Bài Giảng Môn Học Lao Động Nhà Báo

Lao động nhà báo 1 Bài giảng Môn học Lao động nhà báo Giảng viên Nguyễn Oanh Học viện Báo chí và Tuyên truyền 2 Nội dung bài giảng bao gồm • Phần 1 Nghề báo và hoạt động báo chí • Phần 2 Nhà báo • Phầ[.]

Bài giảng Môn học

Lao động nhà báo

Giảng viên: Nguyễn Oanh

Học viện Báo chí và Tuyên truyền

Nội dung bài giảng bao gồm:

• Phần 1: Nghề báo và hoạt động báo chí

+ Sinh viên hiểu các khái niệm và nắm bắt các thao tác nghề

nghiệp của nhà báo ở những vị trí khác nhau

+ Nắm bắt quy trình tác nghiệp và thực hành tác nghiệp

Lao động nhà báo là gì?

• Lao động nhà báo là lao động đặc biệt, sáng tạo, hội

tụ những khả năng nhận thức và phán đoán, khả năng thể hiện tác phẩm thỏa mãn nhu cầu thông tin của đại chúng

• Tiếp cận, tìm hiểu thực tiễn,phản ánh trung thực,

khách quan và kịp thời.

• Phân tích và xử lý thông tin, sử dụng kỹ năng nghề nghiệp thể hiện tác phẩm một cách sáng tạo, sinh

động

• Lao động nhà báo là lao động mang tính sáng tạo,

không có sự lặp lại, sản phẩm báo chí mang tính đơn chiếc.

Lao động nhà báo là gì?

• Lao động nhà báo là sự cộng hưởng giữa lao động quá khứ, hiện tại và định hướng của tương lai

• Lao động quá khứ: kinh nghiệm, hiểu biết, vốn sống

• Lao động hiện tại: Khả năng phát hiện vấn đề, xử lý và thể

hiện thành tác phẩm báo chí

• Định hướng cho tương lai: Phán đoán, nhận định và định

hướng dư luận xã hội

• Lao động nhà báo là lao động tổng hợp của mọi thao tác trong quá trình hoạt động nghiệp vụ: Phỏng vấn, quan sát, so sánh đối chứng, phân tích tổng hợp, khái quát hoá

Đặc trưng của lao động nhà báo

• Lao động nhà báo là gì

• Lao động báo chí? Những người không phải nhà báo nhưng làm việc trong cơ quan báo chí, góp phần làm nên tờ báo.

• Lao động nhà báo? Lực lượng chủ lực trong việc tạo nên nội dung, hình thức của tờ báo, các chương trình phát thanh, truyền hình…

• Lao động nhà báo là sự kết hợp chặt chẽ giữa lao

động thể chất và lao động tư duy; sự tác động qua lại, trực tiếp giữa hoạt động mang tính vật chất và hoạt động tâm lý.

Nghề báo và hoạt động báo chí

• Nghề báo: Dành thời gian để sinh viên thảo luận nhằm đưa ra những ý

kiến, tranh luận về nghề báo và nhận thức về nghề báo của sinh viên

• Giảng viên: Thống nhất nhận thức cơ bản, hướng dẫn đọc thêm các tài liệu

về nghề báo theo những quan niệm khác nhau Đọc Cơ sở lý luận báo chí (Tạ Ngọc Tấn), Các cuốn sách của tác giả Đức Dũng)

• Nghề báo hiện nay: Thách thức nghề nghiệp với nhà báo trong xu thế hội nhập và phát triển cạnh tranh.

• Những quan niệm nghề báo trong lịch sử: Vũ Bằng trong “40năm nói láo”

• Nguyễn Công Hoan: trong “Đống rác cũ” nói về nghề báo những năm đầu thế kỷ 20

• Trương Vĩnh Ký: trong (Gia Định báo) “Thư gửi các thầy thông ngôn ký lục” nói về mục đích của việc đưa tin tức báo chí từ khởi thủy của nghề báo ở VN

• Lịch sử nghề báo ở Việt Nam: SV đọc các cuốn: Nghĩ về nghề báo của Nhà báo Hữu Thọ

• Các cuốn sách của những nhà báo nổi tiếng: Huỳnh Dũng Nhân, Xuân Ba,

Đỗ Doãn Hoàng

Nghề báo – báo chí cách mạng

• Hoạt động báo chí là hoạt động chính trị nghiệp vụ

• Hoạt động báo chí là hoạt động xã hội

• Hoạt động báo chí là hoạt động thông tin đại chúng.

• Ngày nay: Hoạt động báo chí mang tính chất tập đoàn, có yếu tố kinh

doanh.

• Xu thế hội nhập với báo chí trong khu vực và quốc tế, sự ảnh hưởng trong quá trình tác nghiệp của nhà báo…

• Bác Hồ: Viết cho ai? Viết để làm gì? Viết như thế nào?

• Tấm gương các nhà báo (Trường Chinh, Phạm Văn Đồng, Tố Hữu, Lê Duẩn, NVL…)sử dụng báo chí…

• Sử dụng báo chí trong hoạt động thông tin đối ngoại của Đảng và Nhà

nước ta hiện nay

• Những nhận thức về chính trị - tư tưởng trong hoạt động nghề nghiệp

Là hoạt động chính trị

• Mục đích trực tiếp của báo chí nói chung là chính trị

(phục vụ trực tiếp các thể chế chính trị, những nhiệm vụ chính trị) Nhiệm vụ hàng đầu của báo chí

• Báo chí là công cụ, vũ khí đấu tranh giai cấp, xây dựng chế độ xã hội (quyền lực chính trị)

• Báo chí là động lực thúc đẩy xã hội phát triển

• Báo chí có thể gây dựng hoặc có thể làm sụp đổ một thể chế chính trị (sự kiện Liên Xô, các nước Đông Âu trước đây )

• Các thế lực thù địch luôn sử dụng báo chí để tuyên

truyền chống phá cách mạng Việt Nam

• Đòi hỏi các nhà báo phải vững vàng về nhận thức chính trị

• Hoạt động tuyên truyền của báo chí Việt Nam thực chất

là sự cụ thể hoá những nội dung chính trị, các chỉ thị,

nghị quyết thành hành động thực tiễn (Báo chí cách

mạng)

• Liên hệ với báo chí phương Tây: Phục vụ lợi ích quốc gia của Mỹ, Ánh (CNN, BBC…) Nó mang tính chính trị

• Báo chí tham gia và thúc đẩy các hoạt động từ thiện,

nhân đạo (vận động, quyên góp ) và xây dựng, cổ vũ

sự tương thân tương ái trong xã hội

• Và ở một góc độ khác, các nhà báo đều là những người tham gia công tác xã hội một cách cụ thể, trực tiếp, dưới nhiều hình thức phong phú, đa dạng

Là hoạt động thông tin đại chúng

• Thông tin báo chí là thông tin mang tính phổ

cập, ngắn gọn, súc tích, dễ hiểu, phù hợp với

các loại đối tượng bạn đọc, nó khác hẳn thông tin chuyên biệt, thông tin khoa học - chỉ dành

cho những đối tượng độc giả nhất định

• Mọi thành viên trong xã hội không những có

quyền được hưởng thông tin, được bình đẳng,

mà mọi người đều có thể viết tin bài, phát biểu ý kiến, nguyện vọng chính đáng trên các cơ quan báo chí

• Đáp ứng nhu cầu thông tin của công chúng.

Nhà báo: Phân loại nhà báo:

• Nhà báo truyền hình

• Nhà báo phát thanh

• Nhà báo viết cho báo in

• Nhà báo viết cho báo mạng điện tử (trên mạng internet)

• Tổng biên tập, tổng giám đốc

• Phó tổng biên tập, phó giám đốc

• Thư ký toà soạn

• Trưởng ban biên tập

• Trưởng phòng phóng viên

Phân loại nhà báo

• Phân loại theo đặc điểm, tính chất, loại hình công

việc có:

• Lao động lãnh đạo, quản lý

• Lao động biên tập

• Lao động phóng viên

• Lao động sáng tạo văn bản tác phẩm

• Đây là cách phân loại có ý nghĩa trực tiếp nhất

Nhà báo – Phóng viên

• Mối quan hệ: lãnh đạo - bộ phận biên tập -

phóng viên: Là sự thống nhất biện chứng, tác động qua lại Nhưng nếu tạm tách ra để nghiên cứu thì:

• Phóng viên chiếm số đông trong cơ quan báo chí Họ là lực lượng chủ động, xung kích trên

mặt trận tuyên truyền

• Phóng viên là người trực tiếp nhất trong việc

nắm bắt, cắt nghĩa hiện thực, và phản ánh hiện thực trên các phương tiện thông tin đại chúng

Nhà báo – Phóng viên

• Phóng viên là người khơi nguồn thông tin, khơi nguồn

dư luận và hướng dẫn dư luận xã hội thông qua các sản phẩm báo chí của mình

• Phóng viên là lực lượng cung cấp những sản phẩm ban đầu, bản thảo “sản phẩm thô” trong một chu trình công nghệ sản xuất khép kín Bởi vậy, có thể nói họ là chiếc cầu nối giữa các bộ phận trong tòa soạn Nói cách khác

họ là nhân vật trung tâm chi phối các hoạt động của cơ quan báo chí

• Phóng viên cũng là người trực tiếp liên hệ với lực lượng cộng tác viên, thông tin viên, thu nạp họ vào guồng máy hoạt động của báo

Nhà báo – Phóng viên

• Phóng viên chính là người phản ánh về toà soạn những diễn biến sôi động của cuộc sống, những nhân tố mới và những khúc mắc đặt ra trong

công tác tuyên truyền

• Phóng viên còn là người có điều kiện để nắm

bắt đầy đủ nhất những tác động và hiệu quả của tuyên truyền báo chí, giúp Ban lãnh đạo có kế

sách điều chỉnh hợp lý.

• Correspondent –reporter

Nhà báo – Phóng viên

• Vai trò của phóng viên trong xã hội

• Nếu báo chí nói chung là người “tuyên truyền tập thể, cổ động tập thể và tổ chức tập thể” thì phóng viên chính là người thay mặt cơ quan báo chí thực hiện nhiệm vụ này đối với xã hội

• Ở Việt Nam, phóng viên là cầu nối cung cấp thông tin

hai chiều giữa Đảng, Nhà nước đến với công chúng và ngược lại Họ chính là lực lượng thể chế hoá, cụ thể hoá các chỉ thị, nghị quyết, các chủ trương chính sách thành những giải pháp cụ thể và sinh động Hay nói một cách hình ảnh, họ là người “đưa các chỉ thị, nghị quyết, các chủ trương, đường lối của Đảng vào cuộc sống”

• Phóng viên phải học tập rèn luyện để đáp ứng các yêu cầu của nghề nghiệp trong xu thế hội nhập hiện nay

Nhà báo – Phóng viên

• Phóng viên là người cung cấp bức tranh toàn cảnh về quê hương, đất nước, con người, cũng như cộng đồng các dân tộc đến với bạn đọc gần xa Còn nói theo cách nói của báo chí thì phóng viên là người đứng nơi đầu

nguồn tin tức, họ cung cấp thông tin hằng ngày, hằng

giờ cho toàn xã hội

• Phóng viên là người phát hiện những vấn đề mới, nhân

tố mới nảy sinh trong lao động sản xuất, trong cuộc sống cộng đồng và cũng là người chỉ ra những mâu thuẫn cần giải quyết, thúc đẩy xã hội phát triển

• Phóng viên cũng là người góp phần vào việc gìn giữ,

bảo vệ những giá trị văn hoá của cộng đồng

Nhà báo – Phóng viên

• Xét trên phương diện sử học, phóng viên là người chép

sử, là thư ký của thời đại Nhờ một phần ở họ mà thế hệ mai sau hiểu đầy đủ hơn về quá khứ

• Xét về mặt cơ chế: Phóng viên là công chức nhà nước (biên chế) Người làm công (hợp đồng) Người hoạt

động xã hội, mang thông tin phục vụ lợi ích cho cộng

đồng (phóng viên tự do, cộng tác viên )

• Xét về mặt tâm lý

• Xét về mặt triết học:

• Xét về mặt kinh tế

• Xét về mặt tri thức

Cộng tác viên và thông tin viên

• Nhà báo: Danh từ dùng chung cho tất cả những người làm báo chuyên nghiệp - liên quan đến nội dung

• Phóng viên: Chỉ dùng cho những người trực tiếp làm

nhiệm vụ phản ánh (đi cơ sở thu thập thông tin để viết tin bài, chụp ảnh, quay phim)

• Cộng tác viên: Là “chuyên gia” nắm sâu về một lĩnh vực, được cơ quan báo chí, mời cộng tác Họ không phải nhà báo chuyên nghiệp nhưng có vai trò như một phóng viên thường trú

• Thông tin viên: Là lực lượng chân rết, cung cấp tin, bài, ảnh về tất cả các lĩnh vực, các cơ sở, bổ sung thông tin

đa dạng, phong phú

Phẩm chất năng lực của nhà báo

• Phẩm chất và năng lực là hai thuộc tính cơ bản của con người Đương thời Hồ Chủ tịch cũng đã thường nói: “Người có tài mà không có đức là

người vô dụng Người có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó”.

• Bởi vậy, yêu cầu chung đối với mỗi người làm

báo là phải có phẩm chất, có năng lực, có tri

thức và vốn thực tiễn phong phú.

• Nói cách khác, nhà báo phải là người vững vàng

về chính trị, thông thạo về nghiệp vụ, và phải có đạo đức trong sáng.

Phẩm chất năng lực của nhà báo

• Nói đến phẩm chất người ta thường nghĩ đến và xem xét dưới ba bình diện:

• - Có niềm tin đối với Đảng, Tổ quốc, dân tộc, giai cấp

• - Sống trung thành, biết vì lợi ích của cộng đồng

• - Không tuyên truyền những điều thấy không có lợi cho Đảng, Tổ quốc, nhân dân

Cơ quan báo chí

• Cơ quan báo in: (Vẽ sơ đồ một số mô hình cơ quan báo in, có báo in Trung ương, các địa

phương, các ngành trung ương, các ngành địa phương, các tạp chí…)

• Cơ quan báo Phát thanh, truyền hình: (Vẽ sơ đồ môt hình các cơ quan báo chí PTTH địa

phương, Trung ương, Khu vực, đài truyền

thanh truyền hình cấp huyện).

• Cơ quan báo mạng điện tử: (Vẽ sơ đồ một số

mô hình: bên cạnh cơ quan báo in, hoặc báo

mạng độc lập)

Các phương pháp khai thác

và thu thập thông tin báo chí

• Thông tin là một bộ phận của tri thức được sử dụng để định hướng, tác động vào nhận thức của con người nói chung và nhà báo nói riêng, qua đó góp phần thôi thúc

họ hành động Còn lượng thông tin là tổng hợp các đơn

vị thông tin hữu ích

• Lượng thông tin được qui định bởi ba yếu tố:

Các dạng thông tin cần thiết

• Dạng thông tin khái quát

• - Cung cấp những tri thức chung, vấn đề tổng hợp,

• Thông tin xu hướng, dự báo: Cho một số ví dụ.

• - Chưa xảy ra trong hiện tại, nhưng có tiền tố

• - Thông tin mang tính dự báo về khả năng có thể xảy ra trong tương lai

• - Tạo chỗ dựa đáng tin cậy để nhà báo phán đoán

Các dạng thông tin cần thiết

• Thông tin nhu cầu: Cho một vài ví dụ.

• - Dạng thông tin chuyên biệt thích hợp với các loại đối tượng cụ thể: Thông tin khoa học, Thông tin kinh tế, giá cả

• - Nhằm đáp ứng nhu cầu của đối tượng độc giả nhất

định

• Thông tin thực tiễn: Cho một số ví dụ.

• - Thông tin đa dạng, từ tất cả các nguồn, các tuyến khác nhau: nhà ga, quán nước

• - Thông tin thực tiễn không phải là thông tin thời sự mà

là dạng thông tin tự do

• Dạng thông tin thời sự

• - Nhà báo cần phải nắm, cần biết để sử dụng khi cần

thiết

Ý nghĩa việc phân chia các dạng thông tin

• Để làm phong phú thêm tư liệu của người phóng viên trong hoạt động sáng tạo báo chí và tăng

cường sự hiểu biết, kinh nghiệm nghề nghiệp.

• Để sử dụng thông tin thích hợp và đạt hiệu quả cao.

• Phục vụ đúng, trúng, kịp thời theo yêu cầu đối

tượng.

• Tránh được sự khuôn sáo, máy móc khi đưa tin, làm phong phú hơn cho bài viết.

Nghiên cứu – khai thác các loại văn

• Các dạng tài liệu mà nhà báo cần nghiên cứu, khai thác là: Các văn bản, ấn phẩm chính thức, không chính thức, các bản báo cáo tổng kết, những bài phát biểu của lãnh đạo; các sách chuyên ngành, các chỉ thị nghị quyết của Đảng và Nhà nước, các sản phẩm báo chí

• Băng hình tư liệu, phim ảnh, qua mạng Internet nếu có điều kiện

Nghiên cứu – khai thác các loại

văn bản - Tài liệu

• Nghiên cứu tài liệu - văn bản, thường rất cơ động, không bị chi

phối, lệ thuộc bởi thời gian không gian cụ thể nên rất dễ thu xếp

• Những thông tin thu được qua nghiên cứu tài liệu đã mang tính

pháp lý nhất định, nên có độ tin cậy Bởi có thể đã có sự tổng kết thực tiễn.

• Nghiên cứu tài liệu, văn bản giúp nhà báo có sự liên hệ so sánh quá trình vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng theo lôgíc thời

gian không gian mà đối tượng đang tồn tại.

• Đọc tài liệu, tránh được tư duy theo lối mòn tự tin hơn trong sáng tạo văn bản Đồng thời nó cũng giúp nhà báo tránh được sự thể

hiện trùng lặp trong mỗi bài viết.

• Đọc, nghiên cứu tài liệu, giúp nhà báo học tập được kinh nghiệm trong cách đặt vấn đề và giải quyết vấn đề của những người đi

trước, bài viết trước

• Đọc có lưu trữ, các hình thức lưu trữ thông tin: ảnh, file, video

Nghiên cứu – khai thác các loại văn

• Bước 1: Thu thập tất cả những tài liệu, văn bản có liên quan từ

nhiều kênh, nhiều tuyến, nhiều lĩnh vực và bằng nhiều con đường khác nhau, tập hợp thành “Kho tư liệu” cho cá nhân.

• Mỗi nhà báo nên coi việc làm trên như một nguyên tắc

Nghiên cứu – khai thác các loại văn

bản - Tài liệu

• Bước 2: Thống kê phân loại, phân định tư liệu theo tuyến, ký hiệu riêng để tiện theo dõi, sử dụng khi cần Công việc này có thể làm ngay trong bước một Tuỳ mỗi người.

• Yêu cầu: cẩn trọng khoa học.

• Ví dụ: Phân theo chủ đề, đề tài, lĩnh vực, địa phương, ngành có sổ nhật ký theo dõi mã số tài liệu

• Cách lập bảng lưu trữ tư liệu.

• Bước 3: Đọc, phân tích dữ liệu

• Bước 4: Ghi chép, biên tập lại thành tài liệu của cá nhân, những nội dung quan trọng.

• Làm phích tư liệu theo danh mục để tiện việc sử dụng.

• Lưu trữ vào các định dạng khác nhau để khi cần có thể tìm kiếm và

sử dụng.

Phương pháp quan sát

• Theo tâm lý học thì quan sát là quá trình tri giác

có ý thức của con người (nói chung) người làm báo (nói riêng) để phản ánh thế giới khách quan, nhằm tái hiện hình ảnh của thế giới khách quan đó.

• Nói quan sát là phải có chủ định, có ý thức,

không dừng lại ở bản năng con người, bản năng bẩm sinh.

• Quan sát không giống nhìn một sự vật bất kỳ mà

là việc xem xét kỹ thông qua tư duy để vạch ra mối liên hệ bên trong của sự vật

Phương pháp quan sát

• Theo cấp độ, thì quá trình quan sát thường qua các

bước: Trông - Nhìn - Xem - Ngắm - Quan sát

• + Trông, nhìn thường chỉ thoáng qua - giai đoạn cảm

tính thụ động

• + Xem: Có độ dừng lại ở các thao tác bên ngoài, nhưng chưa thật sự chủ tâm (xem truyền hình ) Mối liên kết các động thái bên ngoài

• + Ngắm: Đã có ý thức, có chủ định Nảy sinh tính tò mò, muốn hiểu rõ hơn, đầy đủ hơn về đối tượng Ngắm là giai đoạn phát triển lý tính, đã có sự phân biệt sự giống nhau và khác nhau giữa sự vật này với sự vật khác

Phương pháp quan sát

• Quan sát, thường được ứng dụng đối với nhà làm báo, quá trình quan sát chính là quá trình phân tích tổng hợp

có những liên hệ, so sánh để phát hiện ra bản chất vấn đề

• - Trên thực tế, 5 thao tác này khó tách rời, nó quyện

chặt vào nhau trong một chu trình khép kín

• + Hai thao tác đầu chỉ là sự sao chụp máy móc hình ảnh của hiện thực nên không để lại hình ảnh trong tư duy

• + Hai cấp độ sau có sự tham gia rất tích cực của tư duy Chủ thể quan sát đã sử dụng tổng hợp các thao tác

phân tích, tổng hợp, so sánh Để đi đến một kết luận đúng đắn

Ưu thế của phương pháp quan sát

Quan sát là công việc thường xuyên để tồn tại và phát

triển nó gắn bó máu thịt với hoạt động sống của con

• - Quan sát đem lại hình ảnh cụ thể, xác thực về đối

tượng, sự kiện, làm tăng độ tin cậy trong khi viết bài

• - Quan sát cung cấp chi tiết đắt, có giá trị thông tin cao

Ưu thế của phương pháp quan sát

• Đối với báo viết quan sát cung cấp hình ảnh sống động hơn, có sức thu phục độc giả hơn, đặc biệt khi viết các tác phẩm thuộc thể loại ghi nhanh, làm phóng sự, ký báo chí, mẩu chuyện người tốt việc tốt

• Đối với nhà báo nhiếp ảnh, truyền hình thì quan sát lại là bắt buộc, nhà báo không bao giờ cho ra đời một tác

phẩm trọn vẹn hoàn chỉnh nếu không quan sát Quan sát giữ vai trò quyết định nhất Vì những cứ liệu đó vừa là nguyên liệu vừa là linh hồn của tác phẩm truyền hình

• Quan sát giúp nhà báo bằng con đường ngắn nhất để nắm bắt thông tin thực tại, giúp nhà báo có cơ sở để

khẳng định hoặc phủ định sự vật, hiện tượng đó, phân biệt sự vật này với sự vật khác (kiểm tra lại thông tin)

Những hạn chế của phương pháp quan sát

• Bên cạnh những lợi thế, những ưu điểm, phương pháp quan sát dễ mang lại tính cục bộ, nó bị hạn chế bởi tầm nhìn, góc nhìn của mỗi nhà báo

• Ví dụ: Cùng quan sát một sự kiện nào đó, rất có thể mỗi nhà báo lại quan tâm đến một mặt khác nhau, và đưa ra những kết luận khác nhau

• Quan sát nhìn chung mới dừng lại ở bề ngoài nên nhiều khi chỉ thấy hiện tượng mà không nắm được bản chất Không thấy cây mà chỉ thấy rừng

• Quan sát dễ mang tính chủ quan, thậm chí áp đặt, bởi

nó phụ thuộc vào nhãn quan chính trị, trình độ nhận thức

và khả năng phân tích hiện thực của nhà báo

Phương thức quan sát

(cách thức)

• Yêu cầu: Phóng viên nên tạo cho mình thói

quen quan sát Khi phỏng vấn nhân vật của

mình cũng cần tập trung quan sát Đi đến đâu quan sát đến đó.

• Trong khi quan sát cần làm rõ tính mục đích tìm kiếm, thu thập và kiểm chứng thông tin.

• Quan sát tổng thể: Bao quát toàn bộ đối tượng

và bối cảnh, giúp nhà báo có thể mô tả diễn

biến, không khí, không gian.

• Quan sát tập trung cục bộ: Đi sâu vào các chi

tiết nội tại, những mâu thuẫn nảy sinh, kiếm tìm chi tiết đắt, mô tả chi tiết.