Quy định của pháp luật về bảo hiểm đối với hàng hóa trong vận tải đường biển quốc tế .... Vào thế kỷ XIV, ở Floren, Genoa Italia, đã xuất hiện hợp đồng bảo hiểm HĐBH hàng hải đầu tiên qu
NHỮNG VẤN ĐỀ PHÁP LÝ VỀ BẢO HIỂM ĐỐI VỚI HÀNG HÓA TRONG VẬN TẢI ĐƯỜNG BIỂN QUỐC TẾ
Khái quát chung về bảo hiểm đối với hàng hóa trong vận tải đường biển quốc tế
Bảo hiểm có nguồn gốc từ rất xa xưa trong lịch sử văn minh nhân loại, nhưng thời điểm chính xác khi bảo hiểm xuất hiện vẫn chưa được xác định Bảo hiểm hàng hải (BHHH) được xem là có lịch sử phát triển sớm nhất trong ngành bảo hiểm, đóng vai trò quan trọng trong việc đặt nền móng cho sự phát triển của bảo hiểm sau này.
Vào thế kỷ XIV, hợp đồng bảo hiểm hàng hải đầu tiên xuất hiện ở Floren, Genoa, quy định rằng doanh nghiệp bảo hiểm phải bồi thường thiệt hại tài sản cho người được bảo hiểm Đến cuối thế kỷ XV, bảo hiểm hàng hải mới thực sự phát triển Sang thế kỷ XVII, Anh trở thành trung tâm buôn bán và hàng hải quốc tế, với London là trung tâm phồn thịnh Tiệm cà phê của Edward Lloyd’s, mở năm 1692, trở thành nơi gặp gỡ của các nhà buôn và người bảo hiểm Sau khi ông qua đời, nhu cầu về một tổ chức giao dịch bảo hiểm dẫn đến việc thành lập “Society of Lloyd’s” vào năm 1770, hoạt động như một tổ chức tư nhân cho đến khi hợp nhất thành Hội đồng Lloyd’s vào năm 1871.
Bùi Nhật Anh (2003) đã trình bày trong khóa luận tốt nghiệp của mình về thực trạng và giải pháp phát triển ngành bảo hiểm tại Việt Nam Tài liệu này được Đại học Ngoại thương công bố và có thể truy cập lần cuối vào ngày 08 tháng 05 năm 2021.
3 Phạm Tiến Nguyên (2007) Lịch sử ra đời bảo hiểm hàng hải Tạp chí công nghiệp/ Chuyên san Công nghiệp tiếp thị, truy cập lần cuối ngày 07 tháng 04 năm 2021, từ
4 Lịch sử ra đời ngành bảo hiểm, truy cập lần cuối ngày 09 tháng 04 năm 2021, từ
KDBH là một trong những tổ chức lớn và uy tín nhất thế giới, với sự phát triển mạnh mẽ trên toàn cầu Các thị trường BHHH lớn bao gồm Anh, Mỹ, Đức, Nhật Bản, Pháp và Trung Quốc, trong đó London nổi bật là thị trường mẫu mực cho ngành bảo hiểm Hợp đồng mẫu Lloyd’s Policies của Anh, ra đời từ năm 1779, đã được sử dụng cho đến cuối năm 1981 và được coi là mẫu hợp đồng chung cho các rủi ro liên quan đến tàu thuyền và hàng hóa Năm 1982, mẫu đơn BHHH mới được ILU thông qua và nhanh chóng được áp dụng rộng rãi ở nhiều quốc gia.
Vào khoảng năm 1880, các hội bảo hiểm quốc tế như Anh, Pháp, Thụy Sĩ và Hoa Kỳ đã chú ý đến Đông Dương Đến năm 1929, Công ty Việt Nam Bảo hiểm được thành lập tại Sài Gòn, nhưng chỉ hoạt động trong lĩnh vực bảo hiểm xe ô tô Từ năm 1952, hoạt động bảo hiểm mở rộng với sự tham gia của nhiều doanh nghiệp bảo hiểm trong và ngoài nước Vào ngày 17/12/1964, Công ty Bảo hiểm Việt Nam (nay là Tập đoàn Bảo hiểm Việt Nam, hay Bảo Việt) được thành lập và chính thức hoạt động từ ngày 15/1/1965 Trong giai đoạn 1965 - 1975, Bảo Việt trở thành doanh nghiệp bảo hiểm nhà nước lớn nhất và duy nhất trên toàn lãnh thổ Việt Nam.
Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam phát triển mạnh mẽ và thu hút vốn đầu tư nước ngoài, việc đa dạng hóa các loại hình kinh doanh bảo hiểm (KDBH) trở thành một yêu cầu thiết thực Nghị định 100/CP năm 1993 về hoạt động KDBH đã được ban hành, tạo điều kiện cho nhiều doanh nghiệp bảo hiểm (DNBH) ra đời và phát triển Sự ra đời này đã xóa bỏ thế độc quyền của Bảo Việt, thúc đẩy cạnh tranh và tạo ra nhiều lựa chọn hơn cho người mua bảo hiểm.
5 Phạm Tiến Nguyên (2007) Lịch sử ra đời bảo hiểm hàng hải Tạp chí công nghiệp/ Chuyên san Công nghiệp tiếp thị, truy cập lần cuối ngày 07 tháng 04 năm 2021, từ
Bùi Thị Hiền (2007) đã nghiên cứu thực trạng kinh doanh bảo hiểm hàng hóa xuất nhập khẩu qua đường biển tại Công ty cổ phần bảo hiểm Petrolimex Luận văn này cung cấp cái nhìn sâu sắc về các vấn đề và thách thức trong lĩnh vực bảo hiểm hàng hóa, đồng thời nêu rõ tầm quan trọng của bảo hiểm trong việc bảo vệ lợi ích của doanh nghiệp trong quá trình vận chuyển Tài liệu được truy cập lần cuối vào ngày 07 tháng 04 năm 2023.
2021, từ
7 Lịch sử hình thành phát triển ngành bảo hiểm, truy cập lần cuối ngày 07 tháng 04 năm 2021, từ
8 Quá trình phát triển Bảo Việt, truy cập lần cuối ngày 07 tháng 04 năm 2021, từ
nay, đã có thêm nhiều văn bản pháp luật điều chỉnh như là BLHH, LKDBH, QTC
1990 của Bộ Tài chính, QTC 2004 của Bảo Việt, tạo hành lang pháp lý cho hoạt động KDBH ở Việt Nam, trong đó có BHHHVCBĐB, phát triển và hội nhập
Bảo hiểm hàng hóa trong vận tải đường biển quốc tế (BHHHVCBĐB) là một nghiệp vụ bảo hiểm quan trọng, mang lại nhiều lợi ích cho nền kinh tế Với sự ra đời sớm, BHHHVCBĐB đã khẳng định được vị thế vững chắc trên thị trường bảo hiểm hàng hóa nói chung.
Khái niệm về bảo hiểm tại Việt Nam chưa có định nghĩa thống nhất trong các văn bản pháp luật Một quan điểm cho rằng “bảo hiểm là sự đóng góp của số đông vào sự bất hạnh của số ít.” Hiệp hội bảo hiểm Việt Nam định nghĩa “bảo hiểm là chia sẻ rủi ro của một người hay một số ít người cho cả cộng đồng, thông qua việc mỗi người góp một khoản tiền vào quỹ chung để bù đắp thiệt hại cho những thành viên không may gặp rủi ro.” Bảo hiểm hàng hải (BHHH) đã tồn tại hàng thế kỷ, nhằm hỗ trợ chủ tàu, người mua và người bán hàng hóa trong việc giảm thiểu hậu quả tài chính do mất mát hoặc hư hỏng tài sản do rủi ro trên biển BHHH bao gồm ba loại bảo hiểm chính: i) Bảo hiểm thân và máy tàu (Hull and Machinery Insurance), bảo hiểm thiệt hại vật chất đối với vỏ tàu, máy móc và thiết bị trên tàu, cũng như bảo hiểm cước phí, chi phí hoạt động và một phần trách nhiệm của chủ tàu trong trường hợp va chạm giữa hai tàu.
9 Nguyễn Tiến Hùng (2011) Nguyên lý và thực hành bảo hiểm NXB Đại học kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh TP HCM, tr 65
10 Nguyễn Thị Thủy (2010) Pháp luật bảo hiểm tài sản tại Việt Nam NXB Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh TP HCM, tr 15
11 UNCTAD (1982) Legal and documentary aspects of the Marine Insuarance contract, truy cập lần cuối ngày 03 tháng 05 năm 2021, từ
12 Khoản 2 Điều 7 LKDBH về Các loại nghiệp vụ bảo hiểm
Bảo hiểm thân tàu là một loại bảo hiểm quan trọng trong ngành hàng hải, giúp bảo vệ tài sản của tàu Bảo hiểm trách nhiệm dân sự của chủ tàu (P&I Insurance) bảo vệ chủ tàu và các bên liên quan khỏi các chi phí phát sinh do thiệt hại gây ra cho bên thứ ba trong quá trình hoạt động của tàu Bảo hiểm hàng hóa vận chuyển bằng đường biển (Cargo Insurance) bảo vệ hàng hóa khỏi các rủi ro trong quá trình vận chuyển trên biển và các tuyến đường khác Bảo hiểm hàng hóa vận chuyển bao gồm cả bảo hiểm quốc tế và nội địa tại Việt Nam.
BHHHVCBĐB quốc tế là cam kết bồi thường của người bảo hiểm cho người được bảo hiểm khi xảy ra rủi ro đối với hàng hóa chuyên chở trên biển, trên bộ hoặc trên sông liên quan đến hành trình biển, với điều kiện người tham gia bảo hiểm phải đóng phí Do tính chất quan trọng và ảnh hưởng lớn đến nền kinh tế quốc gia, tác giả sẽ tập trung nghiên cứu loại BHHHVCBĐB quốc tế trong phạm vi nghiên cứu này.
Bảo hiểm đóng vai trò quan trọng trong việc giúp các thương nhân bảo toàn vốn và ổn định kinh doanh khi gặp rủi ro Sự bồi thường kịp thời, chính xác và đầy đủ từ doanh nghiệp bảo hiểm không chỉ giúp thương nhân duy trì vốn mà còn tái tạo nhanh chóng quá trình kinh doanh, ổn định tâm lý cho họ Điều này góp phần thúc đẩy hoạt động xuất nhập khẩu phát triển, từ đó đảm bảo cho nền kinh tế tăng trưởng ổn định và bền vững.
Thứ hai, nâng cao ý thức trách nhiệm của các bên trong việc đề phòng rủi ro, tổn
14 Bảo hiểm Trách nhiệm dân sự chủ tàu (P&I), truy cập lần cuối ngày 07 tháng 05 năm 2021, từ
15 Bảo hiểm hàng hóa xuất nhập khẩu, truy cập lần cuối ngày 07 tháng 05 năm 2021, từ
Trong hợp đồng bảo hiểm hàng hóa vận chuyển bằng đường biển, người bảo hiểm thường quy định mức miễn thường, do đó người mua bảo hiểm cần có ý thức trong việc phòng ngừa tổn thất Đồng thời, người bảo hiểm thông qua giám định và bồi thường tổn thất sẽ xác định các rủi ro, từ đó chủ động trích một phần phí để phối hợp với các bên liên quan xây dựng biện pháp phòng tránh hiệu quả, nhằm đảm bảo an toàn cao.
Tham gia bảo hiểm hàng hóa xuất nhập khẩu là một yếu tố quan trọng giúp hạn chế tình trạng chi ngoại tệ Nếu bảo hiểm trong nước không đảm nhận, phí bảo hiểm sẽ được chuyển cho các doanh nghiệp bảo hiểm nước ngoài, dẫn đến việc gia tăng chi ngoại tệ Do đó, nâng cao tỷ trọng hàng hóa xuất nhập khẩu tham gia bảo hiểm trong nước sẽ góp phần giảm chi ngoại tệ và thúc đẩy sự phát triển của ngành bảo hiểm.
Bảo hiểm hàng hóa và vận chuyển biển đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường quan hệ hợp tác kinh tế quốc tế Nó không chỉ giúp tập trung nguồn vốn lớn cho nền kinh tế, tạo ra việc làm và tăng ngân sách, mà còn là một công cụ tài chính thiết yếu trong thương mại quốc tế, góp phần thúc đẩy sự phát triển của các mối quan hệ hợp tác toàn cầu.
Như vậy, BHHHVCBĐB có vai trò rất quan trọng và ngày càng khẳng định vị thế của nó trong thương mại quốc tế
1.1.2.3 Rủi ro và tổn thất a) Về rủi ro
Quy định của pháp luật về bảo hiểm đối với hàng hóa trong vận tải đường biển quốc tế
đường biển quốc tế 1.2.1 Nguồn luật điều chỉnh
Hiện nay, trên thế giới tồn tại hai hệ thống pháp luật chính là hệ thống pháp luật châu Âu lục địa và hệ thống pháp luật Anh – Mỹ Cả hai hệ thống này đều có điểm chung là pháp luật bảo hiểm có nguồn gốc từ BHHH và được thể hiện dưới dạng văn bản Đặc biệt, pháp luật BHHH ở Anh hiện đang phát triển mạnh mẽ và được áp dụng rộng rãi tại nhiều thị trường bảo hiểm khác, đặc biệt là Luật bảo hiểm hàng hải Anh.
MIA được ban hành vào năm 1906, cùng với các điều khoản phổ biến như điều khoản bảo hiểm hàng hóa và các hợp đồng bảo hiểm hàng hóa theo mẫu của Lloyd’s từ Viện bảo hiểm London (ILU).
MIA 1906 đã tồn tại hơn 100 năm và mặc dù một số quy định đã trở nên lỗi thời, nhưng các nguyên tắc của nó vẫn giữ giá trị quan trọng, đóng vai trò nền tảng cho sự vận hành của thị trường BHHH toàn cầu.
Vận chuyển hàng hóa bằng đường biển tiềm ẩn nhiều rủi ro bất ngờ, do đó, điều khoản bảo hiểm (ĐKBH) trong hợp đồng xác định trách nhiệm của người bảo hiểm đối với các rủi ro này Viện ILU đã ban hành các ĐKBH hàng hóa như ICC 1963, 1982 và 2009, được áp dụng rộng rãi trên toàn thế giới Ngoài ra, một số công ước quốc tế như Quy tắc Brussels 1924 và Quy tắc Hague – Visby 1968 cũng quy định về hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển.
Quy tắc York – Antwerp (YAR), được ban hành lần đầu tiên vào năm 1890 bởi Ủy ban Hàng hải quốc tế (CMI), quy định các vấn đề liên quan đến tổn thất chung, bao gồm định nghĩa tổn thất chung, cách phân bổ tổn thất và các hy sinh, chi phí được công nhận YAR đã trải qua nhiều lần sửa đổi và bổ sung vào các năm 1890, 1924, 1950, 1974, 1990 và 1994.
33 Trần Kiên, Phạm Hồ Nam (2020) Nghiên cứu lập pháp, truy cập lần cuối ngày 13 tháng 05 năm 2021, từ
Bằng quy tắc xác định mức độ thiệt hại tổn thất từ rủi ro được bảo hiểm, DNBH có thể đưa ra mức bồi thường chính xác cho người được bảo hiểm.
Các quốc gia như Nhật Bản và Philippines quy định hoạt động hàng hải trong Bộ luật Thương mại Nhật Bản đã ban hành Luật chuyên chở hàng hải năm 1949 và Luật chuyên chở hàng hóa bằng đường biển năm 1957 Tại Philippines, các vấn đề thương mại hàng hải được quy định trong quyển 3 của Bộ luật thương mại và hàng hải năm 1888 Một số quốc gia như Trung Quốc, Mỹ và Australia còn có Luật tố tụng hàng hải riêng và thành lập Tòa án hàng hải.
BHHH của Việt Nam xuất hiện muộn hơn so với các nước trên thế giới, nhưng lại có lịch sử lâu đời hơn so với các nước Đông Nam Á Pháp luật BHHHVCBĐB quốc tế là một phần của pháp luật bảo hiểm, chịu sự điều chỉnh bởi luật chung và các luật chuyên ngành Các văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh BHHHVCBĐB bao gồm BLDS, BLHH và LKBBH Theo quy định của LKDBH, "HĐBH hàng hải được áp dụng theo quy định của BLHH, và trong trường hợp BLHH không quy định, sẽ áp dụng theo quy định của Luật này."
Quan hệ bảo hiểm là một dạng quan hệ dân sự và thuộc phạm vi điều chỉnh của Bộ luật Dân sự (BLDS) Tuy nhiên, các quy định trong BLDS chỉ mang tính khái quát và không thể áp dụng trực tiếp vào quan hệ bảo hiểm, vì điều này có thể làm sai lệch bản chất của hoạt động bảo hiểm Ví dụ, điều khoản bồi thường thiệt hại trong BLDS không phù hợp với quy trình bồi thường trong lĩnh vực bảo hiểm.
Quy tắc York – Antwerp 2016, được trình bày bởi Hoàng Văn Châu trong Tạp chí KTĐN số 90, là một tài liệu quan trọng trong lĩnh vực vận tải biển Bài viết này đã được truy cập lần cuối vào ngày 04 tháng 05 năm 2021 Tuy nhiên, hiện tại không thể truy cập vào liên kết đã cung cấp.
35 Phạm Thái Sơn (2014) “Pháp luật bảo hiểm hàng hóa vận chuyển bằng đường biển” Khóa luận tốt nghiệp Trường Đại học Luật TP HCM, tr 21
36 Hồ Thủy Tiên (2014) Giáo trình Bảo hiểm hàng hải Trường Đại học Kinh tế NXB Tài chính TP HCM, tr 7
Khoản 3 Điều 12 của Luật Kinh doanh bảo hiểm (LKDBH) quy định về việc điều chỉnh các quan hệ phát sinh trong quá trình kinh doanh bảo hiểm (KDBH), bao gồm mối quan hệ giữa các bên trong hợp đồng bảo hiểm (HĐBH) và giữa Nhà nước với các chủ thể Bảo hiểm hàng hải và bảo hiểm hàng hóa vận chuyển bằng đường biển quốc tế là một phần quan trọng trong các nghiệp vụ bảo hiểm Bộ luật hàng hải (BLHH) có phạm vi điều chỉnh rộng rãi đối với tất cả các hoạt động liên quan đến hàng hải, trong đó bảo hiểm hàng hải và bảo hiểm hàng hóa vận chuyển bằng đường biển quốc tế là sự cụ thể hóa của LKDBH Việc ban hành BLHH 2015 đã tạo ra một môi trường pháp lý ổn định cho sự phát triển của bảo hiểm hàng hải, với nhiều điểm mới so với BLHH 2005, phù hợp hơn với pháp luật hàng hải quốc tế và khắc phục những khuyết điểm của BLHH 2005.
Bên cạnh Bộ Luật Hình sự, Bộ Tài chính đã ban hành Quy tắc chung về Bảo hiểm Hàng hóa Vận chuyển Đường bộ, nổi bật là Quy tắc 1990, quy định rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của các bên cũng như điều kiện bảo hiểm Quy tắc này đóng vai trò như một luật riêng cho hai bên, thường được áp dụng triệt để bởi các chủ thể có thẩm quyền Đây là cơ sở quan trọng cho các doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam, điển hình là bộ Quy tắc của Bảo Việt năm 2004 Hiện tại, Tập đoàn Bảo Việt chiếm thị phần lớn trong thị trường bảo hiểm hàng hóa vận chuyển đường bộ tại Việt Nam, dẫn đầu và định hướng cho các doanh nghiệp bảo hiểm khác Do đó, nghiên cứu sẽ tập trung vào Quy tắc 2004 do Bảo Việt ban hành.
1.2.2 Hợp đồng bảo hiểm đối với hàng hóa vận chuyển bằng đường biển quốc tế
1.2.2.1 Khái niệm, đặc trưng a) Khái niệm
Hợp đồng bảo hiểm hàng hải theo quy định MIA 1906 là thỏa thuận giữa người bảo hiểm và người được bảo hiểm, trong đó người bảo hiểm cam kết bồi thường cho người được bảo hiểm những tổn thất hàng hải theo các điều khoản đã được hai bên thống nhất.
Khoản 4 Điều 39 Nghị định 73/2016/NĐ-CP, ban hành ngày 01 tháng 07 năm 2016, quy định chi tiết về LKDBH, cho phép các doanh nghiệp bảo hiểm (DNBH) tự chủ trong việc xây dựng và triển khai các quy tắc, điều khoản và phí bảo hiểm cho sản phẩm bảo hiểm phi nhân thọ.
39 BSC (2020) Báo cáo triển vọng ngành bảo hiểm phi nhân thọ 2020, truy cập lần cuối ngày 06 tháng 04 năm 2021, từ
40 Điều 1 MIA 1906 hải ở Điều 303 nhưng cả 2 đạo luật trên không quy định cụ thể HĐBH hàng hải cụ thể nào 41
Hợp đồng BHHHVCBĐB là thỏa thuận giữa người mua bảo hiểm và người bảo hiểm, trong đó người mua phải trả phí bảo hiểm và người bảo hiểm có trách nhiệm bồi thường khi xảy ra sự kiện bảo hiểm với hàng hóa Hợp đồng được coi là ký kết khi lời đề nghị của người được bảo hiểm được chấp nhận bằng văn bản Người được bảo hiểm phải thanh toán phí ngay khi nhận Đơn bảo hiểm, và người bảo hiểm chỉ bồi thường khi đã nhận phí trước khi tổn thất xảy ra Hợp đồng bảo hiểm có giá trị pháp lý cao, quy định quyền và nghĩa vụ của các bên, đồng thời là căn cứ để giải quyết tranh chấp và khiếu nại sau này.
Về đối tượng bảo hiểm