HNUE JOURNAL OF SCIENCE Social Sciences, 2023 NHỮNG CHIẾC ẤM ĐẤT CỦA NGUYỄN TUÂN TỪ TÌNH YÊU THƯƠNG ĐẾN “CÁI ĐẸP” THẨM MĨ TOÀN BÍCH Phạm Thành Đạt Khoa Ngữ Văn, Trường đại học Sư Phạm Hà Nội Tóm tắt N.
Trang 1HNUE JOURNAL OF SCIENCE
Social Sciences, 2023
NHỮNG CHIẾC ẤM ĐẤT CỦA NGUYỄN TUÂN TỪ TÌNH YÊU THƯƠNG ĐẾN “CÁI ĐẸP”
THẨM MĨ TOÀN BÍCH
Phạm Thành Đạt
Khoa Ngữ Văn, Trường đại học Sư Phạm Hà Nội
Tóm tắt : Những chiếc ấm đất là một truyện ngắn in trong tập “Vang Bóng Một Thời” của Nguyễn Tuân Câu
chuyện bắt đầu với khung cảnh ngôi chùa Đồi Mai, một nơi thanh tịnh, yên bình và gắn liền với một giếng nước ngọt Cái giếng ấy lại gắn liền với ông Sáu – một con người mê thưởng trà Ông luôn cho rằng: phải dùng nước của chùa Đồi Mai thì mới giữ được cái hương vị của trà Tàu Xuyên suốt tác phẩm, tác giả dùng lời kể của sư thầy và người khách lạ để truyền tải đến độc giả một cách tự nhiên, bình dị Thông qua đó cũng gợi ra những suy nghĩ, chiệm nghiệm, xúc cảm nơi người đọc Sau khi đọc tác phẩm và thực hiện một quá trình nghiên cứu, bài nghiên cứu này sẽ là những khám phá tác phẩm “Những chiếc ấm đất” của Nguyễn Tuân về phương diện : “từ tình yêu thương đến “cái đẹp” thẩm mĩ toàn bích” Thông qua bài nghiên cứu, hi vọng sẽ đưa quý bạn đến với một gốc độ tiếp cận mới về tác phẩm này
Từ khóa : Những chiếc ấm đất, Nguyễn Tuân, yêu thương, thẩm mĩ, cái đẹp.
1 Mở đầu
Trong văn học, nhắc tới Nguyễn Tuân, chúng ta luôn biết đến với những nhận xét gắn liền với “cái đẹp” Có thể kể đến như: Nguyễn Đình Thi đã từng nhận xét : “Đây là nhà văn suốt đời đi tìm cái đẹp, cái
thật Là người sinh ra để tôn thờ Nghệ Thuật với hai chữ viết hoa” (Nguyễn Quân , Tạp chí
Reveloque,3/5/2020) [1] Nguyễn Tuân là con người tài hoa, uyên bác, tác phẩm của ông luôn lồng ghép
nhiều lĩnh vực nghệ thuật với nhau và điểm đặc biệt nhất chính là ông luôn có những cảm nhận sâu sắc về thẩm mĩ Tiêu biểu có thể kể đến tập truyện Vang bóng một thời [2] được nhà xuất bản Tân Dân phát hành năm 1940 Mỗi một câu chuyện trong “Vang bóng một thời” đều là một con suối nhỏ xanh trong đổ
ra dòng sông “cái đẹp” thẩm mỹ của nghệ thuật, mỗi nhánh sông lại có vẻ đẹp riêng và đưa đến cho độc giả những trải nghiệm riêng biệt Tập truyện không chỉ là hoài niệm về vẻ đẹp đã qua, để lại hình ảnh
“vang bóng” mà còn là một tư liệu cho người đời sau khám phá về những vẻ đẹp tuyệt vời của ông cha trong quá khứ
2 Nội dung nghiên cứu
“ Ở Vang bóng một thời, Nguyễn Tuân tìm về những nét đẹp đẽ của thời quá vãng để hoài niệm và tái tạo lại Những cảnh uống trà, tặng chữ, gội đầu, ăn cơm, thưởng trăng đều được đặc tả lại bằng một hệ thống ngôn ngữ đậm chất phong lưu, cao nhã, khiến độc giả có cảm giác thanh tịnh, tinh khiết Từng câu chữ được lựa chọn, được chắt lọc hết sức tinh tế”[3] Thật là như vậy, “Những chiếc ấm đất” là
truyện ngắn sẽ đưa ta tới những khám phá tuyệt diệu, giúp cho ta có được cảm giác thanh tịnh, tinh khiết
và có cơ hội để ngồi lại thưởng thức phút giây hiện tại Chắc chắn rồi, nhắc tới Nguyễn Tuân chúng ta luôn biết ngay đến từ “cái đẹp” nhưng về tình yêu thương, tư liệu nghiên cứu còn khá sơ sài Để có được những chiều sâu thẩm mĩ, tôi tin rằng, nó cần xuất phát từ một tình yêu thương rộng lớn, ta thường nhắc đến “toàn thiện, toàn mỹ”- cái đẹp không khác gì là vẻ đẹp của tình yêu thương thiện toàn và tâm hồn sâu sắc
2.1 Tình yêu thương như cơn gió đưa nghệ sĩ đến bến bờ thẩm mĩ
Yêu thương là cội nguồn sản sinh ra vạn vật, từ tình yêu mà sự sống được tiếp diễn Chính vì lẽ đó, tình yêu tươi sáng, lương thiện sẽ đưa con người đến vẻ đẹp “toàn mỹ” Mỗi con người nói chung và Nguyễn Tuân nói riêng cũng mang trong mình tình yêu tuyệt vời ấy, chỉ là khác với mọi người, ông đưa
Trang 2tình yêu ấy vào trong cây bút và biến chúng thành những con chữ có sực gợi, để làm một người chỉ đường cho độc giả đến với cái đẹp
Trước hết, ta cần thấy được tình yêu của tác giả đối với chính bản thân mình Nguyễn Tuân phải thấu
rõ sự tiếc nuối của chính mình về những “cái đẹp” đang phai dần theo năm tháng thì mới có được động lực để viết tác phẩm này Tác giả cũng yêu tâm hồn, yêu những rung cảm và trân trọng mỗi khi chúng được khơi dậy Tình yêu ấy dẫn đến tình yêu xa hơn là yêu cuộc sống, yêu những giá trị truyền thống tuyệt vời Truyền thống văn hóa nó thấm vào con người khi trải qua một quá trình sinh sống và tiếp xúc Chính lẽ đó, những cảm xúc trân trọng đã đưa đến tình yêu thương rộng hơn là tình yêu dành cho độc giả Tác giả không muốn người đời sau lãng quên những giá trị thẩm mĩ tuyệt vời, bởi sẽ thật đáng tiếc khi chúng ta lãng quên truyền thống văn hóa của dân tộc, của tiền nhân Nếu dừng lại ở đây thì chưa chạm đến sự sâu sắc tận cùng Tình yêu thương để đi tới “cái đẹp” là tình yêu đã vượt qua nhị nguyên (thiện –
ác, tốt – xấu, ) Từ người đao phủ nhuốm máu cũng là nét đẹp trong đường đi của thanh đao (Chém treo
Ngành, Nguyễn Tuân, Vang Bóng Một Thời)[4], từ người tử tù viết chứ tuyệt đẹp – những nét chữ như
rồng, như phượng (Chữ người Tử Tù, Nguyễn Tuân, Vang Bóng Một Thời)[5], cho đến những chiếc ấm
đất gắn với con người yêu cái đẹp của thưởng trà từ khi phú quý cho tời bần hàn (Những chiếc ấm đất,
Nguyễn Tuân, Vang Bóng Một Thời)[6],… Có thể thấy, dù ở trong hoàn cảnh nào, tác giả cũng có thể
chiêm nghiệm và nhìn thấy những vẻ đẹp tuyệt vời của cuộc sống cũng như nghệ thuật
2.2 “ Cái đẹp” được Nguyễn Tuân truyền tải khi đã đứng tại bến bờ thẩm mĩ trong truyện ngắn “Những chiếc ấm đất”
2.1.1 Con người hết lòng vì “cái đẹp” hiện thân của sự chuyên chú
Nếu “cái đẹp” chỉ dừng lại ở ông Sáu dốc hết tâm sức vào những bình trà của mình thì chắc hẳn chiều sâu thẩm mĩ sẽ chưa đến độ “chín” của nó Hình ảnh của ông Sáu tỉ mỉ, cẩn thận và luôn tìm hiểu mọi thứ để cho ấm trà mình pha được ngon nhất là hiện thân của sự chuyên chú Chuyên chú ở đây là sự chú tâm, tập trung vào một vấn đề Trà đạo là một nét đẹp truyền thống văn hóa của người Á Đông, con người Việt Nam cũng không ngoại lệ Nguyễn Tuân đã xây dựng nhân vật ông Sáu làm hiện thân cho rất nhiều con người chuyên chú vào “cái đẹp” Giữa cái giai đoạn chiến tranh, tàn khốc, còn có những con người chuyên chú tới thẩm mỹ quả là quý giá Sự hiện thân ấy cũng như một lời nhắc nhở để con người
có thể sống chậm và bình thản hơn để cảm nhận những vẻ đẹp Ngay cả khi ông Sáu đã sa sút gia cảnh thì
ông vẫn tìm một góc yên tĩnh để thưởng thức : “Thỉnh thoảng có xin được người nào quen một vài ấm, cụ
lấy làm quý lắm: gói giấy giắt kỹ trong mình, đợi lúc nào vắng vẻ một mình mới đem ra pha uống Vẫn còn quen cái thói phong lưu, nhiều khi qua chơi ao sen nhà ai, gặp mùa hoa nở, cụ lại còn cố bứt lấy ít nhị đem ướp luôn vào gói trà giắt trong mình, nếu đấy là trà mạn cũ.” (trích tác phẩm Những chiếc ấm
đất)[7] Từ ấm trà ấy ta cũng thấy được ra hình ảnh của một con người sống có lý tưởng có ước mơ Nếu
họ đều theo đuổi lý tưởng bằng sự chuyên chú như ông Sáu thì chẳng phải sẽ đều đạt được kết quả tuyệt vời hay chăng? Điều đó lại càng cho thấy thêm tình yêu thương đối với “cái đẹp” của Nguyễn Tuân thật sâu sắc, từ một vẻ đẹp trong tác phẩm, ông gợi cho người đọc chiêm nghiệm để sống tốt hơn Ấy là cái dụng của Văn học vậy
2.2.2 “Cái đẹp” không phân biệt kẻ sang người hèn
Trong truyện ngắn, có một nhân vật xuất hiện trong một đoạn rất ngắn nhưng lại đem đến độ sâu sắc nhất định cho tác phẩm Đó chính là nhân vật người ăn mày cùng chiếc ấm đất Xin tường thuật tóm lược như sau : khi mà rất nhiều người giàu quyền quý đang tụ tập thưởng trà, người ăn xin xuất hiện và xin
được thưởng trà Sau khi uống xong ông ta nhận xét : “Chỉ hiềm rằng bình trà của ngài cho nó lẫn mùi
trấu ở trong Cho nên bề dưới chưa được lấy gì làm khoái hoạt lắm” [8] Một người ăn mày cũng có thể
đạt đến một độ tinh tế có thể nghiệm ra những thành phần của trà Đấy chính là hiện thân của “cái đẹp” Những người giàu sang kia cùng nhau vui thú như bậc tao nhã thanh cao, nhưng quy chung lại đều chưa đạt được những điều mà người ăn mày kia đã cảm nhận Điều đó một lần nữa cho thấy tình yêu thương
mà tác giả đã dành cho “cái đẹp” Nó ẩn sâu trong vạn vật mà không hề phân biệt thứ bậc cũng như tốt xấu Ngay cả trong những thân xác tưởng chừng dơ bẩn, nhem nhuốc lại hiện diện một tâm hồn bừng sáng Ngược lại, trong tâm hồn của những người sạch sẽ, phú quý vẫn có chỗ chưa minh định rõ ràng, (1) Dịch nghĩa câu nói của Lão Tử : Hữu Vô tương sinh Nan Dị tương thành có nghĩa là : Có với Không cùng sinh | Khó và Dễ cùng thành (theo bản dịch Đạo Đức Kinh của Thu Giang Nguyễn Duy Cần)
Trang 3cũng như tràn ngập thành kiến khinh thường người khác Như Lão Tử trong Đạo Đức Kinh có viết “ Hữu
Vô tương Sinh, Nan Dị tương thành”(1)[9] “Cái đẹp” nó sinh ra bởi vì cái xấu, cái ác, cái bất thiện Chính
vì thế, ngay cả trong hoàn cảnh tàn ác nhất ta cũng có thể thấy được cái đẹp, trong hoàn cảnh tươi đẹp bình dị nhất thì đâu đó cũng sẽ có những cái xấu, tiêu cực Có thể nói, quan niệm về “cái đẹp” của Nguyễn Tuân đã đạt được xuất phát từ chính tình yêu thương sâu sắc mà ông dành cho thẩm mĩ
2.2.3 “Cái đẹp” tính khiết trong giếng nước nhà chùa
Giếng nước ngọt kì lạ là một chi tiết rất nhỏ nhưng từ đó chúng ta có thể thấy được những giá trị thẩm mỹ Tại sao phải là giếng nước ở chùa? Tại sao không phải giếng nước ngọt bên ruộng hoặc ở trong làng mà phải là giếng của chùa ở trên núi cao? Điều đó thể hiện một ý niệm rát tinh tế của Nguyễn Tuân Người muốn uống trà ngon, đậm vị, giữ nguyên vị trà thì phải tìm cầu lên núi cao để xin nước Giống như con người hướng đến cái đẹp, phải đi từng bậc từng bậc để đến gần hơn với vẻ đẹp toàn bích Nếu như ông Sáu không chuyên chú dùng trà, tìm hiểu thật nhiều để có bình trà tuyệt vời nhất thì chắc hẳn thứ trà
mà ông thưởng chưa thể chạm đến giá trị thẩm mỹ Không chỉ vậy, nước là hình ảnh của sự trong suốt,
tinh khiết, của trần gian Như Lão Tử có viết : “Thủy thiện lợi vạn vật, Nhi bất tranh”[10] Nước làm lợi
cho vạn vật mà không tranh giành “Cái đẹp” thuần khiết của nước chảy vào tinh túy của trà, hợp thành một thể toàn bích Những dòng nước tuyệt diệu ấy lại chảy vào trong cơ thể của người thưởng thức nó
Từ sự tinh khiết hòa quyện ấy, ta cũng có thể thấy được một triết lý sâu sắc : vẻ đẹp sâu sắc của con người luôn hòa cùng với tuyệt mĩ của tự nhiên, chúng chảy trong con người, chỉ khi con người mong muốn khai phá thì nó sẽ hiện ra để phô bày vẻ đẹp của mình Nguyễn Tuân là người đã khám phá được cái tuyệt mĩ bên trong để từ đó chuyển vào những tác phẩm của mình Dòng nước ngọt tinh khiết của nhà chùa là hiện thân của dòng chảy chân – thiện – mĩ, cũng tự như : u tịnh – hài hòa – tuyệt diệu Ông sáu từng bạch với sư thầy chùa Đồi Mai rằng : “Là giếng chùa nhà mà cạn thì tôi sẽ lập tức cho không người nào muốn xin bộ đồ trà rất quý của tôi Chỉ có nước giếng đây là pha trà không bao giờ lạc mất hương vị.” Đọc dòng này, ta càng thêm hiểu thứ nước ngọt ấy chẳng tầm thường chút nào trong đôi mắt của người nghệ sĩ thưởng trà Nếu cạn đi dòng chảy tinh khiết tuyệt diệu, thì công cụ cũng nên bỏ đi rồi Tựa như ta đứng bên bờ sông có cảnh sắc tiêu điều, còn bờ bên kia là tươi đẹp thần tiên, ta cần một chiếc bè
để qua đó, nếu chiếc bè không còn thì ước vọng qua bên bờ cũng biến tan Dòng nước ngọt tinh diệu như một cầu nối để cho người nghệ sĩ có thể hành hương đến bến bờ của những vẻ đẹp toàn bích
3 Kết luận
“Những chiếc ấm đất” của Nguyễn Tuân là một trong số những tác phẩm tiêu biểu gọi là hiện thân quan niệm thẩm mỹ của ông Bài nghiên cứu trên đây là những góc nhìn của tôi sau khi nghiền ngẫm, suy niệm, bóc tách những khía cạnh khác nhau của tác phẩm Tôi luôn mong muốn đưa quý bạn đọc tiếp cận tác phẩm với một góc nhìn sâu sắc và mới mẻ Tất nhiên, mỗi người khi đọc tác phẩm sẽ có những quan niệm khác nhau và độ sâu của cảm xúc cũng còn phụ thuộc rất nhiều vào cách nhìn của chúng ta về văn học Điều tuyệt vời nhất là chúng ta có thể cùng nhau chia sẻ tri thức và tìm kiếu thêm những điều mới
mẻ để cho văn học thực hiện đúng thiên chức của nó Một tác phẩm văn học mà đưa con người đến với một ý nghĩa nhân sinh, một suy niệm tuyệt vời về cái đẹp, một chút gì đó là chiêm nghiệm cho cuộc sống hiện tại và không thể thiếu đó chính là sự kết nối vô hình giữa tác giả và độc giả “Những chiếc ấm đất” của Nguyễn Tuân có lẽ đã làm rất tốt những việc kể trên Con người vốn sinh ra từ tình yêu thương dù là Nguyễn Tuân hay mỗi chúng ta hết thảy đều chào đời vì lẽ đó Khi nhà văn đã đưa được tình yêu thương của mình vào nơi tác phẩm thì cái đẹp là điều tất yếu sẽ hiện ra Từ tình yêu thương chúng ta đi tới với
“cái đẹp” của truyện ngắn “Những chiếc ấm đất” của Nguyễn Tuân Từ tình yêu thương, trong cuộc sống này chúng ta cũng sẽ đi đến được với “cái đẹp” cuộc sống của chính ta trong cuộc đời này
Trang 4TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Nguyễn Quân, 2020 “Nguyễn Tuân: Người suốt đời đi tìm cái đẹp”, Tạp chí Reveloque,
https://revelogue.com/tac-gia-nguyen-tuan/ , 3/5/2020
[2], [4], [5], [6] : Nguyễn Tuân, 1940, Vang bóng một thời, Nhà xuất bản Tân Dân,
https://drive.google.com/open?
id=1WEmt3M0FZOTkU0TmOka16V5MX0ympvnb&authuser=stu725601082%40hnue.edu.v
n&usp=drive_fs
[3] Thùy Nguyệt, 2016 “Vang Bóng Một Thời”: Hoài vọng và duy mỹ”, Tạp chí Zing
news,
https://nld.com.vn/van-nghe/cay-chuoi-non-di-giay-xanh-va-suc-hut-kho-cuong-cua-nguyen-nhat-anh-20180108091351449.htm, 23/10/2016
[7], [8] Nguyễn Tuân, Những chiếc ấm đất trích trong tập Vang bóng một thời, Nhà xuất bản
Tân Dân
[9], [10] Thu Giang – Nguyễn Duy Cần, Đạo Đức Kinh Lão Tử, 8/2007
https://drive.google.com/open?id=15LuLx-1tVARNiLHICIdweIWC899FKW2p&authuser=stu725601082%40hnue.edu.vn&usp=drive_
fs
(1) Dịch nghĩa câu nói của Lão Tử : Hữu Vô tương sinh Nan Dị tương thành có nghĩa là : Có với Không cùng sinh | Khó và Dễ cùng thành (theo bản dịch Đạo Đức Kinh của Thu Giang Nguyễn Duy Cần)