MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 nội dung 2 I Khái quát chung 2 1 Cơ sở của việc quy định thủ tục đặc biệt xem xét bản án, quyết định giải quyết vụ việc dân sự của Hội đồng Thẩm phán (HĐTP) Tòa án nhân dân tối cao (T.
Trang 1MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
NỘI DUNG 2
I KHÁI QUÁT CHUNG 2
1 Cơ sở của việc quy định thủ tục đặc biệt xem xét bản án, quyết định giải quyết vụ việc dân sự của Hội đồng Thẩm phán (HĐTP) Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC) 2
2 Cơ sở pháp lý 3
II QUY ĐỊNH VỀ THỦ TỤC ĐẶC BIỆT XEM XÉT LẠI BẢN ÁN, QUYẾT ĐỊNH GIẢI QUYẾT VỤ VIỆC DÂN SỰ CỦA HỘI ĐỒNG THẨM PHÁN TÒA ÁN NHÂN DÂN TỐI CAO 3
1 Điều kiện áp dụng thủ tục đặc biệt 3
2 Thủ tục xem xét kiến nghị, đề nghị xem xét lại quyết định của HĐTP TANDTC 4
2.1 Thời hạn mở phiên họp 4
2.2 Thành phần tham gia phiên họp 4
2.3 Trình tự thủ tục phiên họp 5
2.4 Thể thức thông qua quyết định 6
2.5 Hậu quả pháp lý 6
3 Thủ tục xem xét lại quyết định của HĐTP TANDTC 7
3.1 Nghiên cứu hồ sơ để xem xét 7
3.2 Thời gian tổ chức phiên họp 7
3.3 Thành phần phiên họp 8
3.4 Thẩm quyền xem xét lại quyết định của HĐTP TANDTC 8
3.5 Thể thức thông qua quyết định 9
3.6 Gửi quyết định 10
III KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT 10
KẾT LUẬN 11
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 12
Trang 2MỞ ĐẦU
Trên thực tế, tất cả các nước trên thế giới đều thừa nhận, bản án, quyết định cối cùng của TANDTC phải được coi là biểu tượng công lý của một quốc gia,
có giá trị chung thẩm Tuy nhiên, qua thực tiễn xét xử, có một số quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm của HĐTP TANDTC rõ ràng có sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật Điều này dẫn đến việc ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự
Chính vì vậy, chế định về thủ tục xem xét lại quyết định của HĐTP TANDTC ra đời nhằm khắc phục những hạn chế còn thiếu xót trong công tác xét xử, khắc phục những vi phạm nghiêm trọng, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể
Nhận thấy tính thiết yếu của để tài, em đã lựa chọn: “Phân tích quy định
của pháp luật hiện hành về thủ tục đặc biệt xem xét lại quyết định của hội đồng thẩm phán tòa án nhân dân tối cao” để làm rõ các quy định về thủ tục tố tụng
đặc biệt này Qua đó làm rõ một sô hạn chế nhất định của một vài quy định pháp luật trong chế định về thủ tục đặc biệt xem xét lại quyết định của HĐTP TANDTC
Trang 3PHÂN TÍCH QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HIỆN HÀNH VỀ THỦ TỤC ĐẶC BIỆT XEM XÉT LẠI QUYẾT ĐỊNH CỦA HỘI ĐỒNG THẨM
PHÁN TÒA ÁN NHÂN DÂN TỐI CAO
I Khái quát chung
1 Cơ sở của việc quy định thủ tục đặc biệt xem xét bản án, quyết định giải quyết vụ việc dân sự của Hội đồng Thẩm phán (HĐTP) Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC)
Về nguyên tắc, tất cả các nước trên thế giới đều thừa nhận, BA, QĐ cuối cùng của TA tối cao phải được coi là biểu tượng công lý của một quốc gia, có giá trị chung thẩm; không một cơ quan, tổ chức, cá nhân nào có quyền hủy bỏ, sửa đổi hoặc xem xét lại BA, QĐ đó Việc tôn trọng phán quyết của TA tối cao được dụa trên nguyên tắc cốt lõi của pháp quyền là “sự chắc chắn và ổn định của pháp lý”
Tuy nhiên, qua thực tiễn công tác xét xử của TANDTC cho thấy, có một số
QĐ giám đốc thẩm, QĐ tái thẩm của HĐTP TANDTC rõ ràng có sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật, làm ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các bên đương sự, nhưng lại không có cơ chế để khắc phục, điều này đã gây bức xúc trong dư luận xã hội, làm suy giảm lòng tin của người dân đối với các cơ quan bảo vệ pháp luật
Trong những trường hợp BA, QĐ cuối cùng của TANDTC bị phát hiện có sai lầm, thì việc xem xét lại BA, QĐ này vẫn có thể đặt ra khi có liên quan đến
vi phạm quyền con người, với những điều kiện xem xét lại hết sức chặt chẽ
2 Cơ sở pháp lý
Để khắc phục thực tế nêu trên, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều Bộ luật tố tụng dân sự sửa đổi, bổ sung năm 2011 đã quy định một chương mới (chương XIXa, gồm Điều 310a và Điều 310b) và đến Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015 tiếp tục kế thừa những quy định này tại Điều 358 đến Điều 360 quy định về thủ tục đặc biệt xem xét lại quyết định của HĐTP TANDTC
Trang 4II Quy định về thủ tục đặc biệt xem xét lại bản án, quyết định giải
quyết vụ việc dân sự của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao
1 Điều kiện áp dụng thủ tục đặc biệt
Theo Khoản 1 Điều 358 BLTTDS năm 2015, kế thừa các quy định tại Điều 310a BLTTDS sửa đổi 2011 theo hướng quyết định của HĐTP TANDTC chỉ
được chính Hội đồng này xem xét lại nếu có vi phạm pháp luật nghiêm trọng
hoặc phát hiện tình tiết quan trọng mới có thể làm tha đổi cơ bản nội dung quyết định mà HĐTP TANDTC, đương sự không biết được khi ra quyết định đó; Có yêu cầu của UBTVQH hoặc có kiến nghị của UBTP của QH, kiến nghị của Viện trưởng VKSNDTC hoặc đề nghị của Chánh án TANDTC.
Ngoài ra, điều kiện cần phải có sự chấp thuận của HĐTP TANDTC, được
quy định tại Khoản 2 và Khoản 3 Điều 358 BLTTDS 2015 thì điều kiện về sự chấp thuận của HĐTP TANDTC để mở thủ tục xét lại dường như chỉ áp dụng với trường hợp có kiến nghị của UBTP của QH, kiến nghị của Viện trưởng VKSNDTC hoặc đề nghị của Chánh án TANDTC Đối với trường hợp có yêu cầu của UBTVQH về việc xét lại thì Chánh án TANDTC báo cáo HĐTP TANDTC xem xét lại QĐ của HĐTP TANDTC mà không cần phải thông qua phiên họp của HĐTP TANDTC để xem xét yêu cầu của UBTVQH có sơ sở để
mở thủ tục xem xét lại hay không
2 Thủ tục xem xét kiến nghị, đề nghị xem xét lại quyết định của HĐTP TANDTC
Trường hợp có kiến nghị của UBTP của QH, kiến nghị của Viện trưởng VKSNDTC hoặc chánh án TANDTC phát hiện vi phạm, tình tiết mới thì Chánh
án TANDTC có trách nhiệm báo cáo HĐTP TANDTC xem xét kiến nghị, đề nghị đó Để xem xét kiến nghị, đề nghị xem xét lại QĐ của HĐTP TANDTC, HĐTP TANDTC phải mở phiên họp để xem xét Phiên họp đó phải được tổ chức theo nội dung:
Trang 52.1 Thời hạn mở phiên họp
Khoản 2 Điều 359 BLTTDS 2015 quy định về thời hạn mở phiên họp Trong thời hạn 01 tháng, kể từ ngày nhận được kiến nghị của Ủy ban tư pháp của Quốc hội, kiến nghị của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao hoặc
kể từ ngày Chánh án Tòa án nhân dân tối cao có văn bản đề nghị thì Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao phải mở phiên họp để xem xét kiến nghị, đề nghị
2.2 Thành phần tham gia phiên họp
Viện trưởng VKSNDTC phải tham dự phiên họp HĐTPTANDTC trên cơ
sở thông báo bằng văn bản về thời gian mở phiên họp của TANDTC đẻ xem xét kiến nghị của UBTP của QH, kiến nghị của Viện trưởng VKSNDTC hoặc đề nghị của Chánh án TANDTC
Đại diện UBTP của QH được mời tham dự phiên họp của HĐTP TANDTC
để xem xét kiến nghị của UBTP của QH
2.3 Trình tự thủ tục phiên họp
Khoản 3 Điều 359 BLTTDS 2015 đã quy định cụ thể về trình tự thủ tục phiên họp xem xét kiến nghị, đề nghị của người có thẩm quyền về việc xem xét lại quyết định của HĐTP TANDTC
Chánh án Tòa án nhân dân tối cao tự mình hoặc phân công một thành viên Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao trình bày tóm tắt nội dung vụ án
và quá trình giải quyết vụ án.1
Đại diện Ủy ban tư pháp của Quốc hội, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao có kiến nghị, đề nghị xem xét lại quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao trình bày về nội dung kiến nghị, đề nghị; căn cứ của việc kiến nghị, đề nghị; phân tích, đánh giá các tình tiết của vụ án, chứng cứ cũ và chứng cứ mới bổ sung (nếu có) để làm rõ
1 Điểm a Khoản 3 Điều 359.
Trang 6việc vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hoặc những tình tiết quan trọng mới có thể làm thay đổi
cơ bản nội dung quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.2
Trường hợp xem xét kiến nghị của Ủy ban tư pháp của Quốc hội hoặc xem xét đề nghị của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao thì Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao phát biểu quan điểm và lý do nhất trí hoặc không nhất trí với kiến nghị, đề nghị đó
Ý kiến phát biểu của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao phải thể hiện bằng văn bản, có chữ ký của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao
và phải được gửi cho Tòa án nhân dân tối cao trong thời hạn 05 ngày làm việc,
kể từ ngày kết thúc phiên họp.3
Quy định tại khoản 3 của Điều luật này đã bổ sung quy định về việc Viện trưởng VKSNDTC phát biểu quan điểm và lý do nhất trí hoặc không nhất trí với kiến nghị của UBTVQH hoặc đề nghị của Chánh án TANDTC trong trường hợp UBTPQH có kiến nghị hoặc Chánh án TANDTC có đề nghị về việc xem xét lại
QĐ của HĐTP TANDTC
2.4 Thể thức thông qua quyết định
Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thảo luận và biểu quyết theo
đa số về việc nhất trí hoặc không nhất trí với kiến nghị, đề nghị xem xét lại quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao
2.5 Hậu quả pháp lý
Khoản 3 của Điều 359 cũng dự liệu 2 loại công việc khác nhau mà HĐTP TANDTC sẽ phải thực hiện trong trường hợp HĐ này chấp nhận hoặc không chấp nhận kiến nghị, đề nghị của UBTP của QH, của Viện trưởng VKSNDTC hoặc Chánh án TANDTC
2 Điểm b Khoản 3 Điều 359.
3 Điểm c Khoản 3 Điều 359 BLTTDS 2015.
Trang 7“Trường hợp nhất trí với kiến nghị của Ủy ban tư pháp của Quốc hội, kiến nghị của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao hoặc đề nghị của Chánh
án Tòa án nhân dân tối cao thì Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao quyết định về việc mở phiên họp để xem xét lại quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, đồng thời giao cho Chánh án Tòa án nhân dân tối cao tổ chức nghiên cứu hồ sơ, báo cáo Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao xem xét, quyết định tại phiên họp xem xét lại quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.
Trường hợp không nhất trí kiến nghị, đề nghị thì Hội đồng Thẩm phán Tòa
án nhân dân tối cao phải thông báo bằng văn bản và nêu rõ lý do cho cá nhân,
cơ quan đã kiến nghị, đề nghị” 4
“Trong thời hạn 05 ngày làm việc, kể từ ngày kết thúc phiên họp xem xét kiến nghị, đề nghị xem xét lại quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao gửi cho Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Ủy ban tư pháp của Quốc hội văn bản thông báo về việc Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao nhất trí hoặc không nhất trí với kiến nghị, đề nghị xem xét lại quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao” 5
3 Thủ tục xem xét lại quyết định của HĐTP TANDTC
Thủ tục tiến hành việc xét lại được thực hiện theo quy định từ Khoản 4 đến khooản 7 Điều 359 BLTTDS 2015 Việc xem xét lại quyết định của HĐTP TANDTC phải được thực hiện theo một trình tự thủ tục nhất định, bao gồm những nội dung sau:
3.1 Nghiên cứu hồ sơ để xem xét
Theo yêu cầu của UBTVQH hoặc khi có quyết định nhất trí với kiến nghị của UBTPQH, kiến nghị của Viện trưởng VKSNDTC hoặc đề nghị của Chánh
4 Điểm đ Khoản 3 Điều 359 BLTTDS 2015.
5 Điểm g Khoản 3 Điều 359 BLTTDS 2015.
Trang 8án TANDTC, của HĐTP TANDTC, Chánh án TANDTC tổ chức việc nghiên cứu hồ sơ vụ án, xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ trong trường hợp cần thiết Việc nghiên cứu hồ sơ vụ án, xác minh, thu thâp tại liệu, chứng cứ phải làm rõ có hay không vi phạm pháp luật nghiêm trọng hoặc tình tiết quan trọng mới có thể làm thay đổi cơ bản nội dung quyết định của HĐTP TANDTC
3.2 Thời gian tổ chức phiên họp
Theo đó, thời hạn chuẩn bị cho việc mở phiên họp này là 04 tháng, kể từ ngày nhận được yêu cầu của UBTVQH hoặc kể từ ngày có quyết định của HĐTP TANDTC về việc chấp nhận kiến nghị, đề nghị của UBTP QH, của Viện trưởng VKSNDTC hoặc chánh án TANDTC về việc xét lại Trong thời hạn này, Chánh án TANDTC tổ chức việc nghiên cứu hồ sơ vụ án, xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ phải làm rõ có hay không vi phạm pháp luật nghiêm trọng hoặc tình tiết quan trọng mới có thể làm thay đổi cơ bản nội dung quyết định của HĐTP TANDTC
3.3 Thành phần phiên họp
Phiên họp có sự tham dự của Viện trưởng VKSNDTC theo văn bản thông báo của TANDTC (về thời gian mở phiên họp xem xét lại quyết định của HĐTP TANDTC kèm theo hồ sơ vụ án)
Để tạo điều kiện cho viện kiểm sát thực hiện chức năng của mình, Khoản 5 của Điều 359 BLTTDS 2015 đã quy định theo hướng TANDTC phải gửi cho VKSNDTC văn bản thông báo về thời gian mở phiên họp xem xét lại quyết định của HĐTP TANDTC kèm theo hồ sơ vụ án Trong thời hạn 15 ngày, kể từ ngày nhận hồ sơ vụ án, VKSNDTC phải trả lại hồ sơ vụ án cho TANDTC Tại phiên họp, Viện trưởng VKSNDTC phải phát biểu quan điểm về việc
có hay không có vi phạm pháp luật nghiêm trọng hoặc tình tiết quan trọng mới
có thể làm thay đổi cơ bản nội dung quyết định của HĐTP TANDTC và quan điểm về việc giải quyết vụ án Ý kiến của Viện trưởng VKSNDTC phải thể hiện
Trang 9bằng văn bản, có chữ ký của Viện trưởng VKSNDTC và phải gửi cho TANDTC trong thời hạn 5 ngày làm việc, kể từ ngày kết thúc phiên họp
Trường hợp xét thấy cần thiết, TANDTC có thể mời cá nhân, cơ quan, tổ chức có liên quan tham dự phiên họp
3.4 Thẩm quyền xem xét lại quyết định của HĐTP TANDTC
Sau khi nghe Chánh án TANDTC báo cáo, nghe ý kiến của Viện trưởng VKSNDTC, của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan được mời tham dự (nếu có) và khi xét thấy quyết định của HĐTP TANDTC có vi phạm pháp luật nghiêm trọng hoặc có tình tiết quan trọng mới làm thay đổi cơ bản nội dung quyết định của HĐTP TANDTC; BA, QĐ đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án cấp dưới có vi phạm pháp luật nghiêm trọng hoặc có tình tiết quan trọng mới làm thay đổi cơ bản nội dung BA, QĐ thì tùy vào từng trường hợp mà quyết định như sau:
“a) Hủy quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, hủy bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật và quyết định về nội dung vụ án;
b) Hủy quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, hủy bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật và xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại của Tòa án nhân dân tối cao có quyết định vi phạm pháp luật nghiêm trọng bị hủy do lỗi vô ý hoặc cố ý và gây thiệt hại cho đương sự hoặc xác định trách nhiệm bồi hoàn giá trị tài sản theo quy định của pháp luật;
c) Hủy quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, hủy bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật để giao hồ sơ vụ án cho Tòa án cấp dưới giải quyết theo quy định của pháp luật” 6
6 Xem thêm Khoản 1 Điều 360 BLTTDS 2015
Trang 10Mục đích cơ bản của thủ tục đặc biệt này là nhằm khôi phục lại quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể Do vậy, các quy định về thẩm quyền xem xét lại QĐ của HĐTP TANDTC cũng nhằm mục đích cơ bản này Có thể nhận thấy rằng các quy định tại Khoản 1 Đièu 360 BLTTDS 2015 về thẩm quyền của HĐTP TANDTC khá mềm dẻo khi ghi nhận quyền của HĐTP TANDTC hủy quyết định của mình7
3.5 Thể thức thông qua quyết định
Khoản 2 Điều 360 BLTTDS 2015 có quy định: “Quyết định của Hội đồng
Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao phải được ít nhất ba phần tư tổng số thành viên của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao biểu quyết tán thành”.
Khoản 2 của Điều luật này đã có những yêu cầu nghiêm ngặt hơn về tỷ lệ biểu quyết của HĐTP TANDTC xét lại QĐ của mình nhằm tránh nguy cơ thủ tực đặc biệt này phá vỡ nguyên tắc hai cấp xét xử
3.6 Gửi quyết định
Trong thời hạn 01 tháng, kể từ ngày Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao ra quyết định quy định tại khoản 1 Điều 360 của Bộ luật này, Tòa án nhân dân tối cao gửi quyết định cho Ủy ban thường vụ Quốc hội, Ủy ban tư pháp của Quốc hội, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân đã giải quyết vụ án và các đương sự
III Kiến nghị hoàn thiện pháp luật
Các quy định của pháp luật hiện hành về thủ tục đặc biệt xem xét lại QĐ của HĐTP TANDTC đã hoàn thiện và quy định chi tiết hơn các quy định của BLTTDS 2004 sửa đổi bổ sung 2011 Tuy nhiên, pháp luật tố tụng dân sự cần phải làm rõ một số vấn đề dưới đây
7 PGS.TS Trần Anh Tuấn, Bình luận kho học Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015, nxb Tư pháp, trang 787.