Tiểu luận cao học tư tưởng hồ chí minh về quản lý nền kinh tế quốc dân và sự vận dụng của đảng ta trong gia đoạn hiện nay

MỞ ĐẦU Chủ tịch Hồ Chí Minh – vị lãnh tụ vĩ đại, nhà chính trị, quân sự thiên tài, người thầy của cách mạng Việt Nam, anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới, tư tưởng của Người đã soi đường cho cuộc đấu tranh của nhân dân ta đi từ hết thắng lợi này đến thắng lợi khác. Trong công cuộc đổi mới xây dựng đất nước hiện nay, tư tưởng đó vẫn là ngọn cờ dẫn đường cho cách mạng Việt Nam đi đến thắng lợi, Có thể nói, tư tưởng Hồ Chí Minh là ánh sáng soi đường cho sự nghiệp đổi mới của chúng ta. Một trong những di sản lý luận mà Hồ Chí Minh để lại cho chúng ta là những nhận thức của Người về vai trò của công nghiệp, của khoa học công nghệ đối với sự phát triển kinh tế xã hội ở nước ta. Cũng như những lý luận khác, những nhận thức của Hồ Chí Minh về công nghiệp, khoa học công nghệ gắn liền với những sự chỉ đạo thực hiện nhiệm vụ cách mạng mà Người đảm trách trong từng giai đoạn lịch sử. Tư tưởng Hồ Chí Minh về kinh tế là một hệ thống, quan điểm, toàn diện và sâu sắc về những vấn đề kinh tế cơ bản trong sự nghiệp cách mạng của Việt nam. Ngay sau khi giành được độc lập, chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng bước giải quyết những vấn đề kinh tế hết sức cơ bản, đặt nền móng cho nền kinh tế độc lập tự chủ, phát triển kinh tế phục vụ cho kháng chiến và kiến quốc. Hệ thống nền kinh tế quốc dân với lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất tương ứng là nền tảng của chế độ xã hội.Chế độ kinh tế mới ở nước ta gắn liền với một chế độ chính trị phù hợp với ý chí và nguyện vọng ủa nhân dân vì một xã hội dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh; đồng thời cũng là ý tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh và của Đảng ta. Nền kinh tế quốc dân với tư cách là đối tượng quản lý của hệ thống phân công, hợp tác lao động trên quy mô toàn xã hội, được đặc trưng bởi hai yếu tố cơ bản là cơ cấu kinh tế và cơ cấu quản ký kinh tế. Từ rất sớm, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã quan tâm đến việc lựa chọn mô hình, cơ cấu của nền kinh tế quốc dân. Vì vậy em chọn đề tài “Tư tưởng Hồ Chí Minh về quản lý nền kinh tế quốc dân và sự vận dụng của Đảng ta trong gia đoạn hiện nay”. Làm đề tài tiểu luận của mình.

MỞ ĐẦU

Chủ tịch Hồ Chí Minh – vị lãnh tụ vĩ đại, nhà chính trị, quân sự thiêntài, người thầy của cách mạng Việt Nam, anh hùng giải phóng dân tộc, danhnhân văn hóa thế giới, tư tưởng của Người đã soi đường cho cuộc đấu tranhcủa nhân dân ta đi từ hết thắng lợi này đến thắng lợi khác Trong công cuộcđổi mới xây dựng đất nước hiện nay, tư tưởng đó vẫn là ngọn cờ dẫn đườngcho cách mạng Việt Nam đi đến thắng lợi, Có thể nói, tư tưởng Hồ Chí Minh

là ánh sáng soi đường cho sự nghiệp đổi mới của chúng ta Một trong những

di sản lý luận mà Hồ Chí Minh để lại cho chúng ta là những nhận thức củaNgười về vai trò của công nghiệp, của khoa học công nghệ đối với sự pháttriển kinh tế - xã hội ở nước ta Cũng như những lý luận khác, những nhậnthức của Hồ Chí Minh về công nghiệp, khoa học công nghệ gắn liền vớinhững sự chỉ đạo thực hiện nhiệm vụ cách mạng mà Người đảm trách trongtừng giai đoạn lịch sử

Tư tưởng Hồ Chí Minh về kinh tế là một hệ thống, quan điểm, toàndiện và sâu sắc về những vấn đề kinh tế cơ bản trong sự nghiệp cách mạngcủa Việt nam Ngay sau khi giành được độc lập, chủ tịch Hồ Chí Minh đãtừng bước giải quyết những vấn đề kinh tế hết sức cơ bản, đặt nền móng chonền kinh tế độc lập tự chủ, phát triển kinh tế phục vụ cho kháng chiến và kiếnquốc

Hệ thống nền kinh tế quốc dân với lực lượng sản xuất và quan hệ sảnxuất tương ứng là nền tảng của chế độ xã hội.Chế độ kinh tế mới ở nước tagắn liền với một chế độ chính trị phù hợp với ý chí và nguyện vọng ủa nhândân vì một xã hội dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh;đồng thời cũng là ý tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh và của Đảng ta Nềnkinh tế quốc dân với tư cách là đối tượng quản lý của hệ thống phân công,hợp tác lao động trên quy mô toàn xã hội, được đặc trưng bởi hai yếu tố cơbản là cơ cấu kinh tế và cơ cấu quản ký kinh tế Từ rất sớm, Chủ tịch Hồ Chí

Minh đã quan tâm đến việc lựa chọn mô hình, cơ cấu của nền kinh tế quốc

dân Vì vậy em chọn đề tài “Tư tưởng Hồ Chí Minh về quản lý nền kinh tế quốc dân và sự vận dụng của Đảng ta trong gia đoạn hiện nay” Làm đề tài

tiểu luận của mình

NỘI DUNG CHƯƠNG I

TƯ TƯỞNG CỦA HỒ CHÍ MINH VỀ QUAN LÝ NỀN KINH TẾ

QUỐC DÂN.

I KHÁI NIỆM TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ KINH TẾ; MỐI QUAN HỆ GIỮA KINH TẾ VÀ CHÍNH TRỊ.

1 Khái niệm.

Có rất nhiều khái niệm đề định nghĩa là kinh tế, bao gồm:

- Kinh tế là tổng thể các yếu tố sản xuất, các điều kiện sống của conngười, các mối quan hệ trong gia đình sản xuất và tái sản xuất xã hội Nói đếnkinh tế suy cho cùng là nói đến vấn đề sở hữu và lợi íc Từ này chỉ “ toàn bộcác hoạt động sản xuất, trao đổi, phân phối, lưu thông” của cả một cộng đồngdân cư, một quốc gia

- Kinh tế là khái niệm bắt nguồn từ phương tây Khái niệm này chỉđược dịch sang tiếng Nhật thì người Nhật đã chọn cụm từ “kinh bang tế thế”

để diễn ý Nguyên nghĩa của cụm từ này là các công ciệc mà một vị vua phảiđảm nhiệm: chăm ko đời sống vật chất của bề tôi, chăm lo đời sống tinh thầncủa cộng đồng Kinh tế là hình thức rút gọn của cụm từ Kinh ban tế thế, kinhbang có nghĩa là trị và tế thế cs nghĩa là cứu đói Người Nhật hiểu rằng hoạtđộng kinh tế là để đem lại lợi ích cho xã hội chứ không phải chỉ mưu cầu lợiích cá nhân

- Kinh tế là sự trao đổi giữa bên cung và bên cầu một cách hợp lý, hợppháp nhất Để sự trao đổi giữa bên cung và bên cầu được dễ dàng thuận lợi,

xã hội tạo ra một dạng hàng hóa đặc biệt dùng để đo lường được gọi là tiền tệ

- Kinh tế đề cập đến các hoạt động của con người có liên quan đến sảnxuất, phân phối, trao đổi, và tiêu thụ hàng hóa và dịch vụ Tuy nhiên, định

nghĩa về kinh tế đã thay đổi theo lịch sử các hoạt động kinh tế Ngày nayngười ta hiểu kinh tế là hoạt động sản xuất, trao đổi và phân phối dựa vào cácnguồn tài nguyên khan hiếm Trong đó, con người và xã hội loài người tìmcách trả lời các câu hỏi “ sản xuất cái gì? Sản xuất cho ai? Sản xuất như thếnào? Lưu thông, Phân phối như thế nào? Việc sử dụng các nguồn tài nguyênkhông khan hiếm không làm nay sinh các vấn đề kinh tế.

Tư tưởng Hồ Chí Minh về kinh tế: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về kinh tế

là một bộ phận hợp thành tư tưởng Hồ Chí Minh, bao gồm hệ thống nhữngluận điểm lý luận được rút ra từ thực tiễn cách mạng tư sự kế thừa và pháttriển những tinh hoa của dân tộc và trí tuệ của thời đại mà đỉnh cao là chủnghĩa Mác – Lênin nhằm giải quyết những vấn đề kinh tế cơ bản của quá trìnhphát triển từ một xã hội thuộc địa nửa phong kiến, nông nghiệp lạc hậu tiếndần lên chế độ xã hội chủ nghĩa có cấu công – nông nghiệp hiện đại, khoa học– kỹ thuật tiên tiến, có khả năng không ngừng cải thiện và nâng cao đời sốngvật chất, tinh thần của nhân dân lao động”1

Định nghĩa xác định vị trí của tư tưởng kinh tế trong hệ thống tư tưởng

Hồ Chí Minh; Xác định cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về kinh tế;

Hệ thống luận điểm tư tưởng Hồ Chí Minh về kinh tế; Mục tiêu của tư tưởng

Hồ Chí Minh về kinh tế

2 Mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị

Kinh tế và chính trị là hai mặt của một đồng xu Không thể tách rờikinh tế khỏi chính trị và ngược lại

a Kinh tế tác động đến chính trị

Kinh tế là nói đến yếu tố vật chất của xã hội còn chính trị là nói đếnyếu tố tinh

1Phạm Ngọc Anh: Bước đầu tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về kinh tế,Nxb CTQG, Hn, 2003, tr.40

thần, tư tưởng của xã hội mà vật chất quyết định ý thức, nghĩa là kinhgiữ vai trò quyết định đối với chính trị

Kinh tế là cơ sở của sự xuất hiện giai cấp và đối kháng giai cấp, là điềukiện cho sự ra đời các đảng chính trị trong đấu tranh giai cấp, quyết định sựxuất hiện và biến đổi cơ cấu gia cấp, kinh tế cũng là nguồn gốc cho sự hiệnNhà nước

Quyết định bản chất của chế độ chính trị, Giai cấp nào thống trị kinh tế,thì tất yếu sẽ nắm giữ quyền lực chính trị

Quyết đinh nội dung, phương thức và phương hướng hoạt động củathống chính trị

Kinh tế, nhất là cơ sở hạ tầng biến đổi, sớm hay muộn sẽ dẫn tới biếnđổi tư tưởng chính trị và thể chế chính trị

Kinh tế là mục đích, chính trị là phương tiện Kinh tế là thước đo tính

ưu việt của chính trị

Những mâu thuận trong lĩnh vực kinh tế quyết định tất cả những mâuthuẫn trong đời sống chính trị và tinh thần xã hội

những tiền đè cần thiết về vật chất và tư tưởng cho sự ra đời của chế độ kinh

HỒ CHÍ MINH VỀ QUẢN LÝ NỀN KINH TẾ QUỐC DÂN.

1 Về cấu kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta.

a Về cơ cấu của nền kinh tế quốc dân

Cơ cấu kinh tế là tổng thể các bộ phận hợp thành cùng với vị trí, tỷtrọng của mỗi bộ phận và quan hệ tương tác giữa các bộ phận đó được hìnhthành trong điều kiện kinh tế, xã hội nhất đinh, trong một khoảng thời giannhất định

Sau khi giành được chính quyền, để xây dựng nền tảng vật chất cho chế

độ mới, bất cứ nước nào cũng xác đinh vấn đề ưu tiên hàng đầu là lựa chọn

mô hình, cơ cấu kinh tế để đạt tới hiệu quả kinh tế, xã hội cao nhất Chọn cơcấu kinh tế nào không thể do ý chí chủ quan, mà phụ thuộc vào điều kiện lịch

sử, xã hội của đất nước, xu thế vận động của nền kinh tế quốc tế Từ mộtnước nông nghiệp lạc hậu, sản xuất nhỏ, bị chiến tranh tàn phá nặng nề, ViệtNam quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa, lựa chọn cơcấu kinh tế nào cho hợp lý cho chặng đường đầu là một vấn đề hết sức nangiải

Ngày từ đầu, Hồ Chí Minh xác định, đó là cơ cấu công – nông nghiệphiện đại và đưa ra quan niệm hết sức độc đáo về cơ cấu kinh tế công – nông

nghiệp và vai trò của thương nghiệp trong phát triển kinh tế, xã hội ở thời kỳquá độ Theo Hồ Chí Minh, trong cơ cấu toàn bộ nền kinh tế quốc dân, côngnghiệp và nông nghiệp có vai trò, vị trí riêng Đây là hai ngành sản xuất ranhững sản phẩm, đáp ứng những nhu cầu khác nhau của nền kinh tế, của toàn

xã hội Song hai ngành phát triển không tách rời nhau mà có quan hệ hữu cơvới nhau Chính vì thế, Hồ Chí Minh đã đưa ra quan niệm coi “ công nghiệp

và nông nghiệp là hai chân của nền kinh tế” và “công nghiệp phát triển thìnông nghiệp mới phát triển cho nên công nghiệp và nông nghiệp phải giúp đỡlẫn nhau và cùng nhau phát triển, như hai chân đi khỏe và đều thì tiến bước sẽnhanh và nhanh đi đến mục đích” Quan hệ giữa công nghiệp và nông nghiệptất yếu dẫn đến sự hợp tác giữa công nhân và nông dân, là hai chủ thể xã hộitrực tiếp hoạt động trong hai lĩnh vực sản xuất vật chất chủ yếu – nền tảng củachế độ xã hội mới

Hồ Chí Minh lựa chọn con đường phát triển kinh tế sau năm 1954 là ưutiên phát triển nông nghiệp vì:

Miền Bắc vừa ra khỏi chiến tranh, hậu quả do địch lập vành đai trắng,thiên tai, nạn đối xảy ra ở nhiều nơi, nhất là các tỉnh đồng bằng rất nghiêmtrọng Vấn đề quan trọng hàng đầu là phải giải quyết cái ăn, cái mặc, rồi mớiđến các vấn đề khác Rõ ràng, trong điêu kiện đó, muốn công nghiệp hóa gấpthì chủ quan”

Phát triển nông nghiệp là tạo cơ sở để phát triển công nghiệp Vì, “nước

ta là một nước nông nghiệp, mọi việc đều phải dựa vào nông nghiệp Phải cómột nền nông nghiệp phát triển thì công nghiệp mới có thể phát triển thì côngnghiệp mới có thể phát triển mạnh” “ Muốn phát triển công nghiệp và kinh tếnói chung, thì phải lấy nông nghiệp làm gốc, làm chính Nếu không phát triểnnông nghiệp thì không có cơ sở để phát triển công nghiệp, vì nông nghiệpcung cấp nguyên liệu, lương thực cho công nghiệp và tiêu thụ hàng hóa docông nghiệp làm ra”

Nước ta có nhiều điều kiện thuận lợi cho việc phát triển nông nghiệp:khí hậu nhiệt đới, đất đai màu mỡ, lao động nông nghiệp dồi dò mà các nước

xã hội chue nghĩa không có Đó là ba nhân tố “thiên thời, địa lợi, nhân hòa” đểphát triển nông nghiệp, phát triển kinh tế nói chung Vì vây, phải đi lên từnông nghiệp, phải coi “ phát triển nông nghiệp là cực kỳ quan trọng”

Ngoài ra, nông nghiệp còn có vai trò đặc biệt rất quan trọng đối với sựphát triển của nền kinh tế cũng như việc nâng cao đời sống của nhân dân.Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, Hồ Chí Minh nhận thức rõ vai trò củanông nghiệp đối với sự thành bại của chiến tranh Người coi việc phát triểnnông nghiệp sẽ là cơ sở, là hậu phương vững chắc để tiền tuyến đánh giặc.Bởi “có đủ cơm ăn áo mặc cho bộ đội và nhân dân thì kháng chiến mới mauthắng lợi, thống nhất và độc lập mau thành công”2

Theo Hồ Chí Minh, nông nghiệp có vai trò nền tảng đối với sự pháttriển kinh tế xã hội chủ nghĩa:

Một là, nông nghiệp cung cấp lương thực, thực phẩm, giải quyết vấn đềbức xúc của đời sống nhân dân ở các nước có nền kinh tế lạc hậu Khi dân có

đủ ăn, đủ mặc thì chính sách của Đảng và chính phủ đưa ra sẽ dễ dang thựchiện Nếu dân đói, rét, dốt, bệnh thì chính sách có hay đến mấy cũng khôngthể thực hiện đươc,

Hai là, nước ta có tiểm lực để phát triển kin tế ngành nông nghiệp.Trong bài nói chuyện tại Hội nghị lần thứ 7 của Ban chấp hành trung ươngĐảng lao động Việt Nam ( khóa III) ngày 16 tháng 4 năm 1962, Người nói: “nước ta: ở về xứ nóng, khí hậy tốt, rừng vàng biển bạc, đất phì nhiêu, nhândân dũng cảm và cầm

2 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, tập 4, Nxb CTQG, Hà Nội, tr 215

kiệm, các nước anh em giúp đỡ nhiều Thế là chúng ta có đủ ba điềukiện thuận lợi thiên thời, địa lợi và nhân hòa – để xây dựng đời sống ấm nosung sướng cho nhân dân ta”3 Với các yếu tố: đất đai, khí hậu, nguồn thủyhải sản, nguồn lao động góp

Phần to lớn vào việc xây dựng và phát triển nông nghiệp, đảm bảothắng lợi một phần cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta

Ba là, nông nghiệp có vai trò phát triển các ngành kinh tế khác của đấtnước Sản phẩm được sản xuất ra từ nông nghiệp cung cấp nguyên liệu, vậtliệu đề khôi phục tiểu thủ công nghiệp, công nghiệp, cung cấp lâm thổ sản để

mở rộng quan hệ buôn bán với nước ngoài, phục vụ cho việc xuất khẩu ấyngoại tệ Hồ Chí Minh đã từng nói: “ Trong việc xây dựng, ta cố gắng, cácnước bạn hết lòng giúp đỡ, ta còn phải mua hàng của các nước khác Muốnbuôn bán với các nước ấy, ta chưa có máy móc, đồ kỹ nghệ, ta chỉ có nônghải sản Cán bộ, đảng viên ta phải giúp Chính phủ mua và xung phong bán.Mua của người khác mà không xung bán không tốt”.4

Trong khi xác định bước đi ban đầu phải ưu tiên phát triển nôngnghiệp, lấy nông nghiệp làm cơ sở để phát triển công nghiệp và phát triểnkinh tế nói chung, Chủ tịch Hồ Chí Minh thường lưu ý đến nhiệm vụ trungtâm trong suốt thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là công nghiệp hóa để biếnnước ta từ một nước nông nghiệp lạc hậu thành một nước công nghiệp

 Mối quan hệ giữa nông nghiệp và công nghiệp.

Bên cạnh việc khẳng định tầm quan trọng của nông nghiệp đối với sựphát triển của đất nước, Hồ Chí Minh còn đề cập tới mối quan hệ giữa ngànhnông nghiệp và công nghiệp

3 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, tập 5, Nxb CTQG, Hà Nội, tr.543

4 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, tập 8, Nxb CTQG, tr.422

Nông nghiệp và công nghiệp là hai ngành kinh tế có mối quan hệ mậtthiết, tạo tiền đề thúc đẩy nhau cùng phát triển Trong mối quan hệ này, nôngnghiệp sẽ cung cấp lương thực, thực phẩm cho nhân dân, cung cấp nguyênliệu cho các nhà máy và cung cấp hàng nông sản để xuất khẩu Ngược lại,công nghiệp cung cấp tư liệu sản xuất hiện đại như máy cày, máy bừa, máylàm thủy lợi và các tư liệu tiêu dùng khác cho nông nghiệp, góp phần làmtăng năng suất lao động, giảm sức lao động cơ bắp của con người, tăng hiệuquả canh tác trên đơn vị diện tích đất đai Nông nghiệp đi trước một bước tạotiền đề cho công nghiệp phát triển, đến lượt mình, công nghiệp lại tạo raphương tiện hiện đại để tăng sức sản xuất cho nông nghiệp Mối quan hệ giữacông nghiệp và nông nghiệp còn thể hiện sự liên minh giữa giai cấp côngnhân và nông dân tạo ra động lực cho toàn bộ cách mạng xây dựng chủ nghĩa

xã hội Hồ Chí Minh đã từng nói: “ Công nghiệp và nông nghiệp phải giúp đỡnhau và cùng nhau phát triển, như hai chân đi khỏe và đi đều thì bước tiến sẽnhanh và nhanh chóng đi đến mục đích Thế là thực hiện liên minh công nông

để xây dựng chủ nghĩa xã hội, xây dựng đời sống ấm no sung sướng cho nhândân”5

Những quan điểm về mối quan hệ giữa công nghiệp và nông nghiệp và

đã được Hồ Chí Minh nâng lên ở tầm khái quát, có giá trị phương pháp luậnchỉ đạo hoạt động thực tiễn.: cách thức tiến hành tổ chức xây dựng chủ nghĩa

xã hội Sự tương tác giữa công nghiệp và nông nghiệp trong cơ cấu kinh tếchung, lúc đầu là nông nghiệp – công nghiệp, ở giai đoạn sau là công nghiệp– nông nghiệp, phản ánh hai mức độ chín muồi, hai nấc thang trưởng thành vềkinh tế của bản thân chủ nghĩa xã hội Cơ cấu kinh tế của nó là công – nôngnghiệp hiện đại, những để tới được tính chỉnh thể phải qua cơ cấu nông –công nghiệp; cùng với sự thay đổi kết cấu kinh

5 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, tập 10, Nxb Chính trị quốc gia, HàNội.

tế, các quan hệ giai cấp, văn hóa, tư tưởng cũng biến đổi theo và kếtcấu nông –công nghiệp có tính chất quá độ, tồn tại lâu dài trong điều kiện xâydựng tư duy Hồ Chí Minh về cơ cấu nông – công nghiệp hợp lý Sự tồn tại vàkhả năng tương tác giữa công nghiệp và nông nghiệp được thực hiên qua mộtmắt khâu trung gian là thương nghiệp Vì thế cải tạo và xây dựng nôngnghiệp,công nghiệp không thể tách rời cải tạo và xây dừn ngành thươngnghiệp

Thương nghiệp đóng vai trò là chiếc cầu nối giữa nông nghiệp và côngnghiệp, giữa sản xuất và tiêu dùng, giữa thành thị và nông thôn, giữa côngnhân với nông dân Tất cả sản phẩm của ngành nông nghiệp và công nghiệpnhờ có thương nghiệp mới có thể cung cấp tới nhân dân và thúc đẩy sản xuấtphát triển Hồ Chí Minh coi nông nghiệp, công nghiệp và thương nghiệp là bamặt quan trọng trong nền kinh tế Do đó, nếu khâu thương nghiệp bị giánđoạn thì sẽ không gắn được sản xuất với tiêu dùng và như vậy sẽ làm cho nềnkinh tế không phát triển được Vai trò của thương nghiệp được Người giảithích như sau: “ Trong nền kinh tế quốc dân có ba mặt quan trong: nôngnghiệp, công nghiệp, thương nghiệp, ba mặt công tác quan hệ mật thiết vớinhau Thương nghiệp cái khâu trung gian giữa nông nghiệp và công nghiệp.Thương nghiệp đưa hàng đến nông thôn phục vụ nông dân, thương nghiệp lạiđưa nông sản, nguyên liệu cho thành thị tiêu dùng Nếu khâu thương nghiệp,

bị đứt thì không liên kết được nông nghiệp, công nghiệp, không củng cố đượcliên minh công nông, công tác không chạy thì hoạt động nông nghiệp, côngnghiệp bị rời rạc”6

Như vậy, có thể thấy hoạt động thươn nghiệp hay hỏi cách khác hoạtđộng lưu thông là động lực, lúc huyết mạch, là đòn bẩy thúc đẩy kinh tế phát

triển Hàng hóa làm ra nhiều những lưu thông không tốt thì sản xuất đình trệ

Tiếp cận nghiên cứu cơ cấu kinh tế của một quốc gia, ngoài công, nôngnghiệp còn có một bộ phận quan trọng nữa là dịch vụ, trong đó thươngnghiệp; nhưng thương nghiệp chưa phải là toàn bộ dịch vụ Trong nền kinh tếhiện đại, vai trò của ngành dịch vụ khôn ngừng tăng lên, mà biểu hện rõ nhất

là ở tỷ trọng trong GDP Sinh thời, Hồ Chí Minh chưa có điều kiện đề cậpnhiều đến lĩnh vực dịch vụ, đó là do một thời gian dài trước đây, hệ thống cácnước xã hội chủ nghĩa lựa chọn mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung, hiệnvật với hai khu vực chính là công nghiệp và nông nghiệp

b Về cơ cấu thành phần của nền kinh tế

Hồ Chí Minh là người đầu tiên chủ trương phát triển nền kinh tế với cơcấu nhiều thành phần trong suốt thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước

ta Qun điểm của Hồ Chí Minh về kinh tế nhiều thành phần có cơ sở lý luận

và thực tiễn vững chắc

Về mặt lý luận, Người đã kế thừa trực tiếp các luận điểm của Lê nin vềkinh tế nhiều thành phần Trong chính sách kinh tế mới, Lênin đề xuất pháttriển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, giải phóng tới đa lực lượng sảnxuất thông qua phát triển sản xuất và trao đổi Lê nin chỉ ra rằng, các nướcquá độ lên chủ nghĩa xã hội, phổ biến có ba thành phần kinh tế cơ bản: kinh tế

xã hội chủ nghĩa, kinh tế tư bản chủ nghĩa và kinh tế sản xuất hàng hóa nhỏ.

Lê nin còn khẳng định rằng, nền kinh tế nhiều thành phần là đặc trưng củathời kỳ quá độ, khi mà chưa có phương thức sản xuất nào chiếm vị trí thốngtrị tuyệt đổi; rằng, một nước tiểu nông muốn tiến lên chủ nghĩa xã hội phảitrải qua một quá trình lâu dài với nhiều nấc thang trung gian mà chủ nghĩa tưbản nhà nước là một nấc thang quan trọng, gần với chủ nghĩa xã hội SauCách mạng Tháng Mười, Lê nin đã chỉ rõ, nền kinh tế nước Nga lúc bấy giờ

có 5 thành phần kinh tế Đó là:

- Kinh tế nông dân kiểu gia trưởng, có tính chất tự nhiên

- Sản xuất hàng hóa nhỏ

- Chủ nghĩa tư bản tư nhân

- Chủ nghĩa tư bản nhà nước

- Chủ nghĩa xã hội

Việc sắp xếp thứ tự các thành phần kinh tế như trên, chủ đích của Lênin là làm rõ sự vận động của các chế độ sử hữu trong lịch sử theo hướng từthấp lên cao, đồng thời chỉ tính ra tính chất tiệm cận, mức độ gần gưi của cácthành phần kinh tế khác với thành phần kinh tế xã hội chủ nghĩa Cũng qua sựsắp xếp này, Lê nin muốn chr ra vai trò của thành phần kinh tế tư bản nhànước như là một nấc tháng trung gian cần thiết, xuyên qua nó, các nước tiểunông đi lên chủ nghĩa xã hội

Hồ Chí Minh đã lĩnh hội tinh thần cơ bản từ những luận điểm đó và ápdụng sáng tạo vào điều kiện thực tế của nước ta Sau Cách mạng Tháng Támthành công, Việt Nam không chủ trương xóa bỏ tất cả các loại hình kinh tếđang có lúc bấy giờ, trên thực tế là thừa nhận sự tồn tại khách quan của cơ cấukinh tế đang có lúc bấy giờ, trên thực tế là thừa nhận sự tồn tại khách quancủa cơ cấu kinh tế nhiều thành phần Thực tế khách quan này được Ngườikhái quát thành quan điểm lý luận: cơ cấu kinh tế nhiều thành phần là đặc

trưng nổi bật của nền kinh tế dưới chế độ dân chủ mới: “Trong chế độ dânchủ mới, có năm loại kinh tế khác nhau:

- Kinh tế quốc doanh ( thuộc chủ nghĩa xã hội )

- Các hợp tác xã ( nó là nửa xã hội chủ nghĩa )

- Kinh tế của cá nhân, nông dân và thủ công nghiệp

- Tư bản của tư nhân

- Tư bản của Nhà nước”

Hồ Chí Minh căn cứ vào trò thực tế của từng thành phần kinh tế trongđời sống kinh tế, xã hội Việt Nam Theo tiêu chí này, kinh tế xã hội chủ nghĩađứng ở vị trí cao nhất, bởi lẽ nó đang làm nền tảng kinh tế của chế độ mới, làchỗ dựa của Nhà nước Vai trò chủ đạo của thành kinh tế xã hội chủ nghĩa,theo Hồ Chí Minh là ở chỗ: nắm giữ những lĩnh vực then chốt, ảnh hưởn lớnđến quốc tê, dân sinh, có tác dụng hướng dẫn các loại hình kinh tế khác và làdòng chảy chủ đạo, là mục đích hướng tới của tất cả các quan hệ và hoạt độngkinh tế

Hồ Chí Minh cũng là người Việt Nam đầu tiên dành sự quan tâm đặcbiệt đến việc phát triển kinh tế hợp tác Trong tác phẩm Đường Cách Mênh,Người dành hẳn một chương viết về “Hợp tác xã” Theo Người, hợp tác xã làloại hình kinh tế nửa xã hội chủ nghĩa và là “góp gạo thổi cơm chung” chokhỏi hao của, tốn công, lại có nhiều phần vui vẻ, cũng có nghĩa rằng hợp tác

xã vừa có ý nghĩa một loại hình tổ chức sản cuất ( thuộc phạm trù kinh tế) vừabao hàm cả ý nghĩa xã hội Đúc rút từ lịch sử hình thành và phát triển loạithành phần kinh tế này, Người chỉ ra rằng, “hợp tác xã trước là có lợi ích chodân, sau là bớt sức bóp nặn của tụi tư bản và đế quốc chủ nghĩa” Với ViệtNam, đại bộ phận dân số là nông dân với nền sản xuất chủ yếu là nôngnghiệp, việc áp dụng loại hình hợp tác xã là phù hợp và rất cần thiết Về cách

tổ chức hợp tác xã, Người viết: “ Không phải làng nào cũng phải lập mỗi làng

một hợp tác xã Cũng không phải mỗi làng phải lập cả mấy hợp tác xã Cũngkhông phải có hợp tác xã này thì không lập được hợp tác xã kia Chẳng quatheo hoàn cảnh nới nào lập được hợp tác xã nào, và có khi hai hợp tác xã mua

và bán lập chung cũng được”7

Hồ Chí Minh bàn về hợp tác xã trước khi dân tộc giành độc lập Đó làtầm nhìn chiến lược Luôn luôn nghĩ về quyền lợi của nước, của dân, Ngườisớm ý thức tìm phương cách tổ chức nhân dân để họ tự giác cải thiện điềukiện lao động, cải thiện đời sống của chính họ và đấu tranh chống sự bóc lộtcủa giai cấp thống trị Bàn về hợp tác xã, Người đã trang bị cho quần chúngnhân dân cả lý luận và vũ khí để họ chuẩn bị tiến hành cách mạng giải phóngdân tộc và dần tiến lên xây dựng chủ nghĩa xã hội Hợp tác xã càng phát triểnrộng rãi thì cách mạng càng đông lực lượng và càng bền vững về mọi phươngdiện Chuẩn bị xây dựng hợp tác xã cũng là một yếu tố quan trọng để xâydựng một nền kinh tế tự chủ Nghiên cứu những tinh hoa mà nền văn minhnhân loại đã đạt được, hiểu rõ bản chất và những lợi ích do chúng đen lại, vậndụng chúng có chọn lọc vào con đường cách mạng của nước mình, trực tiếpgiúp cho dân mình cải tạo xã hội và cải tạo chính bản thân họ để vươn tớicuộc sống mới, đó là nét đặc sắc, độc đáo trong tư tưởng và hành động cáchmạng của Hồ Chí Minh

Ngoài thành phần kinh tế xã hội chủ nghĩa, Hồ Chí Minh còn thừa nhận

sự tồn tại khách quan, tất yếu, lâu dài của các thành phần kinh tế không xã hộichủ nghĩa Người chỉ rõ: “ Đối với người làm nghề thủ công và lao động riêng

lẻ khác, nhà nước bảo hộ quyền sở hữu về tư liệu sản xuất của họ, ra sứchướng dẫn và giúp đỡ họ cải tiến cách làm ăn, khuyến khích họ tổ chức hợptác xã sản xuất theo nguyên tắc tự nguyện” Còn “đối với nhưng nhà tư sảncông thương, nhà nước không xóa bỏ quyền sở hữu về tư liệu sản xuất và của

cải khác của họ, mà ra sức hướng dẫn họ hoạt động nhằm làm lợi cho choquốc kế dân sinh, phù hợp với kế hoạch kinh

7 Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, Sđd, t.2, tr.347

tế của nhà nước Đồng thời, nhà nước khuyến khích và giúp đỡ họ cảitạo theo chủ nghĩa xã hội bằng hình thức công tư hợp doanh và những hìnhthức cải tạo khác”

Hồ Chí Minh cũng là người Việt Nam đầu tiên đề cập đến phạm trù “chủ nghĩa tư bản nhà nước” coi đó là một trong năm thành phần kinh tế dướichế độ dân chủ nhân dân Người viết: “ Kinh tế tư bản quốc gia là nhà nướchùn vốn với tư nhân để kinh doanh và do nhà nước lãnh đạo Trong gia đoạnnày, tư bản của tư nhân là chủ nghĩa tư bản Tư bản của nhà nước là chủ nghĩa

xã hôi” Người còn giải thích: tư bản bóc lột công nhân những đồng thời cũnggóp phần vào xây dựng và phát triển kinh tế

Song song với việc sử dụng là việc quản lý các thành phần kinh tế Đểkinh tế nhà nước có thể trở thành nền tảng vật chất cho chủ nghĩa xã hội, thúcđẩy việc cải tạo xã hội chủ nghĩa và lãnh đạo nền kinh tế quốc dân, theo HồChí Minh, “Nhà nước phải đảm bảo cho nó phát triển ưu tiên” Chủ trương ưutiên cho kinh tế nhà nước cần được triển khai thực hiện trên tất cả các mặt:Hoạch định chiến lược, tập trung nguồn lực tài chính, lao động, khoa học, kỹthuật Đối với kinh tế tư nhân, quan điểm sư dụng và quản lý của Người dựatrên tư tưởng xuyên suốt “ lấy dân làm gốc”, dựa vào nhân dân, thực hiệnphương châm tự lực tự cường Trong chiến tranh cũng như trong hòa bình,vượt lên trên những định kiến giai cấp đương thời, Người rất chú trọng vai tròtiềm năng, luôn kêu gọi và tìm mọi điều kiện cho thành phần kinh tế này pháttriển Trên cương vị người đứng đầu Nhà nước, Người chỉ đạo việc quản lýphải dựa trên lợi ích kinh tế: “ Công tư đều lợi” và “chủ thợ đều lợi”