Luận Án Tiến Sĩ Lịch Sử Thế Giới Chính Sách Của Mỹ Đối Với Iran Từ Năm 1979 Đến Năm 2016.Pdf

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI Nguyễn Thu Hạnh CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI IRAN TỪ NĂM 1979 ĐẾN NĂM 2016 LUẬN ÁN TIẾN SỸ LỊCH SỬ THẾ GIỚI Hà Nội 2021 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌ[.]

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VIỆN HÀN LÂM

KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LỜI CAM ĐOAN

Luận án này là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Võ Kim Cương Các số liệu, đánh giá, kết luận nghiên cứu được trình bày trong Luận án này hoàn toàn trung thực

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về lời cam đoan này

Nghiên cứu sinh

Nguyễn Thu Hạnh

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ sự kính trọng và lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Võ Kim Cương

đã luôn tận tình hướng dẫn, động viên và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu để hoàn thành luận án

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo, các thầy, cô Khoa Sử học, Học Viện Khoa học xã hội đã đóng góp ý kiến và tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình học tập tại Khoa

Tôi xin gửi lời cảm ơn Viện Sử học, Viện Hàn Lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, nơi đã cho tôi cơ hội được làm việc, học tập, và hoàn thành được luận án này

Tôi xin được cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp và những người đã luôn giúp

đỡ tôi trong suốt bốn năm học tập vừa qua

Hà Nội, ngày …… tháng … năm 2020

Nghiên cứu sinh

Nguyễn Thu Hạnh

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Phương pháp luận, phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu 3

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án 4

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án 5

7 Cấu trúc của luận án 5

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 6

1.1 Các nghiên cứu trong nước 6

1.1.1 Các công trình về chính sách đối ngoại của Mỹ 6

1.1.2 Các công trình liên quan đến chính sách đối ngoại của Mỹ đối với khu vực Trung Đông 8

1.1.3 Các công trình liên quan đến chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran 8

1.2 Các nghiên cứu nước ngoài 9

1.2.1 Các công trình nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Mỹ 9

1.2.2 Các công trình nghiên cứu về chính sách của Mỹ đối với khu vực Trung Đông 11

1.2.3 Các công trình nghiên cứu trực tiếp về chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 - 2016) 12

1.3 Kết quả nghiên cứu của các công trình đã công bố liên quan đến nội dung luận án 22

1.4 Những vấn đề luận án tiếp tục làm rõ 23

CHƯƠNG 2: CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI IRAN TỪ NĂM 1979 ĐẾN NĂM 2016 25

2.1 Yếu tố Iran 25

2.1.1 Vị trí chiến lược của Iran trên bản đồ địa chính trị thế giới 25

2.1.2 Tình hình Iran sau năm 1979 28

2.2 Yếu tố Mỹ 34

2.2.1 Chính sách của Mỹ với Iran trước năm 1979 34

2.2.2 Tiềm lực quốc gia và chiến lược toàn cầu của Mỹ 41

2.2.3 Lợi ích và chính sách của Mỹ ở Trung Đông 44

2.2.4 Tác động của các nhóm lợi ích đối với quá trình hoạch định chính sách của

Mỹ đối với Iran 50

2.3 Các yếu tố quốc tế 54

2.3.1 Bối cảnh quốc tế và khu vực 54

2.3.2 Ảnh hưởng của các cường quốc trong vấn đề Iran 59

Tiểu kết chương 2 70

CHƯƠNG 3: NỘI DUNG VÀ QUÁ TRÌNH TRIỂN KHAI CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI IRAN (1979 - 2016) 73

3.1 Nội dung chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 - 2016) 73

3.1.1 Mục tiêu của chính sách 73

3.1.2 Nội dung chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 - 2016) 76

3.2 Quá trình triển khai chính sách 84

3.2.1 Giai đoạn từ năm 1979 đến năm 1991 84

3.2.2 Giai đoạn từ năm 1991 đến năm 2016 99

Tiểu kết chương 3 122

CHƯƠNG 4: NHẬN XÉT VỀ VIỆC TRIỂN KHAI CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI IRAN 124

4.1 Nhận xét chung 124

4.1.1 Đánh giá về tính hiệu quả của việc triển khai chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 – 2016) 124

4.1.2 Tính thống nhất và vận động trong chính sách của Mỹ với Iran qua các đời Tổng thống Mỹ (1979 - 2016) 128

4.2 Đánh giá tác động của chính sách của Mỹ đối với Iran tới các bên liên quan 132

4.2.1 Đối với Iran 132

4.2.2 Đối với Mỹ 139

4.2.3 Tác động đối với khu vực Trung Đông và thế giới 146

4.3 Một số vấn đề đặt ra đối với chính sách của Mỹ với Iran sau năm 2016 152

KẾT LUẬN 156

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 160

TÀI LIỆU THAM KHẢO 161

PHỤ LỤC 161

BẢNG THỐNG KÊ CHỮ VIẾT TẮT

AIPAC The American Israel Public Affairs

Committee

Ủy ban các vấn đề công của người Mỹ gốc Do Thái ARMISH US Army Mission Headquarters Phái đoàn chỉ huy quân sự Mỹ AWACs Airborne Warning and Control

Systems

Hệ thống điều khiển không lưu

và cảnh báo sớm

AID The Agency for International

Development Cục phát triển quốc tế Mỹ CIA Central Intelligence Agency Cục tình báo Trung ương Mỹ CENTO The Central Treaty Orgnization Tổ chức Hiệp ước Trung tâm DCA Defense Cooperation Agreement Hiệp định Hợp tác Quốc phòng

EIA US Energy Information

Administration

Cơ quan Thông tin Năng lượng

Mỹ

IAEA International Atomic Energy

GENMISH US Military Mission to the Imperial

Iranian Gendarmarie

Phái đoàn quân sự Mỹ hỗ trợ Lực lượng Hiến binh Hoàng gia

Iran

MAAG Military Assistance Advisory

Group Đoàn cố vấn quân sự Mỹ ở Iran

TAFTs Technical Assistance Field Teams Các đội trợ giúp kỹ thuật UAE The United Arab Emirates Các tiểu Vương quốc Arab thống

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Sau cuộc cách mạng năm 1979, Iran với những thay đổi lớn về thể chế chính trị cũng như đường lối ngoại giao đã trở thành một trong những tâm điểm trong chính sách đối ngoại của Mỹ ở khu vực Trung Đông Đối với các nhà cầm quyền Mỹ, bên cạnh chương trình hạt nhân gây tranh cãi, việc Iran theo đuổi một đường lối ngoại giao

độc lập, “không Xô không Mỹ chỉ có Islam là trên hết”, chủ trương “xuất khẩu cách

mạng” tiềm ẩn nhiều thách thức, đe dọa đến những lợi ích sống còn của Mỹ ở khu vực

Trung Đông Do đó, chính sách của Mỹ đối với Iran từ sau năm 1979 đã có sự thay đổi mang tính bước ngoặt, từ đồng minh chuyển sang đối đầu Vấn đề giữa Mỹ và Iran đã trở thành một đề tài thu hút được sự quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu lịch sử và chính trị trên toàn thế giới Nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran sau năm 1979 có ý nghĩa lớn cả về lí luận và thực tiễn

Về mặt thực tiễn, trước hết, chính sách của Mỹ đối với Iran có tác động mạnh mẽ không chỉ đến Iran mà còn đến tình hình khu vực Trung Đông và trên thế giới, trong

đó có Việt Nam Mỗi một sự thay đổi trong chính sách của Mỹ đối với Iran có thể dẫn đến những căng thẳng chính trị ở khu vực Trung Đông nói riêng và trên thế giới nói chung đồng thời tác động mạnh mẽ đến nền kinh tế toàn cầu, đặc biệt là thị trường dầu

mỏ Do đó, việc hiểu đúng về chính sách của Mỹ đối với Iran là đặc biệt cần thiết trong bối cảnh Việt Nam đang hội nhập ngày càng sâu rộng vào nền kinh tế - chính trị toàn cầu

Bên cạnh đó, Mỹ và Iran đều là những quốc gia có mối quan hệ hợp tác đối với Việt Nam Sau khi bình thường hóa quan hệ vào năm 1995, Mỹ và Việt Nam đã và đang xây dựng được quan hệ hợp tác toàn diện, đặc biệt là trong lĩnh vực kinh tế, đóng góp tích cực đối với sự phát triển của Việt Nam Trong khi đó, Iran cũng là một đối tác tin cậy đối với Việt Nam trên nhiều lĩnh vực Do vậy, việc nghiên cứu về chính sách của

Mỹ đối với Iran sau năm 1979 sẽ giúp chúng ta có những hiểu biết đúng đắn về chính sách cũng như mối quan hệ giữa hai quốc gia này, từ đó tránh được thế mắc kẹt trong mối quan hệ này đồng thời tận dụng được những cơ hội từ quá trình cạnh tranh và hợp tác giữa Mỹ và Iran

Về mặt lí thuyết, nghiên cứu chính sách của Mỹ đối với Iran từ sau năm 1979 -

2016 sẽ góp phần làm sáng tỏ mối quan hệ giữa siêu cường với một quốc gia thuộc thế giới thứ ba Sự đấu tranh, hợp tác trong mối quan hệ đó là bài học đặc biệt quan trọng đối với các nhà hoạch định chính sách Việt Nam nhằm lựa chọn chính sách phù hợp trong mối quan hệ với các cường quốc trên thế giới

Từ những luận điểm vừa nêu, có thể thấy việc nghiên cứu về chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 - 2016) vừa mang tính khoa học vừa mang tính thực tiễn Tuy nhiên, hiện nay, ở Việt Nam chưa có một công trình nghiên cứu nào đi sâu một cách

hệ thống và toàn diện về vấn đề này Do đó, nghiên cứu sinh lựa chọn vấn đề “Chính

sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016” là đề tài luận án của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu:

Mục tiêu của luận án là tập trung nghiên cứu về chính sách của Mỹ đối với Iran

từ năm 1979 đến năm 2016 dưới cách tiếp cận của ngành lịch sử thế giới; Trên cơ sở phân tích, lý giải nội dung chính sách và quá trình triển khai, luận án sẽ làm rõ hơn về những thay đổi của chính sách qua các đời Tổng thống Mỹ cũng như tác động của chính sách này đối với mỗi nước và các bên liên quan

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Nêu và phân tích những yếu tố tác động đến quá trình hoạch định chính sách của Mỹ đối với Iran từ 1979 đến năm 2016

- Phân tích nội dung chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến 2016 cũng như những thay đổi trong chính sách ấy so với các giai đoạn khác

- Phân tích và đưa ra những số liệu cụ thể để làm rõ quá trình triển khai chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016

- Đánh giá tác động của những chính sách trên đối với cả Iran và Mỹ Từ đó nhận xét những thách thức đặt ra đối với nước Mỹ trong việc duy trì ảnh hưởng và lợi ích ở một khu vực chiến lược và trọng yếu như Trung Đông

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm

sách của Mỹ với Iran trong suốt bốn thập niên tiếp theo

+ Với mốc kết thúc, năm 2016, Tổng thống Obama phê chuẩn sắc lệnh bãi bỏ lệnh cấm vận đối với Iran, đưa quan hệ Mỹ - Iran đứng trước ngưỡng cửa mới Xuất phát những lý do vừa nêu, tôi chọn năm 2016 làm mốc kết thúc cho giai đoạn nghiên cứu của mình

+ Trong thực tiễn triển khai chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 - 2016), nghiên cứu sinh chia ra làm hai giai đoạn: 1979 - 1991, và 1991 - 2016 Nghiên cứu sinh lựa chọn năm 1991 làm mốc phân chia bởi lẽ năm 1991 là năm bước ngoặt trong lịch sử thế giới với sự sụp đổ của Liên Xô và hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu Trật tự thế giới và quan hệ quốc tế cũng thay đổi mạnh mẽ, tác động đến mọi quốc gia, dân tộc trong đó của Mỹ và Iran Những thay đổi to lớn trong bối cảnh quốc tế đã dẫn đến sự điều chỉnh trong mục tiêu, các vấn đề ưu tiên cũng như thực tiễn triển khai chính sách đối ngoại của Mỹ với Iran trước và sau năm 1991

*Về mặt không gian: Luận án chủ yếu phân tích các sự kiện diễn ra ở Mỹ, Iran và

các sự kiện ở khu vực Trung Đông có liên quan đến chính sách của Mỹ đối với Iran

4 Phương pháp luận, phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu

4.1 Phương pháp luận

Luận án là một đề tài nghiên cứu thuộc chuyên ngành lịch sử thế giới, được tiến hành dựa trên cơ sở lý luận và phương pháp luận Marxist Trong quá trình nghiên cứu và khai thác tài liệu tham khảo, luận án quán triệt quan điểm của Chủ nghĩa Marx - Lenin về chính sách đối ngoại giữa các quốc gia, sử dụng chủ nghĩa duy vật biện chứng để giải quyết các vấn đề nghiên cứu nhằm đảm bảo tính logic và khoa học Ngoài ra, những nội dung được trình bày trong luận án bám sát quan điểm của Đảng và Nhà nước ta trong việc đánh giá về chính sách của các nước lớn, coi đây là định hướng quan trọng trong nghiên cứu

Để giải quyết được các câu hỏi nghiên cứu, luận án chủ yếu dựa vào cách tiếp cận toàn diện có trọng tâm Khi nghiên cứu chính sách của Mỹ với Iran từ sau năm

1979, bên cạnh việc tìm hiểu toàn diện trên tất cả các mặt kinh tế - chính trị ngoại giao

- quân sự, luận án sẽ xoáy sâu vào những vấn đề mang tính cốt lõi như: cuộc khủng hoảng con tin, tham vọng xuất khẩu cách mạng của Iran, chiến tranh Iran - Iraq (1980 - 1988), cuộc khủng hoảng hạt nhân, cấm vận kinh tế… để chỉ ra và nắm bắt được những nội dung quan trọng nhất cấu thành nên chính sách của Mỹ đối với Iran

Ngoài ra, luận án còn dựa trên cách tiếp cận khu vực Trong thời đại toàn cầu hóa hiện nay, những vấn đề chính trị của quốc gia gắn chặt với nền chính trị toàn cầu, đặc biệt

là trong trường hợp của Mỹ và Iran Iran nằm ở Trung Đông – một khu vực mà Mỹ có những lợi ích quan trọng và lâu dài Do đó khi nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Mỹ

đối với Iran, cần đặt nó trong chính sách chung của Mỹ đối với toàn bộ khu vực Trung Đông

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành luận án, nghiên cứu sinh đã sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau trong đó chủ đạo là phương pháp lịch sử Với phương pháp lịch sử, tác giả sử dụng nhiều sự kiện, phát biểu, nhận xét của các chính trị gia, nhân vật tiêu biểu trong thời kì từ năm 1979 đến năm 2016 Từ đó, làm rõ chính sách ngoại giao của Mỹ đối với Iran sau khi cách mạng Iran nổ ra (1979)

Bên cạnh đó, luận án còn sử dụng phương pháp logic nhằm làm rõ những biến đổi, vận động cũng như những đặc trưng riêng biệt trong chính sách đối ngoại của Mỹ với Iran từ sau năm 1979 đến năm 2016

Ngoài ra, để luận án mang tính khoa học, chặt chẽ và thuyết phục, tác giả còn sử dụng các phương pháp liên ngành như: phân tích, so sánh, tổng hợp, đối chiếu thông qua các biểu đồ, số liệu, tranh ảnh…

4.3 Nguồn tư liệu

Trong luận án, nghiên cứu sinh sử dụng nhiều nguồn tư liệu gốc Đa phần, các số liệu trong bài được trích từ các công bố của các cơ quan trong hệ thống chính trị liên bang Mỹ như: Bộ Ngoại Giao Mỹ, Quốc hội Mỹ, Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA), Bộ Quốc phòng Mỹ, Bộ Tài chính Mỹ và các tổ chức quốc tế uy tín như: Liên Hợp quốc, Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB), Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC), Cơ quan Năng lượng Nguyên tử thế giới (IAEA)…

Bên cạnh nguồn tư liệu quan trọng này, nghiên cứu sinh còn sử dụng các cuốn sách chuyên khảo, tham khảo của các nhà xuất bản lớn trên thế giới (Routledge, Springer, Oxford University Press, Cambridge University Press…) và các tài liệu nghiên cứu của các viện nghiên cứu hàng đầu thế giới như: Viện nghiên cứu Brookings (Brookings Institute), Trung tâm nghiên cứu chiến lược và quốc tế (Center for Strategic and International Studies - CSIS), RAND corporation…

Để những nghiên cứu trong luận án mang tính cập nhật, nghiên cứu sinh còn sử dụng thông tin từ trang web chính thức của Bộ ngoại giao Việt Nam, của Mỹ… và một

số các tờ báo tin tức uy tín của nước ngoài như Thời báo New York, Bưu điện Washington, hãng tin CNN, hãng tin Reuters…

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Luận án là công trình nghiên cứu nghiên cứu chuyên sâu đầu tiên ở Việt Nam đề cập đến chính sách của Mỹ đối với Iran giai đoạn từ năm 1979 đến năm 2016 Trước

đó, chưa có công trình, cuốn sách nào nghiên cứu về vấn đề này một cách có hệ thống Những kết quả nghiên cứu trong luận án sẽ góp phần lấp vào những khoảng trống tri

thức ở Việt Nam hiện nay trong nghiên cứu chính sách của Mỹ đối với Iran nói riêng

và đối với toàn bộ khu vực Trung Đông nói chung

Luận án sử dụng nguồn tư liệu tham khảo có độ tin cậy và cập nhật cao Do đó, luận án sẽ góp phần cung cấp thông tin, tư liệu cho các nhà nghiên cứu, các giảng viên, các đọc giả có nhu cầu nghiên cứu và tìm hiểu về chính sách của Mỹ đối với Iran cũng như các vấn đề có liên quan

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Về ý nghĩa khoa học, luận án “Chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016” là công trình nghiên cứu có hệ thống đầu tiên về chính sách của Mỹ đối với

Iran trong vòng gần 40 năm (1979 - 2016), làm rõ sự tiếp nối và sự thay đổi của chính sách từ góc nhìn của một nhà nghiên cứu Việt Nam

Thêm vào đó, nghiên cứu về Mỹ và chính sách đối ngoại của siêu cường này luôn là một vấn đề quan trọng đối với nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam Việc nghiên cứu chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016 sẽ góp phần làm sáng tỏ chính sách của Mỹ đối với khu vực Trung Đông nói riêng và chiến lược toàn cầu của Mỹ trong 40 năm qua Điều này là rất cần thiết trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh quan hệ với Mỹ và hội nhập quốc tế

Về ý nghĩa thực tiễn, vấn đề chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran là một bài

học thực tiễn có tính tham khảo tốt, góp phần phục vụ cho việc hoạch định chính sách đối ngoại của Việt Nam Trong bối cảnh toàn cầu hóa đang diễn ra mạnh mẽ, các diễn biến chính trị trên thế giới sẽ không chỉ tác động đến các quốc gia liên quan trực tiếp

mà còn ảnh hưởng đến nhiều quốc gia, khu vực khác trên thế giới, trong đó có Việt Nam Việc hiểu đúng bản chất về chính sách và mối quan hệ giữa các nước lớn rất cần thiết đối với Việt Nam, giúp Việt Nam có thể tận dụng được cơ hội và tránh được những thách thức từ quá trình cạnh tranh, hợp tác giữa các nước lớn

7 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung của luận án được chia làm 4 chương, bao gồm:

Chương 1 Tổng quan về tình hình nghiên cứu

Chương 2 Các yếu tố tác động đến chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016

Chương 3 Nội dung và quá trình triển khai chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016

Chương 4 Nhận xét về việc triển khai chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm

1979 đến năm 2016

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 Các nghiên cứu trong nước

1.1.1 Các công trình về chính sách đối ngoại của Mỹ

Ở Việt Nam, Mỹ và chính sách đối ngoại của quốc gia này là đối tượng nghiên cứu được quan tâm đặc biệt Đã có nhiều chuyên gia về lĩnh vực này như: Trần Thị Vinh, Nguyễn Thái Yên Hương, Nguyễn Thiết Sơn… Tuy không có nhiều đề tài, công trình nghiên cứu đề cập trực tiếp tới chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến năm 2016, nhưng nội dung nghiên cứu trong các cuốn sách viết về Mỹ và chính sách đối ngoại của Mỹ được chấp bút bởi các học giả trong nước là một nguồn tư liệu tham khảo quan trọng giúp nghiên cứu sinh có một cái nhìn tổng quan về chính sách đối ngoại của Mỹ nói chung Từ đó, định hình được rõ nét hơn về chính sách của Mỹ với Iran trong chiến lược toàn cầu của Mỹ

Trong số các chuyên gia về Mỹ ở Việt Nam, nhà nghiên cứu Nguyễn Thái Yên Hương (Học viện Ngoại giao) đã công bố và xuất bản được nhiều cuốn sách, bài báo

như: cuốn “Vấn đề trừng phạt kinh tế trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ” (2003),

“Can thiệp nhân đạo trong chính sách đối ngoại của Mỹ” (2005), “Hoa Kỳ: Văn hóa

và chính sách đối ngoại” (2008), “Tôn giáo Mỹ và việc sử dụng vấn đề tôn giáo trong chính sách đối ngoại của Mỹ thời kỳ sau Chiến tranh lạnh” (2014)…

Cuốn “Vấn đề trừng phạt kinh tế trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ” (2003)

đề cập tới một nội dung quan trọng trong chính sách của Mỹ với Iran từ sau năm 1979,

đó là trừng phạt kinh tế Những lý thuyết cơ bản nhất về trừng phạt kinh tế đã được đề cập trong nghiên cứu của Nguyễn Thái Yên Hương Cuốn sách đã chỉ ra và phân tích một số trường hợp cụ thể về trừng phạt kinh tế trong chính sách đối ngoại của Mỹ như trường hợp của Iraq, Việt Nam, Nam Phi, Cu Ba, Trung Quốc và Nam Tư Những ví

dụ này là những dữ liệu quan trọng để so sánh với Iran - quốc gia với gần 40 năm hứng chịu các lệnh trừng phạt kinh tế từ Nhà Trắng

Cuốn sách tham khảo “Tôn giáo Mỹ và việc sử dụng vấn đề tôn giáo trong chính

sách đối ngoại của Mỹ thời kỳ sau Chiến tranh lạnh” (2014) đã đề cập đến quá trình

hình thành, các đặc trưng cơ bản cũng như vai trò của tôn giáo trong nền chính trị Mỹ Trong chiến lược toàn cầu của Mỹ, tôn giáo nhiều lần được sử dụng như một thứ vũ khí để tấn công các “đối tượng” của chính quyền Mỹ, trong đó có một số quốc gia ở Trung Đông Như vậy, dù không liên quan trực tiếp đến chính sách của Mỹ đối với

Iran, nhưng các nội dung nghiên cứu trong cuốn sách “Tôn giáo Mỹ và việc sử dụng

vấn đề tôn giáo trong chính sách đối ngoại của Mỹ thời kỳ sau Chiến tranh lạnh” giúp

nghiên cứu sinh có thêm hiểu biết về chính sách đối ngoại của nước Mỹ nói chung và

việc sử dụng tôn giáo trong ngoại giao nói riêng Những kiến thức nền này là rất cần thiết để nghiên cứu sinh có thể tìm hiểu và phân tích chính sách của Mỹ với Iran Một chuyên gia khác về Mỹ là Trần Thị Vinh (Đại học sư phạm Hà Nội) cũng có nhiều công trình liên quan đến Mỹ và chính sách đối ngoại của nước này Trong số đó,

nổi bật là cuốn “Chủ nghĩa tư bản thế kỉ XX và thập niên đầu thế kỉ XXI: một cách tiếp

cận từ lịch sử” Nội dung của cuốn sách xoay quanh những thay đổi của chủ nghĩa tư

bản trong suốt thế kỉ XX đầu thế kỷ XXI Mỹ - quốc gia đứng đầu thế giới tư bản chiếm dung lượng nhiều nhất trong cuốn sách Giáo sư đã khắc họa sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở Mỹ trên tất cả các mặt của đời sống xã hội trong đó có chính sách đối ngoại Những kiến thức được trình bày trong cuốn sách giúp nghiên cứu sinh có một cái nhìn toàn diện hơn về sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở Mỹ cũng như những nét chính trong chính sách đối ngoại của quốc gia này

Viện nghiên cứu châu Mỹ (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) là một trung tâm nghiên cứu lớn về các quốc gia châu Mỹ ở Việt Nam Viện đã công bố nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ Một

trong số đó là cuốn sách “Hoa Kỳ: Cam kết và mở rộng (chiến lược toàn cầu mới của

Mỹ)” do Lê Bá Thuyên làm chủ biên do Nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản vào

năm 1997 Cuốn sách đã phân tích chiến lược đối ngoại mới dưới thời Tổng thống Bill Clinton – “cam kết và mở rộng” trong đó củng cố các cam kết với các đồng minh chiến lược cũng như mở rộng phạm vi dính líu của Mỹ trên toàn thế giới, trong đó có khu vực Trung Đông Những nội dung trong cuốn sách đã giúp nghiên cứu sinh có một cái nhìn rõ hơn về chính sách đối ngoại chung của Mỹ dưới thời của Bill Clinton – một giai đoạn trong phạm vi thời gian mà luận án tập trung nghiên cứu

Nguyễn Thiết Sơn (Viện nghiên cứu châu Mỹ) cũng là một nhà nghiên cứu chuyên

sâu khác về Mỹ Một trong những công trình nổi bật của ông là “Nước Mỹ đầu thế kỉ

XXI” Cuốn sách chỉ có 263 trang nhưng đã chỉ ra được những nét lớn về nước Mỹ trong

những năm đầu thế kỷ XXI, trong đó có vấn đề chính sách đối ngoại và quan hệ quốc tế Tác giả Nguyễn Thiết Sơn nhấn mạnh sự nhất quán trong đường lối đối ngoại của Mỹ đó

là “khẳng định và duy trì địa vị lãnh đạo thế giới” Cuốn sách cũng tóm lược những điều chỉnh trong chính sách của nước Mỹ sau sự kiện khủng bố ngày 11/9 Đường lối đối ngoại của Mỹ với từng khu vực hay các nước lớn như: châu Âu, châu Á, các quốc gia

Mỹ Latinh, châu Phi, các nước Nga, Trung Quốc, Nhật Bản đã được tác giả phân tích khá sâu… Ở Trung Đông, chính sách hậu thuẫn Israel và mối quan hệ căng thẳng giữa

Mỹ và Iraq là những vấn đề được tác giả tập trung làm rõ Những thông tin này khá hữu ích, bởi khi phân tích về chính sách của Mỹ với Iran phải đặt trong chiến lược chung của

Mỹ ở khu vực Trung Đông

Mặc dù ít đề cập trực tiếp đến nội dung nghiên cứu của luận án, nhưng những kiến thức chung về chính sách đối ngoại của Mỹ được trình bày trong các công trình

nghiên cứu của các tác giả Việt Nam đã giúp nghiên cứu sinh hiểu rõ hơn đối tượng nghiên cứu của mình, đồng thời đặt chính sách của Mỹ với Iran trong mối quan hệ biện chứng với chiến lược toàn cầu của Washington hiện nay

1.1.2 Các công trình liên quan đến chính sách đối ngoại của Mỹ đối với khu vực Trung Đông

Cuốn sách “Nước Mỹ: vấn đề, sự kiện và tác động” (xuất bản năm 2004) của Vũ

Đăng Hinh là một công trình khoa học có chiều sâu về tình hình nước Mỹ trong lịch sử đương đại Một phần nhỏ trong cuốn sách có đề cập tới chính sách của Mỹ đối với khu vực Trung Đông Vũ Đăng Hinh và nhóm tác giả của ông nhấn mạnh tới tình hình Trung Đông cũng như tầm quan trọng của khu vực này đối với chiến lược toàn cầu của

Mỹ Theo đó, các quốc gia Trung Đông có một vai trò rất lớn trong cuộc chiến chống khủng bố của Mỹ - một trong những ưu tiên hàng đầu trong chính sách đối ngoại của

Mỹ đầu thế kỷ XXI Tuy dung lượng không nhiều, nhưng những phân tích và đánh giá của các tác giả đã giúp nghiên cứu sinh tiệm cận gần hơn đến những vấn đề cốt lõi và quan trọng nhất trong chính sách của Washington ở Trung Đông trong những thập niên gần đây

Bên cạnh đó không thể không nhắc đến các nghiên cứu của Nguyễn Thanh Hiền (Viện nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông) Nguyễn Thanh Hiền đã công bố nhiều nghiên cứu liên quan đến tình hình Trung Đông cũng như chính sách của các nước lớn

đối với khu vực này Một trong số những công trình đó là cuốn “Biến động chính trị - xã

hội tại Bắc Phi - Trung Đông và những tác động tới Việt Nam” (2015) Cuốn sách đã đi

sâu phân tích những biến động lớn của tình hình khu vực Bắc Phi và Trung Đông giai đoạn trước và sau Mùa xuân Arab Một phần trong cuốn sách đề cập tới lợi ích và chính sách của Mỹ đối với khu vực Bắc Phi và Trung Đông trong giai đoạn trước và sau Mùa Xuân Arab Chiến lược “Đại Trung Đông” được định hình từ thời Tổng thống George

W Bush được đặc biệt nhấn mạnh Sự điều chỉnh trong chính sách của Mỹ đối với khu vực Trung Đông từ thời Bush (con) đến Obama cũng được phân tích sâu Những nội dung nghiên cứu này đã cung cấp cho nghiên cứu sinh nhiều thông tin quan trọng và những luận điểm đánh giá sâu sắc liên quan đến chính sách của Mỹ đối với khu vực Trung Đông nói chung và Iran nói riêng

1.1.3 Các công trình liên quan đến chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran

Liên quan trực tiếp đến luận án là bài viết “Các vấn đề của Iran hiện nay” đăng

trên tạp chí Châu Phi và Trung Đông số 7 (11) (tháng 7/2006) của nhà nghiên cứu Đỗ Trọng Quang Bài viết chủ yếu đề cập tới các vấn đề thách thức mà Iran đang phải đối mặt hiện nay Ngoài những mâu thuẫn giữa phái thủ cựu và phái cải cách trong nội bộ nền chính trị Iran, những khó khăn trong việc phát triển các chương trình hạt nhân thì

Mỹ - với chính sách đối ngoại tương đối cứng rắn với Iran trong nhiều năm qua cũng là một trở ngại lớn cho sự phát triển của quốc gia Islam giáo này Theo những phân tích của tác giả, “đòn phủ đầu” khó có thể xảy ra như kịch bản với Iraq, nhưng mối quan hệ

giữa Iran và Mỹ vẫn còn nhiều nút thắt chưa được gỡ bỏ, trọng tâm là sự can dự của Iran trong cuộc xung đột Arab - Israel và chương trình hạt nhân của nước này Để đối phó với một Iran ngày càng hùng mạnh ở Vịnh Ba Tư, Mỹ một mặt tiếp tục kiềm chế Iran; mặt khác, cũng tranh thủ cơ hội hợp tác để đạt các mục tiêu chiến lược trong khu vực Bài viết của tác giả tuy ngắn gọn nhưng đã đề cập tới những nét khái quát nhất trong mối quan hệ giữa hai nước và chính sách đối ngoại của Mỹ với Iran đầu những năm

2000 Tuy nhiên, trong khuôn khổ của một bài tạp chí với dung lượng có hạn, bài viết hầu như chỉ đề cập một cách chung chung về chính sách của Mỹ đối với Iran Hơn nữa, phạm vi thời gian nghiên cứu trong bài chỉ dừng đến năm 2006, do đó, có nhiều sự kiện,

dữ liệu mới chưa được cập nhật

Bài viết thứ hai của Nguyễn Trọng Quang - “Quan hệ Hoa Kỳ - Iran trong nửa

thế kỷ”, đăng trên Tạp chí châu Mỹ ngày nay (số tháng 3/2007) đã đề cập tới những

nét lớn trong quan hệ giữa Mỹ và Iran kể từ sau cách mạng Islam năm 1979 Trong bài nghiên cứu này, tác giả đã đề cập tới chính sách của Hoa Kỳ với Iran trước và sau năm

1979, đường lối của Mỹ trong cuộc chiến tranh Iran - Iraq (1980 - 1988), chủ trương

để thay đổi chế độ chính trị ở Iran cũng như đối sách của Mỹ với chương trình hạt nhân của cường quốc ở Trung Đông này Về cơ bản, bài nghiên cứu đã chỉ ra được những điểm chính trong chính sách của Mỹ với Iran tuy còn khá sơ lược Những nội dung nghiên cứu là một tài liệu tham khảo quan trọng trong hoàn cảnh ở Việt Nam có rất ít các bài nghiên cứu, công trình khoa học đề cập tới chính sách của Nhà Trắng với Tehran Tuy nhiên, trong khuôn khổ của một bài tạp chí, chính sách của Mỹ với Iran chưa được phân tích một cách đầy đủ và rõ nét Các số liệu trong nghiên cứu của tác giả Đỗ Trọng Quang không còn cập nhật (bài báo được công bố từ năm 2007) Ngoài

ra, cơ sở hình thành cũng như tác động của chính sách của Mỹ với Iran chưa được đề cập trong bài viết

1.2 Các nghiên cứu nước ngoài

1.2.1 Các công trình nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Mỹ

Khi nói tới nghiên cứu chính sách đối ngoại của Mỹ, không thể không nhắc tới các cuốn sách của Henry Kissinger - một trong những chính khách, học giả có tầm ảnh hưởng lớn đối với tiến trình lịch sử nước Mỹ Ông đã xuất bản nhiều cuốn hồi ký, sách

chuyên khảo về chính sách đối ngoại của Mỹ: “Nuclear Weapons and Foreign Policy”

(1957), “American foreign policy” (1977), “White House Years: The First Volume of

His Classic Memoirs” (1979), “Diplomacy” (1994), “Does America Need a Foreign

Policy?: Toward a Diplomacy for the 21st Century” (2001), “Crisis: The Anatomy of

Two Major Foreign Policy Crises” (2003), “World Order” (2014)… Trong số đó,

nghiên cứu sinh đặc biệt quan tâm tới cuốn “American foreign policy” (xuất bản 1977)

Với 445 trang nội dung, cuốn sách đã nêu bật được cách thức Mỹ tiếp cận với thế giới Nhiều nội dung quan trọng trong chính sách đối ngoại của Mỹ đã được đề cập và phân tích sâu: chiến lược ngăn chặn Liên Xô và chủ nghĩa cộng sản để bảo vệ các lợi ích sống

còn của Mỹ; vị thế và những nỗ lực của Mỹ trong tiến trình hòa bình Trung Đông; triển vọng trong mối quan hệ giữa Mỹ và các khu vực lớn như Mỹ latinh, châu Á, châu Phi… Những phân tích trong cuốn sách là nguồn tư liệu tham khảo quan trọng, giúp nghiên cứu sinh nắm rõ hơn về chính sách đối ngoại của Mỹ trong một giai đoạn lịch sử đặc biệt (Chiến tranh lạnh)

James M McCormick, giáo sư Đại học bang Iowa cũng là một nhà nghiên cứu chuyên sâu về chính sách đối ngoại của Mỹ Trong số các công trình đã được công bố

của ông, cuốn “American policy and process” (tái bản lần thứ 5 vào năm 2010) là một

trong những cuốn sách tham khảo quan trọng và toàn diện về chính sách đối ngoại của

Mỹ Có hai phần chính trong công trình này Phần thứ nhất, giáo sư James M McCormick tập trung đi vào chính sách của Mỹ trong các vấn đề quốc tế Theo đó, chính sách đối ngoại của Mỹ được phân tích theo từng giai đoạn lịch sử cụ thể: chính sách của Mỹ thời kỳ tiền Chiến tranh lạnh, trong Chiến tranh lạnh, sau chiến tranh Việt Nam và chính sách đối ngoại của Mỹ từ sau vụ 11/9 Ở phần hai của cuốn sách, James

M McCormick phân tích về quá trình hoạch định và xây dựng chính sách đối ngoại của nhà cầm quyền Mỹ, trong đó đặc biệt nhấn mạnh đến các yếu tố chi phối đến quá trình này như: vai trò của Tổng thống, Quốc hội, các yếu tố kinh tế - chính trị - quân

sự, vai trò của các đảng phái, các nhóm lợi ích, vai trò của truyền thông cũng như ý kiến của công luận Cách dựng khung nghiên cứu trong công trình này cũng như những nội dung được phân tích trong đó là tư liệu tham khảo hữu ích giúp nghiên cứu sinh có thêm nhận thức và tiếp cận gần hơn với các quan điểm của các nhà nghiên cứu quốc tế đối với chính sách đối ngoại của Mỹ nói chung và với trường hợp của Iran nói riêng

Giáo sư Glenn P Hastedt là tên tuổi lớn trong nghiên cứu chính sách đối ngoại của

Mỹ Một trong những công trình khoa học tiêu biểu nhất của ông là “American Foreign

Policy: Past, Present, and Future” (được tái bản lần 11 vào năm 2018 bởi Nhà xuất bản

Rowman & Littlefield) Cuốn sách đã tập trung phân tích vào những nội dung quan trọng nhất liên quan đến chính sách đối ngoại của Mỹ: bối cảnh quốc tế và những yếu tố nội tại tác động đến chính sách đối ngoại, quá trình hoạch định và thực thi chính sách, công cụ thực thi chính sách cũng như những tác động và bài học lịch sử cần được xem xét Trong lần tái bản thứ 11, nhiều nội dung nghiên cứu mới đã được bổ sung và phân tích bao gồm: chiến tranh mạng (internet), máy bay không người lái, những đánh giá về chính sách đối ngoại của Obama, tổ chức khủng bố IS, sự tham gia của nữ giới trong chiến tranh, thỏa thuận khí hậu, thỏa thuận hạt nhân Iran… Nhìn chung, cuốn sách là một công trình khoa học toàn diện, công phu với nhiều thông tin, phân tích quan trọng liên quan đến chính sách đối ngoại của Mỹ Thông qua cuốn sách, nghiên cứu sinh có thêm một góc nhìn mới, chân thực về chính sách đối ngoại của Mỹ từ quá khứ đến hiện tại

Cuốn “US foreign policy” (xuất bản lần đầu tiên vào năm 2008 và tái bản lần gần

đây nhất vào năm 2018 bởi Nhà xuất bản Đại học Oxford) của hai nhà nghiên cứu Michael Cox và Doug Stokes cũng là một trong những cuốn sách tham khảo có chất lượng về chính sách đối ngoại của Mỹ Trong nội dung đầu tiên của cuốn sách

“Rethinking America”, các tác giả đã đưa ra những lý thuyết chủ yếu về chính sách đối

ngoại của Mỹ, đặc biệt nhấn mạnh đến chủ nghĩa ngoại lệ Hoa Kỳ (American

Exceptionalism) Ở phần thứ hai của cuốn sách “Historical context”, các tác giả đã tập

trung đi sâu vào quá trình lớn mạnh của nước Mỹ từ năm 1776 - 1945 Dựa trên sức mạnh đó, các tác giả đã đưa ra những nhận định, phân tích về chính sách đối ngoại của

Mỹ trong thời kỳ Chiến tranh lạnh, những thay đổi trong thập niên 1990 cũng như sự hình thành và phát triển của chiến lược sức mạnh thông minh trong chính sách đối ngoại

của Mỹ thế kỉ XXI Trong phần ba của cuốn sách “Institution and processes”, các yếu tố

ảnh hưởng đến sự hình thành và điều chỉnh chính sách đối ngoại của Mỹ được chỉ ra và phân tích như: ảnh hưởng trong nước, truyền thông, sự thay đổi khu vực… Phần thứ tư

và cũng là phần quan trọng nhất của cuốn sách - “The United States and the world” đề

cập tới chính sách của Mỹ với từng khu vực như: Trung Đông, EU, Nga, châu Á - Thái Bình Dương và khu vực Mỹ Latinh Những nội dung được phân tích trong phần này, đặc biệt chính sách của Mỹ đối với khu vực Trung Đông đã giúp tác giả có một cái nhìn toàn cảnh hơn về chính sách của Mỹ đối với các khu vực trên thế giới Phần thứ 5 của

cuốn sách “Key issues” đi vào những vấn đề trọng tâm trong chính sách của Mỹ bao

gồm: chủ nghĩa khủng bố toàn cầu, tình hình tôn giáo, vấn đề giới tính và các vấn đề liên quan đến môi trường thế giới Phần cuối cùng của cuốn sách đã đưa ra một số nhận định, đánh giá và dự báo về những thay đổi trong chính sách đối ngoại của Mỹ trong tương lai Nhìn chung, cuốn sách đã phản ánh một cách khá toàn diện và thấu đáo về chính sách đối ngoại của Mỹ Chính vì thế, cuốn sách là một tài liệu tham khảo tốt, giúp nghiên cứu sinh có thêm những hiểu biết và nhận thức quan trọng liên quan đến chính sách đối ngoại của Mỹ từ thời lập quốc đến nay

1.2.2 Các công trình nghiên cứu về chính sách của Mỹ đối với khu vực Trung Đông

Cuốn sách “US foreign policy in the Middle East from crisis to change” (2009)

của tác giả Yakub Halabi là một trong những nghiên cứu có chiều sâu và khá toàn diện

về chính sách của Mỹ ở khu vực Trung Đông Cuốn sách phân tích chính sách của Mỹ đối với Trung Đông theo từng giai đoạn lịch sử từ năm 1945 - 2009 Theo đó, những

sự kiện quan trọng như cuộc khủng hoảng giá dầu năm 1973, cuộc Cách mạng Islam ở Iran năm 1979 và vụ khủng bố ngày 11/9/2001 được coi là những dấu mốc quan trọng nhất đánh dấu những thay đổi trong chính sách của Mỹ đối với khu vực Trung Đông Phần nội dung viết về những biến động ở Iran và ảnh hưởng của yếu tố Iran đến chính sách của Mỹ trong giai đoạn từ năm 1979 - 2001 là những nội dung có liên quan đến luận án Những phân tích, dữ liệu được chỉ ra trong toàn bộ cuốn sách là tư liệu tham khảo có giá trị, giúp nghiên cứu sinh tiếp cận vấn đề nghiên cứu một cách đa chiều

hơn

Một trong những công trình nghiên cứu tiêu biểu khác về chính sách đối ngoại của

Mỹ đối với khu vực Trung Đông là cuốn sách “US foreign policy in the Middle East -

From American Missionaries to the Islamic state” do Geoffrey F Gresh và Tugrul

Keskin chủ biên (2018) Cuốn sách đã đề cập tới rất nhiều vấn đề quan trọng trong chính sách của Mỹ ở khu vực Trung Đông như: những lợi ích về kinh tế và văn hóa truyền thống của Mỹ ở Trung Đông; Tác động của Chiến tranh lạnh đối với sự hình thành chính sách mới của Mỹ ở khu vực Trung Đông thời hậu chiến; Các đồng minh của Mỹ

và sự cân bằng quyền lực ở khu vực trong lịch sử hiện đại; Biến động chính trị và sự gia tăng tình trạng bất ổn ở khu vực Trung Đông trong giai đoạn đương đại cũng như đối

sách của Mỹ trong việc ổn định lại trật tự khu vực… Đặc biệt, trong nội dung “The

United States - Iran: the view of the hard-line conservatives in the Islamic Republic”

(Mỹ - Iran: quan điểm của những người thủ cựu không khoan nhượng của nhà nước Cộng hòa Islam) đã đề cập một phần đến thực trạng chính trị ở Iran sau năm 1979 cũng như chính sách của Mỹ đối với chính quyền “bảo thủ”ở Iran Những tri thức trong cuốn sách là nguồn tài liệu tham khảo quý báu cho nghiên cứu sinh nhằm tiếp cận gần hơn với các vấn đề nghiên cứu

1.2.3 Các công trình nghiên cứu trực tiếp về chính sách của Mỹ đối với Iran (1979 - 2016)

Trái ngược với tình hình nghiên cứu ở Việt Nam, chính sách của Mỹ đối với Iran

là một trong những vấn đề được giới chuyên gia quốc tế đặc biệt quan tâm Trong mảng nghiên cứu này, xuất hiện nhiều nhà nghiên cứu lớn với những công trình tiêu biểu, đặc biệt là ở Mỹ, Iran và một số quốc gia khác

*Các công trình nghiên cứu tổng quát về chính sách đối ngoại của Mỹ với Iran

Kenneth Katzman là một trong những chuyên gia hàng đầu về các vấn đề liên quan tới Iraq, Iran, Afghanistan và khu vực vùng Vịnh nói chung tại Trung tâm nghiên cứu của Quốc hội Mỹ Nhiệm vụ của trung tâm nghiên cứu này là cung cấp cho Quốc hội Mỹ những phân tích chuyên sâu về các quốc gia, các vấn đề trên thế giới Chính vì vậy, những nghiên cứu của Kenneth Katzman về Iran được coi là chính thống và có ảnh hưởng đáng kể tới chính quyền Mỹ trong việc điều chỉnh chính sách với Tehran Trong số các công trình đã được công bố của Kenneth Katzman, đáng chú ý là các

cuốn sách: The warriors of Islam: Iran’s revolutionary guard, The Persian Gulf states:

post-war issues… Bên cạnh những cuốn sách này, các báo cáo thường niên của

Kenneth Katzman cho Quốc hội Mỹ cũng là một nguồn tư liệu quý với những phân tích cụ thể, chuyên sâu được minh họa bởi những con số thực tế Chẳng hạn như: báo

cáo về “Các lệnh trừng phạt Iran” (Iran sanctions) được công bố vào các năm 2010 và 2016; “Iran: chính trị, nhân quyền và chính sách của Mỹ” (Iran: politics, human right and US policy); “Iran: những quan ngại của Mỹ và những phản ứng bằng chính sách”

(Iran: US concerns and policy responses) Đây là nguồn tư liệu chính thống, giúp

nghiên cứu sinh tiệm cận gần hơn chính sách của chính quyền Mỹ đối với Iran giai đoạn sau năm 1979

Zbigniew Brzezenski là một trong những nhà nghiên cứu chuyên sâu khác về Iran

ở Mỹ Ông là một trong những người có vai trò rất lớn trong việc định hình chính sách của Mỹ đối với Iran sau năm 1979 khi còn là cố vấn cấp cao cho Tổng thống Jimmy Carter Ông đã công bố một số nghiên cứu liên quan đến chính sách đối ngoại của Mỹ

với Iran Một trong số đó là cuốn sách “Iran: Time for a new approach” (Iran: thời điểm

cho cách tiếp cận mới) (2004) Zbigniew Brzezenski cùng nhóm tác giả của ông đã chỉ

ra những vấn đề nổi cộm nhất trong mối quan hệ Mỹ - Iran cũng như chính sách của Washington với quốc gia Trung Đông này: Thứ nhất, các vấn đề đối nội của Iran, đặc biệt là sự “thiếu dân chủ” của chính quyền nước này; Hai là, cách Iran tiếp cận với thế giới, nói cách khác là chính sách đối ngoại của Iran; Ba là, chương trình hạt nhân gây tranh cãi của Iran và cuối cùng là sự dính líu của Iran trong các cuộc xung đột vũ trang ở khu vực Từ những vấn đề vừa nêu, Zbigniew Brzezenski khẳng định sự cấp thiết trong việc thay đổi cách tiếp cận đối với Iran Theo đó, Zbigniew Brzezenski phân tích những điều chỉnh trong chính sách của Mỹ đối với Iran Bên cạnh việc ngăn chặn và duy trì các lệnh cấm vận với Iran, chính quyền Mỹ phải cân nhắc đến khả năng hợp tác, đàm phán với Iran nhằm giải quyết các vấn đề trọng tâm như: chương trình hạt nhân và sự can dự của Iran trong các cuộc xung đột ở khu vực để bảo vệ các lợi ích của Mỹ ở Trung Đông

mà vẫn tránh một cuộc đối đầu trực tiếp với Iran Nhìn chung, cuốn sách đã cung cấp những thông tin, những góc nhìn mới liên quan đến chính sách của Mỹ với Iran trong những năm 1990, 2000 Những thông tin đó là nguồn tài liệu đáng tin cậy, giúp tác giả tiệm cận gần hơn quá trình vận động, thay đổi trong chính sách đối ngoại của Mỹ với Iran Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng, cuốn sách chỉ đề cập tới chính sách đối ngoại của

Mỹ đối với Iran trong một khoảng thời gian nhất định (1990 - 2000), phần phân tích về chính sách của Mỹ với Iran trước những năm 1990 chỉ mang tính chất điểm tên, không phân tích sâu Ngoài ra, thời điểm xuất bản của cuốn sách này là năm 2004 Do vậy, rất nhiều thông tin quan trọng liên quan đến chính sách của Mỹ với Iran sau năm 2004 chưa được nhắc đến trong cuốn sách Những điểm còn trống đó sẽ được làm rõ hơn trong luận án của nghiên cứu sinh

Một chuyên gia khác về Iran và chính sách của Mỹ đối với Iran là giảng viên Ali

M Ansari của khoa Lịch sử hiện đại thuộc trường Đại học St Andrews Ông là người gốc Iran, hiện là Giám đốc của Viện Iran học (the Institute of Iranian) thuộc trường Đại học St Andrew Ali M Ansari đã thực hiện nhiều nghiên cứu về các vấn đề lịch sử chính trị của khu vực Trung Đông, đặc biệt là Iran Năm 2003, ông xuất bản cuốn sách đầu

tiên về “Lịch sử hiện đại của Iran từ năm 1921” Cuốn sách là một công trình nghiên

cứu được đánh giá cao Sau đó, ông tiếp tục các nghiên cứu về Iran, về chính sách đối ngoại của quốc gia Islam cũng như vấn đề Iran trong quan hệ quốc tế Liên quan đến

phần chính sách của Mỹ đối với Tehran, ông đã xuất bản được công trình “Confronting

Iran: A failure of American foreign policy and the roots of mistrust” (Đối đầu Iran: Một

thất bại trong chính sách đối ngoại của Mỹ và nguồn gốc của sự thiếu niềm tin) Cuốn sách được xuất bản lần đầu tiên vào năm 2006 bởi nhà xuất bản Basic Books Nội dung của cuốn sách khá phong phú, có nhiều phần hữu ích đối với nghiên cứu sinh như: mối quan hệ của Iran - Mỹ, Iran - phương Tây trong thế kỉ XIX và nửa đầu thế kỉ XX; Cuộc đảo chính nổi tiếng năm 1953 ở Iran và quan hệ của Mỹ và Iran từ năm 1953 cho đến trước cuộc cách mạng Islam; Lịch sử đối đầu giữa Mỹ và Iran kể từ sau năm 1979; Tình hình chính trị hiện nay ở Iran, đặc biệt là phong trào cải cách của Tổng thống Khatami… Đó là tư liệu tham khảo quý đối với nghiên cứu sinh trong việc tiếp cận góc nhìn của những người Iran về chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran cũng như mối quan hệ giữa hai quốc gia này Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng, cuốn sách này đã được xuất bản từ khá lâu (năm 2006) nên các số liệu được đưa ra đã không còn mang tính cập nhật Cuốn sách được viết theo hướng chỉ ra những thất bại và nguyên nhân thất bại trong chính sách ngoại giao của Mỹ với Iran cho nên nội dung chính sách, quá trình triển khai còn chưa thật sự đầy đủ Phần liên quan đến chính sách cấm vận, đặc biệt là kinh tế còn khá sơ lược

Sasan Fayazmanesh là một tên tuổi đáng chú ý trong số những chuyên gia về Iran

ở Mỹ Ông đã xuất bản được nhiều cuốn sách đề cập tới chính sách của Mỹ với Iran

cũng như quan hệ giữa hai nước như: “The United States and Iran: sanctions, wars and

the policy of dual containment”, “Containing Iran: Obama’s policy of tough diplomacy”… Đó đều là những cuốn sách có chất lượng với hàm lượng khoa học cao

Trong những cuốn sách được xuất bản của ông, nghiên cứu sinh được tiếp cận cuốn:

“The United States and Iran: sanctions, wars and the policy of dual containment” (Mỹ

và Iran: trừng phạt, chiến tranh và chính sách ngăn chặn kép) (2008) Đây là cuốn sách

đề cập trực tiếp nhiều vấn đề nghiên cứu mà tác giả luận án muốn làm sáng tỏ trong đề tài của mình Với 258 trang nội dung, Sasan Fayazmanesh đã làm nổi bật được nhiều vấn đề xoay quanh mối quan hệ giữa Mỹ và Iran cũng như chính sách của Nhà Trắng đối với Tehran kể từ sau năm 1979 Trong phần 2 của cuốn sách, Sasan Fayazmanesh đã

đề cập tới nguồn gốc của chính sách cứng rắn mà Nhà Trắng áp đặt lên Tehran Cuộc cách mạng Islam năm 1979 cùng với vụ khủng hoảng con tin ở Tehran đã tạo ra những nút thắt khó có thể gỡ bỏ trong quan hệ giữa hai quốc gia Trong các phần tiếp theo của cuốn sách, chính sách của Mỹ mà trọng tâm là “ngăn chặn kép” và “cấm vận” đã được Sasan Fayazmanesh chỉ ra và phân tích khá rõ Tuy nhiên, những trang viết của ông thiên nhiều về lý thuyết, phần thực tiễn triển khai chính sách chưa được đề cập nhiều Đây chính là phần mà nghiên cứu sinh muốn đi sâu tìm hiểu trong luận án của mình Bên cạnh đó, Sasan Fayazmanesh cũng chỉ ra những đối tượng có liên quan như Israel hay Liên Hợp quốc cũng như vai trò của họ trong mối quan hệ giữa Mỹ và Iran Những phân tích này đã giúp nghiên cứu sinh có cách tiếp cận mang tính tổng quát hơn, đặt vấn

đề Mỹ - Iran trong mối quan hệ quốc tế để từ đó hiểu rõ hơn về những thay đổi trong

chính sách của Mỹ với Tehran sau năm 1979

“The United States and Iran: policy challenges and opportunities” (2009) (Mỹ và

Iran - những thách thức về chính sách và cơ hội) của hai nhà nghiên cứu Alethia H Cook and Jalil Roshandel cũng là một công trình đáng chú ý về quan hệ Mỹ - Iran cũng như chính sách của Nhà Trắng với quốc gia Trung Đông này Trong phần đầu tiên của

cuốn sách “Iran/US political history” (Lịch sử chính trị Mỹ/Iran) đề cập đến những nét

chung nhất về nền chính trị của Mỹ và Iran từ khi hai nước thiết lập quan hệ đồng minh thân thiết (1945 - 1979) Những nội dung này là một nguồn tư liệu tham khảo quý giá để tác giả luận án có một cái nhìn rõ hơn về nền chính trị và mối quan hệ giữa hai quốc gia

này Phần thứ hai của cuốn sách có tên: “Modern Iranian politics” (Nền chính trị Iran

hiện đại) Phần này đề cập nhiều tới tình hình chính trị của Iran sau cuộc cách mạng Islam năm 1979 Trong những nội dung tiếp theo, các tác giả đã đề cập những vấn đề gai góc nhất trong mối quan hệ Mỹ - Iran như: vị thế chính trị của Iran trong khu vực, chương trình phát triển hạt nhân và “hoạt động hậu thuẫn cho khủng bố” của Tehran Những nút thắt chính trị này đã trực tiếp tạo nên mối căng thẳng giữa hai quốc gia trong gần 30 năm qua Phần cuối cùng của cuốn sách, hai tác giả đã dành một dung lượng lớn

để phân tích một cách toàn diện chính sách đối ngoại của Mỹ với Iran Những nội dung này sẽ trở thành nguồn tư liệu quý giá cho nghiên cứu sinh trong quá trình hoàn thiện

công trình nghiên cứu của mình Tuy nhiên, cuốn sách “The United States and Iran:

policy challenges and opportunities” chỉ tập trung đi vào mảng chính trị trong mối quan

hệ giữa Mỹ - Iran Những vấn đề thuộc về lĩnh vực quân sự, kinh tế chưa được đề cập tới Khi nhắc tới mối quan hệ Mỹ - Iran mà không đề cập tới cấm vận kinh tế sẽ không thể hiểu một cách toàn diện về chính sách của Mỹ đối với Iran sau năm 1979

Bên cạnh các nhà nghiên cứu, chuyên gia vừa nêu, khi nhắc tới chính sách của

Mỹ đối với Trung Đông nói chung và Iran nói riêng không thể không nhắc tới RAND – một trung tâm nghiên cứu lớn của Mỹ với nhiều công trình nghiên cứu chất lượng Nghiên cứu sinh đã tìm hiểu và được biết RAND đã cho xuất bản nhiều cuốn sách liên quan trực tiếp tới chính sách của Nhà Trắng với Iran Trong số những công trình

nghiên cứu sinh tiếp cận được, cuốn sách “Dangerous but not Omnipotent: Exploring

the Reach and Limitations of Iran power in the Middle East” (Tạm dịch: Nguy hiểm

nhưng không tuyệt đối: Tìm hiểu về phạm vi và giới hạn quyền lực của Iran ở khu vực Trung Đông) (2009) là một công trình nghiên cứu công phu, có giá trị Cuốn sách được thực hiện bởi nhóm tác giả Frederic Wehrey, David E Thaler, Nora Bensahel, Kim Cragin Cuốn sách đã phân tích về quá trình vươn lên thành một cường quốc khu vực của Iran Những tham vọng và hành động thực tế của Iran nhằm khuếch trương ảnh hưởng ở Trung Đông Sự trỗi dậy của Iran đã tạo ra những nghi ngại, lo sợ cho các đồng minh của Mỹ, đặc biệt là Saudi Arabia và Israel Trên cơ sở những phân tích về mối đe dọa của Iran trong khu vực, các tác giả đã nêu lên những đối sách và chiến lược lâu dài của Mỹ với quốc gia Islam giáo này nhằm đảm bảo các lợi ích của Mỹ và bảo

vệ các đồng minh thân cận ở Trung Đông Cuốn sách đã cung cấp cho nghiên cứu sinh những kiến thức quan trọng về vai trò và ảnh hưởng của Iran ở Trung Đông dưới góc nhìn từ phía Mỹ Nội dung cuối cùng trong cuốn sách - chính sách của Washington đối với Tehran có những thông tin quan trọng, đáng tin cậy để đưa vào trong luận án Tuy nhiên, do nội dung chính của cuốn sách tập trung nhiều hơn vào sự trỗi dậy của Iran, phần chính sách của Mỹ viết khá sơ lược, phần triển khai thực tế, hệ quả và tác động hầu như chưa được nhắc đến

Donette Murray là một nhà nghiên cứu nổi tiếng khác về chính sách của Mỹ ở Trung Đông nói chung và Iran nói riêng Trong số những công trình nghiên cứu của bà

liên quan tới chính sách của Mỹ với Iran, đáng chú ý là cuốn “US foreign policy and

Iran: American - Iranian relations since the Islamic revolution” (Chính sách đối ngoại

của Mỹ và Iran: quan hệ giữa Mỹ - Iran từ sau cuộc cách mạng Islam) (2010) Những nghiên cứu của bà trong cuốn sách chủ yếu đi sâu phân tích về chính sách của Mỹ đối với Tehran từ sau cuộc cách mạng Islam (1979) và tác động của nó đến quan hệ giữa hai nước Chính sách của Mỹ qua từng đời Tổng thống được khắc họa rõ nét từ Carter đến George W Bush (con) để người đọc có thể hiểu được những thay đổi quan trọng trong chiến lược đối ngoại của Mỹ với Iran Chính sách ngăn chặn và các biện pháp cấm vận cũng được đề cập trong nghiên cứu của Donette Murray Tuy nhiên, cuốn sách này vẫn chủ yếu dừng lại ở mức lý thuyết, thực tiễn triển khai của những chính sách này chưa được đề cập thỏa đáng

Robin Wright - một nhà phân tích chính sách đối ngoại của Mỹ, cũng có nhiều bài nghiên cứu, cuốn sách đề cập trực tiếp tới Iran cũng như chính sách của Washington với

quốc gia này như “In the Name of God: The Khomeini Decade” (1989), “The Last Great

Revolution: Turmoil and Transformation in Iran” (2000), “The Iran Primer: Power, Politics, and U.S Policy” (2010) Liên quan trực tiếp tới nội dung luận án, cuốn “The Iran Primer: Power, Politics, and U.S Policy” (2010) (Thông tin cơ bản về Iran: Sức

mạnh, chính trị và chính sách của Mỹ) do bà làm chủ biên là một tài liệu tham khảo có giá trị và hàm lượng khoa học cao Trong phần đầu tiên của cuốn sách, các tác giả đã đi sâu phân tích tình hình của Iran từ sau cuộc cách mạng năm 1979 trên các khía cạnh: chính trị, quân sự, sự kiểm soát vũ khí hạt nhân, các phong trào xã hội Đây là những lý

do chủ yếu để chính quyền Mỹ vin vào và áp đặt lệnh cấm vận lên quốc gia Islam giáo này Trong phần tiếp theo của cuốn sách, một dung lượng lớn đề cập tới các lệnh trừng phạt của Washington đối với Tehran, trong đó nhấn mạnh các lệnh trừng phạt về tài chính Vai trò của Liên Hợp quốc trong việc gia tăng các lệnh trừng phạt lên Iran cũng được các tác giả nêu cụ thể Các tác giả đã khéo léo phân tích những thay đổi, điều chỉnh của chính sách đối ngoại của Mỹ với Iran qua các đời Tổng thống từ Carter đến Obama Qua đó, người đọc có thể hình dung ra được điểm chung xuyên suốt và cả những thay đổi trong chính sách của Mỹ đối với Iran sau năm 1979 Nhìn chung, cuốn sách đã cung cấp nhiều thông tin quan trọng về tình hình Iran và những đối sách của Mỹ với quốc gia

Trung Đông này Tuy nhiên, trong toàn bộ cuốn sách, phần lớn các nội dung nghiên cứu được tiếp cận dưới góc độ chính trị học, không phải sử học Hơn nữa, một số nội dung quan trọng trong chính sách của Mỹ đối với Iran chưa được nhắc đến, đặc biệt là về mặt quân sự

Alex Ewards là một nhà nghiên cứu chuyên sâu khác về Trung Đông Trong số các

tác phẩm đã được xuất bản của Alex Ewards, cuốn sách “Dual containment policy in the

Persian Gulf: the USA, Iran and Iraq, 1991 - 2000” (2014) (Tạm dịch: Chính sách ngăn

chặn kép tại vùng Vịnh: Mỹ, Iran và Iraq) là một công trình khoa học có chất lượng khá tốt Nội dung cuốn sách đã cung cấp những tư liệu quý báu về chính sách của Mỹ ở vùng Vịnh, cụ thể là với Iran và Iraq trong suốt nhiệm kỳ của Tổng thống Bill Clinton Alex Ewards đề cập tới vấn đề lí thuyết của chính sách ngăn chặn, nội dung chính sách ngăn chặn kép Iran - Iraq cũng như quá trình triển khai thực tế Những nội dung này là một nguồn tư liệu tham khảo quý đối với nghiên cứu sinh Tuy nhiên, cuốn sách này chỉ tập trung phân tích chính sách của Mỹ đối với Iran dưới thời Tổng thống Bill Clinton, chỉ dừng lại ở năm 2000 Do đó, cuốn sách chỉ cung cấp một phần tư liệu cho luận án

Ở Iran, chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran được coi là một trong những vấn

đề nghiên cứu được đặc biệt quan tâm Một trong những chuyên gia hàng đầu về Mỹ ở Iran là Foad Izadi (Đại học Tehran - University of Tehran, Iran) Ông đã công bố nhiều

nghiên cứu có chất lượng đề cập đến chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran như: Post

- 9/11 US public diplomacy: the case of Iran (2007), Obama’s Iran policy and American competing policy communities (2013), US public diplomacy: A theoretical treatise

(2016), The Iran factor in US - China relations: Guarded Engagement vs Soft Balancing (2017)… Trong đó, bài viết “Obama’s Iran policy and American competing policy

communities” (Tạm dịch: Chính sách Iran của Obama và các nhóm chính sách cạnh

tranh ở Mỹ) là một trong những nghiên cứu có nhiều nội dung liên quan trực tiếp đến luận án Trong nghiên cứu của mình, Foad Izadi sử dụng khung lý thuyết mạng lưới vấn

đề của Hugh Heclo và phương pháp phân tích mạng lưới của William Domhoff nhằm mục đích làm sáng tỏ nguồn gốc của chính sách Iran của Obama Theo Foad Izadi, đã có rất nhiều cuộc tranh luận về chính sách của Mỹ đối với Iran với sự tham gia của khoảng

182 chuyên gia, chính trị gia từ tháng 01/2008 đến tháng 01/2009 tác động đến sự định hình chính sách của Obama Dựa trên các khuyến nghị chính sách của họ, nghiên cứu của Foad Izadi đã phát hiện ra sự tồn tại của 4 nhóm chính sách sau: Không tham gia, Tương tác diều hâu, Cam kết chiến lược và Thay đổi cơ bản Đáng chú ý, Nhóm chính sách “Không tham gia” và nhóm “Cam kết diều hâu” đều coi Iran là mối đe dọa lớn đối với lợi ích của Mỹ và Israel cũng như phủ nhận hoàn toàn vai trò của Iran trong việc giải quyết các thách thức khu vực Nhóm “Cam kết chiến lược” thì cho rằng Iran không hẳn

là kẻ thù đe dọa đến lợi ích của Mỹ, ngược lại Mỹ và Iran vẫn có khả năng hợp tác trên

cơ sở tôn trọng lợi ích của nhau Cả nhóm chính sách “Cam kết chiến lược” và “Thay đổi cơ bản” đều cho rằng Hoa Kỳ nên ngừng theo đuổi việc thay đổi chế độ ở Iran Theo

nghiên cứu của Foad Izadi, những tư tưởng, quan niệm của các nhóm chính sách “Cam kết chiến lược” và “Thay đổi cơ bản” có tác động nhiều hơn đến Obama Điều này dẫn đến sự mềm mỏng trong chính sách của chính quyền Obama trong các vấn đề Iran Từ những phân tích của Foad Izadi, nghiên cứu sinh có thêm góc nhìn rộng hơn liên quan đến sự định hình chính sách của Mỹ đối với Iran dưới thời của Obama Tuy nhiên, đây chỉ là một nội dung nhỏ trong toàn bộ luận án Bởi ngoài yếu tố các nhóm lợi ích, còn nhiều yếu tố quan trọng khác tác động đến quá trình hoạch định chính sách của Mỹ đối với Iran Bên cạnh đó, nội dung và quá trình triển khai chính sách của Mỹ đối với Iran chưa được đề cập trong nghiên cứu của Foad Izadi Những nội dung còn thiếu này sẽ được nghiên cứu sinh làm rõ trong luận án

Mohammad Jamshidi cũng là một nhà nghiên cứu nổi bật khác về Mỹ ở Iran Các nghiên cứu của Mohammad Jamshidi chủ yếu đề cập tới chính sách của Mỹ với Iran cũng như mối quan hệ giữa hai nước dưới góc nhìn của chuyên ngành quan hệ quốc tế Một trong những công bố của Mohammad Jamshidi mà nghiên cứu sinh tiếp cận được là

bài viết “The Islamic Awakening and Transformation of the United States Policy

towards Iran” (2014) (Tạm dịch: Sự thức tỉnh của Islam giáo và sự chuyển biến trong

chính sách của Mỹ đối với Iran) Trong nghiên cứu này, Mohammad Jamshidi cho rằng chính sách của Mỹ dưới thời Obama được thúc đẩy từ những lý thuyết về địa chính trị Mùa xuân Arab đã làm thay đổi căn bản thế giới Islam ở khu vực Trung Đông Mohammad Jamshidi đánh giá rằng hệ quả mà mùa xuân Arab để lại, đặc biệt là tình hình chính trị nội bộ ở nhiều quốc gia Trung Đông, là có lợi cho Iran Chính quyền Obama vì thế cho rằng Iran đang trở thành đối thủ mạnh mẽ nhất trong thế giới Islam đối với sự thịnh vượng và lợi ích của Mỹ Điều này đã thúc đẩy chính sách ngăn chặn của Obama đối với Iran, đặc biệt là chương trình hạt nhân của nước này Theo Mohammad Jamshidi, chính sách của Obama đối với Iran xoay quanh 3 ưu tiên chủ yếu, bao gồm: Tăng cường cô lập Iran trong khu vực và trên thế giới; Xuyên tạc, phá hoại hình ảnh của Iran ở trong khu vực; Tăng cường sức ép tối đa bằng các lệnh cấm vận… Nhìn chung, nghiên cứu của Mohammad Jamshidi đã phần nào làm sáng tỏ những thay đổi trong chính sách của Mỹ đối với Iran dưới thời của Tổng thống Obama Tuy nhiên, nội dung của bài viết chỉ cung cấp tham khảo cho một nội dung nhỏ trong luận án, bởi ngoài Obama, chính sách của Mỹ với Iran dưới thời các Tổng thống khác hầu như không được đề cập tới Vấn đề còn bỏ ngỏ này sẽ được nghiên cứu sinh tiếp tục trong luận án của mình

* Các công trình nghiên cứu về chính sách của Mỹ đối với cuộc khủng hoảng con tin (1979)

Cuốn sách “US foreign policy and the Iran hostage crisis” (2004) (Tạm dịch:

Chính sách đối ngoại của Mỹ và cuộc khủng hoảng con tin tại Iran) của tác giả David Patrick Houghton đã đề cập khá sâu sắc, toàn diện về cuộc khủng hoảng con tin nghiêm trọng ở Tehran năm 1979 cũng như những đối sách mà chính quyền Carter

thực hiện nhằm giải cứu các công dân Mỹ Thông qua cuốn sách, nguồn gốc dẫn đến

vụ bao vây Đại sứ quán Mỹ ở Tehran và bắt cóc các công dân Mỹ tại sứ quán đã được chỉ ra và phân tích David Patrick Houghton đã phân tích các biện pháp cụ thể mà chính quyền Mỹ đã triển khai nhằm giải cứu các con tin, trọng tâm là chiến dịch giải cứu Móng vuốt Đại bàng và các nỗ lực ngoại giao David Patrick Houghton cũng đánh giá tác động của sự kiện đến quan hệ giữa hai nước cũng như những thay đổi trong chính sách của Mỹ với Tehran Những thông tin, phân tích trong cuốn sách đã cung cấp cho nghiên cứu sinh những hiểu biết quan trọng liên quan đến chính sách của Mỹ đối với một trong những vấn đề nhạy cảm nhất trong quan hệ Mỹ - Iran Tuy nhiên, cuốn sách này chỉ đề cập tới một khía cạnh nhỏ trong chính sách của Mỹ đối với Iran sau năm 1979 Bởi bên cạnh cuộc khủng hoảng con tin (1979), còn rất nhiều vấn đề quan trọng khác trong chính sách đối ngoại của Mỹ với Iran cần được làm rõ như: chiến tranh Iran - Iraq, chương trình hạt nhân, chính sách “xuất khẩu cách mạng” của Iran…

Một cuốn sách tham khảo khác cũng đề cập tới cuộc khủng hoảng con tin ở Iran và

đối sách của Mỹ là “Taken Hostage: The Iran Hostage Crisis and America's First

Encounter with Radical Islam” (Tạm dịch: Bắt cóc con tin: Cuộc khủng hoảng bắt cóc

con tin tại Iran và lần đầu đối mặt của Mỹ với Hồi giáo cực đoan) do tác giả David Farber chấp bút Cuốn sách được xuất bản lần đầu tiên vào năm 2009 Cuốn sách là một bức tranh toàn cảnh về vụ bắt cóc con tin năm 1979 cũng như phản ứng, đối sách của

Mỹ đối với sự kiện này Cuốn sách có độ tin cậy cao với nhiều thông tin được trích từ các tài liệu tuyệt mật của chính phủ Mỹ Những thông tin này là nguồn tư liệu tham khảo có giá trị đối với nghiên cứu sinh Tuy nhiên, cuốn sách thiên về mô tả và phân tích diễn biến sự kiện cũng như thái độ đối diện với cuộc khủng hoảng của chính quyền

Mỹ Phần liên quan đến chính sách của chính quyền Mỹ trong nỗ lực giải cứu con tin chỉ

được đề cập hạn chế

*Các công trình nghiên cứu về chính sách của Mỹ trong cuộc chiến tranh Iran - Iraq (1980 - 1988)

Cuốn sách “The Iran - Iraq War: New International Perspectives” (2013) do hai

tác giả Nigel John Ashton, Bryan R Gibson chủ biên đã đưa ra những nhận thức mới, thông tin mới liên quan đến cuộc chiến tranh dài nhất thế kỷ XX này Bên cạnh các phần nội dung bàn về bối cảnh và diễn biến của cuộc chiến, thái độ của các quốc gia láng giềng, của Liên Xô và quốc tế, thì cuốn sách có một phần quan trọng đề cập tới chính sách của Mỹ trong cuộc chiến tranh Iran - Iraq Với 49 trang nội dung, các tác giả đã tập trung phân tích về những phản ứng ban đầu của chính quyền Tổng thống Jimmy Carter cũng như những thay đổi trong chính sách của Mỹ đối với cả Iran và Iraq trong suốt thời gian cuộc chiến diễn ra, theo đó, Mỹ dần ngả về phương án hỗ trợ Iraq Sự hỗ trợ của Mỹ và các quốc gia Arab khác cho Iraq cũng được mổ xẻ với nhiều thông tin cập nhật từ các tài liệu mới công bố từ chính quyền Mỹ Những thông tin đó

là nguồn tham khảo có giá trị và đáng tin cậy để nghiên cứu sinh có thể nắm rõ hơn chính sách của Mỹ đối với một trong những vấn đề quan trọng liên quan đến Iran

* Các công trình của Mỹ nghiên cứu về chính sách cấm vận của Mỹ với Iran

Hossein Alikhani là một chuyên gia về Iran ở Mỹ Ông đã xuất bản khá nhiều

công trình nghiên cứu liên quan đến Iran Một trong số đó có cuốn sách “Sanctioning

Iran: anatomy a failed policy” (Trừng phạt Iran: mổ xẻ một chính sách thất bại) được

xuất bản vào năm 2000 Cuốn “Sanctioning Iran: anatomy a failed policy” có nhiều

nội dung quan trọng, giúp nghiên cứu sinh tiếp cận gần hơn với một trong những phần quan trọng nhất trong chính sách đối ngoại của Mỹ với Iran sau năm 1979 - Chính sách cấm vận Hossein Alikhani đã nêu lên được những vấn đề quan trọng nhất liên quan tới chính sách cấm vận của Mỹ với Iran như: nguồn gốc, nội dung, và cách thức triển khai trên thực tế Đây là những nội dung liên quan trực tiếp đến hướng nghiên cứu trong luận án của nghiên cứu sinh Tuy nhiên, nội dung trong cuốn sách của Hossein Alikhani chỉ dừng lại ở năm 2000 Những sự kiện quan trọng sau đó liên quan đến chính sách cấm vận của Mỹ với Iran cũng như mối quan hệ giữa hai nước vẫn là một dấu hỏi

Một chuyên gia khác nghiên cứu về chính sách cấm vận của Mỹ là Hossein G Askari - một giáo sư gốc Iran Ông đã công bố nhiều nghiên cứu chuyên sâu trong các

cuốn sách về Trung Đông như như: “Case studies of US economic sanctions: The

Chinese, Cuban and Iranian experience” (2003), “Economic sanctions: Examining their phylosophy and efficacy” (2003), “Conflict in the Persian Gulf: orgins and evolution” (2013)… Trong số các công trình đã được công bố đó, cuốn “Case studies

of US economic sanctions: The Chinese, Cuban and Iranian experience” (Nghiên cứu

trường hợp về trừng phạt kinh tế của Mỹ: Trung Quốc, Cu Ba và Iran) có nhiều nội dung thiết thực, phục vụ cho quá trình làm luận án của tác giả Những thông tin, số liệu được các tác giả trích dẫn giúp nghiên cứu sinh có thêm những hiểu biết quan trọng về nguyên nhân cơ bản, nội dung và quá trình áp đặt các lệnh trừng phạt của Mỹ lên Cộng hòa Islam Iran từ năm 1979 đến năm 2003 Tuy nhiên, những phân tích trong cuốn sách mang nặng góc nhìn của kinh tế học, các số liệu chỉ dừng lại ở năm 2003 Trong khi đó, các lệnh cấm vận của Mỹ sau năm 2003 có nhiều điều chỉnh được áp dụng

* Các công trình nghiên cứu về chính sách của Mỹ đối với chương trình hạt nhân của Iran

“Iran’s nuclear future - Critical US policy choices” (Tương lai hạt nhân của Iran:

Những lựa chọn chính sách chủ yếu của Mỹ) (2011), một công trình do RAND xuất bản

là một trong những cuốn sách tham khảo tiêu biểu liên quan đến chính sách của Mỹ đối với tham vọng phát triển hạt nhân của Iran Cuốn sách đã giúp nghiên cứu sinh có cái nhìn tổng quát về các chương trình phát triển hạt nhân của Iran và mối đe dọa đối với những lợi ích của Mỹ Những lựa chọn chính sách của Nhà Trắng đã được phân tích có

chiều sâu Đây sẽ là một phần quan trọng trong luận án Tuy nhiên, những phân tích của nhóm tác giả thiên nhiều về lý thuyết, những giả định, phần triển khai trên thực tế còn khá sơ sài

Một công trình nghiên cứu khác của RAND liên quan đến chương trình hạt nhân

của Iran là cuốn “Containing Iran: strategics for addressing the Iranian nuclear

challenge” (2012) Cuốn sách được trình bày một cách hệ thống về lịch sử phát triển

chương trình hạt nhân của Iran đồng thời nêu bật được đối sách của Mỹ trước những thách thức mà chương trình hạt nhân của Iran tạo ra Cuốn sách là tài liệu tham khảo quan trọng giúp nghiên cứu sinh có cái nhìn đầy đủ hơn về một trong những nội dung quan trọng nhất trong chính sách của Mỹ đối với Iran Tuy vậy, bên cạnh chương trình hạt nhân, còn nhiều khía cạnh khác liên quan đến chính sách của Mỹ với Iran chưa được

đề cập trong công trình nghiên cứu này Những khoảng trống đó sẽ tiếp tục được làm rõ trong luận án

* Các công trình của Mỹ nghiên cứu về chính sách của Mỹ đối với sự can dự của Iran trong các cuộc xung đột ở khu vực Trung Đông

“Xuất khẩu cách mạng” và sự dính líu của Iran trong các cuộc xung đột ở Trung Đông là một trong những vấn đề trung tâm trong chính sách của Mỹ đối với Iran Tuy nhiên, trên thực tế chưa có công trình nghiên cứu độc lập về vấn đề này mà thường được phân tích chung với các nội dung khác trong chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran

Anthony H Cordesman, một chuyên gia của Trung tâm Chiến lược và Nghiên cứu Quốc tế (CSIS) đã có nhiều năm theo đuổi các vấn đề chính trị và quan hệ quốc tế

ở Trung Đông, trong đó có Iran Một trong những công trình đáng chú ý của Anthony

H Cordesman về Iran là cuốn “Iran’s military forces and warfighting capabilities:

The threat in the Northern Gulf” (năm 2007) Cuốn sách của Anthony H Cordesman

đã đề cập tới những vấn đề trọng tâm liên quan đến Iran, đặc biệt là trong lĩnh vực quân sự Anthony H Cordesman chỉ ra và phân tích sự thay đổi vai trò của Iran ở khu vực, đề cập chi tiết đến quy mô, tổ chức của quân đội Iran, chương trình hạt nhân và chương trình tên lửa của Iran Đặc biệt, trong chương 12 của cuốn sách, Anthony H Cordesman đã phân tích khá sâu về chính sách hỗ trợ cho các lực lượng người Shi’ite

ở Trung Đông nhằm mở rộng ảnh hưởng và tăng cường can thiệp ở khu vực Trung Đông Những nội dung nghiên cứu này là một tài liệu tham khảo quan trọng, giúp nghiên cứu sinh hiểu rõ hơn về chính sách đối ngoại của Iran và nguyên do Mỹ coi Iran là “mối đe dọa nghiêm trọng” đối với lợi ích của người Mỹ ở khu vực Trung Đông Tuy nhiên, những phân tích liên quan đến chính sách hậu thuẫn của Iran cho các nhóm Shi’ite của Anthony H Cordesman còn khá sơ lược, chưa chi tiết Những điểm còn trống trong nghiên cứu của Anthony H Cordesman sẽ được nghiên cứu sinh bổ sung, hoàn thiện trong luận án này

Cuốn “Iran military power: Ensuring regime survival and securing regional

dominance” (Sức mạnh quân sự của Iran: Bảo vệ sự tồn vong của chế độ và duy trì sự

thống trị khu vực) của Cơ quan Tình báo Quốc phòng Mỹ (2019) cũng là một công trình đáng chú ý đề cập tới chính sách hậu thuẫn cho các nhóm vũ trang Shi’ite của Iran Nội dung của công trình nghiên cứu này phân tích một cách hệ thống và chi tiết về sức mạnh quân đội của Iran, đặc biệt là chương trình hạt nhân, sức mạnh quân sự và chính sách quốc phòng Theo những phân tích của Cơ quan Tình báo Quốc phòng Mỹ, Iran có nhiều tham vọng vươn lên trở thành cường quốc ở Trung Đông, mở rộng ảnh hưởng thông qua việc hỗ trợ cho các nhóm vũ trang Shi’ite trong các cuộc xung đột diễn ra ở Trung Đông Nghiên cứu này đã chỉ ra những trường hợp điển hình như: các nhóm vũ trang người Shi’ite ở Iraq, lực lượng Hezbollah ở Lebanon, lực lượng Hamas ở dải Gaza, lực lượng Houthi ở Yemen… Những nội dung vừa nêu là một nguồn tư liệu tin cậy, giúp nghiên cứu sinh có thêm nhiều thông tin quan trọng liên quan đến chính sách đối ngoại của Iran, đặc biệt là sự hậu thuẫn của nước này đối với các tổ chức vũ trang Shi’ite trong khu vực; đồng thời tiệm cận gần hơn với quan điểm chính thống của chính quyền Mỹ trong vấn đề này Tuy nhiên, nghiên cứu trên của Cơ quan Tình báo Quốc phòng Mỹ mang góc nhìn của phía Mỹ đối với Iran, do vậy một số đánh giá chưa thật sự chính xác và khách quan

Ngoài các công trình được nêu ở trên, nghiên cứu sinh còn tham khảo một số công trình của các nhà nghiên cứu tiêu biểu khác Nguồn tư liệu quý giá này giúp nghiên cứu sinh có một cái nhìn tổng quát về chính sách của Mỹ đối với Iran nói riêng

và khu vực Trung Đông nói chung và tiếp cận gần hơn tới những nội dung nghiên cứu của mình

1.3 Kết quả nghiên cứu của các công trình đã công bố liên quan đến nội dung luận án

Sau một quá trình tìm hiểu về lịch sử nghiên cứu vấn đề chính sách của Mỹ đối với Iran từ năm 1979 đến 2016, nghiên cứu sinh nhận thấy rằng vấn đề này đã được nghiên cứu khá nhiều, đặc biệt là các công trình nghiên cứu quốc tế Nhiều công trình nghiên cứu đi trước đạt chất lượng tốt, phản ánh một cách có hệ thống và tương đối toàn diện về chính sách của Mỹ với Iran trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động

Về cơ bản các công trình nghiên cứu đi trước đã làm rõ được các nhân tố tác động cũng như quá trình hoạch định chính sách của Mỹ đối với Iran từ sau năm 1979 như các vấn đề xuất phát từ phía Iran, các vấn đề bên trong nước Mỹ và các vấn đề quốc tế có ảnh hưởng đến chính sách của Mỹ đối với Iran Theo đó, hầu hết các công trình đều phân tích sâu và đánh giá những thay đổi của Iran sau năm 1979 là yếu tố quan trọng nhất dẫn đến sự thay đổi trong chính sách của Mỹ đối với quốc gia Trung Đông này Bên cạnh đó, lợi ích của Mỹ ở khu vực Trung Đông cũng như chiến lược toàn cầu của Mỹ là những yếu tố bên trong có tính chất quyết định đến thái độ và phản ứng của Mỹ trong các vấn đề liên quan đến Iran Những kết quả nghiên cứu này sẽ được tiếp thu có chọn lọc trong các phân tích của nghiên cứu sinh trong Chương 2 Các tác giả đi trước cũng đã nghiên cứu một cách có hệ thống về nội dung cũng

như quá trình triển khai chính sách của Mỹ đối với Iran, đặc biệt là những nghiên cứu của Bzigniew Brzezenski - người được coi là “cha đẻ” của chính sách ngăn chặn Iran sau năm 1979 Những nghiên cứu này tạo điều kiện cho nghiên cứu sinh tiệm cận gần hơn quan điểm chính thống của chính quyền Mỹ trong vấn đề Iran Bên cạnh đó, các công cụ thực hiện cũng như thực tiễn triển khai chính sách đối ngoại của Mỹ với Iran cũng được phản ánh khá rõ qua những công trình nghiên cứu đi trước Theo đó, trừng phạt, ngoại giao, vũ lực được cho là những công cụ phổ biến nhất mà chính quyền Mỹ

đã sử dụng trong nhiều thập niên để thực hiện các mục tiêu đề ra trong chính sách đối ngoại đối với Iran Những kết quả nghiên cứu này là cơ sở quan trọng để nghiên cứu sinh có thể triển khai Chương 3 của luận án một cách hoàn chỉnh và có chiều sâu hơn Một số công trình đi trước cũng đề cập tới tác động của chính sách đối ngoại của

Mỹ đối với Iran đối với các bên liên quan, trong đó thường nhấn mạnh đến Mỹ và Iran Đặc biệt, khi đánh giá về tính hiệu quả trong việc triển khai chính sách của Mỹ đối với Iran, có hai luồng ý kiến khác nhau: một bên đánh giá chính sách của Mỹ đối với Iran đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, đặc biệt là Thỏa thuận hạt nhân, nhưng bên còn lại cho rằng Mỹ đã thất bại trong việc áp dụng một chính sách cứng rắn với mục tiêu ngăn chặn Iran Những tranh luận này giúp nghiên cứu sinh có một góc nhìn

đa chiều hơn về chính sách của Mỹ đối với Iran trong một giai đoạn đầy biến động

1.4 Những vấn đề luận án tiếp tục làm rõ

Qua quá trình tìm hiểu và nghiên cứu về lịch sử nghiên cứu vấn đề, nghiên cứu sinh nhận thấy vẫn còn tồn tại những vấn đề chưa được giải đáp thỏa đáng Trên cơ sở

đó, trong luận án này, nghiên cứu sinh sẽ tập trung vào những vấn đề chủ yếu sau đây:

- Nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Mỹ với Iran trong giai đoạn từ năm

1979 đến năm 2016 dưới cách tiếp cận của chuyên ngành lịch sử thế giới Theo đó, chính sách của Mỹ đối với Iran trong giai đoạn này sẽ được mô tả, phục dựng bằng các

sự kiện lịch sử, các bài phát biểu, đánh giá của các chính trị gia, các nhân vật lịch sử đương thời Đồng thời đặt chính sách của Mỹ đối với Iran trong bối cảnh chung của tình hình thế giới khi đó để thấy được mối liên hệ không tách rời trong chính sách của

Mỹ với Iran với những biến động của quốc tế giai đoạn từ năm 1979 - 2016 Với cách tiếp cận vừa phân tích, luận án sẽ tạo được điểm nhấn khác biệt khi phần lớn các công

bố trước đó, đặc biệt là các công bố ở nước ngoài thường được tiếp cận dưới góc nhìn của các ngành khoa học khác như: chính trị học, kinh tế học hay quan hệ quốc tế

- Phân tích một cách hệ thống và có chiều sâu các yếu tố chính tác động đến quá trình hoạch định chính sách của Mỹ đối với Iran giai đoạn 1979 - 2016, đặc biệt là những thay đổi của Iran sau năm 1979 Ngoài các yếu tố đã được nhiều nhà nghiên cứu đi trước tập trung phân tích, nghiên cứu sinh bổ sung thêm những yếu tố ít được chú ý đến: yếu tố Trung Quốc, Liên Hợp Quốc và tác động của các nhóm cử tri, các nhóm lợi ích, đặc biệt là cộng đồng người Mỹ gốc Do Thái đối với chính sách của Mỹ

đối với Iran Bên cạnh đó, luận án đưa ra góc nhìn riêng của một nhà nghiên cứu Việt Nam về chủ trương hỗ trợ các tổ chức Shi’ite ở khu vực Trung Đông của Iran, trong

đó có những tổ chức bị Mỹ liệt vào danh sách “khủng bố” như Hezbollah, Hamas… và tác động của chủ trương này đến sự lựa chọn chính sách của Mỹ

- Trình bày, phân tích mục tiêu và những nội dung chủ yếu trong chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Iran (1979 - 2016) Từ việc phân tích những điều chỉnh quan trọng

về mục tiêu và nội dung chính sách, nghiên cứu sinh sẽ làm rõ những thay đổi trong việc triển khai chính sách của Mỹ đối với Iran trước và sau năm 1991 Việc phân chia quá trình triển khai chính sách của Mỹ đối với Iran thành hai giai đoạn nhỏ (1979 - 1991 và

1991 - 2016) là điểm mới trong nghiên cứu sinh so với các nghiên cứu đi trước, làm nổi bật cách tiếp cận vấn đề từ góc nhìn lịch sử thế giới Trong mỗi một giai đoạn, nghiên cứu sinh sẽ lựa chọn đi sâu vào một số vấn đề quan trọng nhất trong chính sách của Mỹ đối với Iran

- Đưa ra những phân tích, đánh giá dưới góc nhìn của một nhà nghiên cứu Việt Nam về tác động của chính sách của Mỹ đối với Iran đến các bên liên quan Trong đó, nhấn mạnh thêm ảnh hưởng của chính sách này đối với trật tự và sự ổn định ở khu vực Trung Đông cũng như tình hình thế giới So sánh chính sách của Mỹ đối với Iran trước, trong và sau giai đoạn 1979 - 2016 để thấy được tính vận động của nó

- Đánh giá một số tác động của chính sách của Mỹ đối với Iran đến tình hình Việt Nam trong bối cảnh nước ta đang ngày càng hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế - chính trị toàn cầu Rút ra một số bài học kinh nghiệm từ chính sách của Mỹ đối với Iran cũng như quan hệ giữa hai quốc gia này, đặc biệt là vấn đề xử lý khủng hoảng trong ngoại giao, vấn đề ngoại giao đa phương…

Chương 2 CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI IRAN TỪ NĂM 1979 ĐẾN NĂM 2016

2.1 Yếu tố Iran

2.1.1 Vị trí chiến lược của Iran trên bản đồ địa chính trị thế giới

Một trong những cơ sở quan trọng nhất quyết định đến chính sách của Mỹ đối với Iran xuất phát từ vị trí địa chính trị - địa kinh tế đặc biệt quan trọng của Iran

Iran nằm ở vùng trung tâm của lục địa Á - Âu (xem phụ lục 1) Phía Tây Bắc của quốc gia Islam giáo này tiếp giáp với Armenia, Azerbaijan; Phía Bắc giáp với biển Caspi; Phía Đông Bắc giáp với Turkmenistan; Phía Đông giáp với Afghanistan, Pakistan; Phía Nam giáp với Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman; Còn phía Tây giáp với Thổ Nhĩ Kỳ và Iraq Với diện tích khoảng 1,75 triệu km2 [99; tr.1], Iran xếp thứ hai ở khu vực Trung Đông (sau Saudi Arabia) và lớn thứ 17 trên thế giới (rộng hơn diện tích của các nước Tây Âu bao gồm Pháp, Đức, Bỉ, Hà Lan, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha cộng lại

và gấp 4 lần của diện tích của quốc gia láng giềng Iraq) về diện tích quốc gia Một quốc gia có diện tích rộng với quy mô dân số lớn như Iran lại nằm ngay cạnh những đồng minh chiến lược của Mỹ như Israel, Saudi Arabia, Kuwait… Điều này khiến cho Iran trở thành một trong những tâm điểm trong chiến lược toàn cầu của Mỹ

Xét về mặt địa chính trị, vị trí của Iran có hai điểm đặc biệt: Thứ nhất, quốc gia này nằm sát eo biển Hormuz - một trong những nút giao thông đặc biệt quan trọng đối với các quốc gia vùng Vịnh nói riêng và hoạt động vận chuyển dầu mỏ của thế giới nói chung; Thứ hai, Iran – với dãy núi Zagros hùng vĩ được coi là một “cây cầu” quan trọng nối liền nhiều vùng chiến lược của lục địa Á - Âu

Ở điểm thứ nhất, đối với Iran, các quốc gia vùng Vịnh hay thậm chí cả Mỹ, eo biển Hormuz có một ý nghĩa chiến lược về cả vận tải, kinh tế và quân sự Eo biển này nối liền Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman, phía Bắc giáp với Iran, phía Nam giáp với Oman Hormuz dài khoảng 275 km và có độ rộng trung bình là 80 km Ở nơi hẹp nhất, nằm giữa Ra’s Sharitah trên bán đảo Musandam thuộc Oman và đảo Jazineh của Iran chỉ rộng khoảng

50 km, rất thích hợp để phía Iran thực hiện việc tuần tra, giám sát cũng như phong tỏa eo biển chiến lược này khi cần Eo biển này đạt độ sâu trung bình là 45m, phần nước sâu nằm gần với bờ biển phía Nam (phần thuộc Oman) Nhiều những điểm giáp với bờ biển của Oman sâu tới 75 – 225m [61; tr.1] Tuy nhiên, về phía Tây của eo biển, bên trong vùng Vịnh Ba Tư, tình hình đảo ngược lại và phần nước sâu lại nằm trong vùng lãnh hải Iran Năm 1979, chính phủ Oman đã công bố với Tổ chức tư vấn hàng hải quốc tế (IMCO) rằng chính phủ nước này không thể bảo đảm sự an toàn của các tàu đi qua đường giữa đảo Quawain có vị trí thấp hơn và bờ biển nhiều đá gập ghềnh của đảo Musandam Do đó, không thể chở dầu đi qua eo biển Hormuz mà không phải đi qua lãnh

hải của Iran Hơn nữa, Iran có 6 hòn đảo chiến lược (Hormuz, Lark, Queshm, Hengam, Abu Musa, cụm Tunb lớn và Tunb bé) được đặt ở lối vào Biển Oman tới Vịnh Ba Tư Chúng có hình dạng giống một vòng cung phòng thủ của Iran chống lại các khả năng xâm lược của nước ngoài (xem phụ lục 2)

Quan trọng hơn, Hormuz được coi là con đường độc đạo để vận chuyển dầu từ Vịnh Ba Tư ra ngoài và là một trong chín tuyến đường hàng hải then chốt của thế giới Theo tài liệu của Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA), vào năm 1979, trung bình mỗi ngày có khoảng 19 triệu thùng dầu được vận chuyển qua eo biển Hormuz [61; tr.5], tương đương với 1/3 sản lượng dầu mỏ của thế giới Tính đến năm 2009, có khoảng 73% lượng dầu được vận chuyển bằng đường biển và 28% lượng dầu thương mại toàn cầu đi qua eo biển này [108; p.1] Mỗi ngày có khoảng 15 tàu chở dầu cỡ lớn đi qua Hormuz để vận chuyển dầu đến Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, châu Âu và Mỹ Số lượng dầu được vận chuyển qua Hormuz đạt trung bình 17,4 triệu thùng dầu Nếu so sánh với các eo biển trọng yếu khác như: Malacca (13 triệu thùng), Bab el–Mendeb (3,5 triệu) hay Suez (3,9 triệu) thì số lượng dầu được vận chuyển qua eo Hormuz tỏ ra vượt trội hơn hẳn Nếu eo biển này bị đóng cửa, hơn 80% lượng dầu xuất khẩu từ khu vực vùng Vịnh sẽ bị đình trệ, giá vận chuyển sẽ bị đội lên và khả năng tạo ra một cơn sốc giá dầu là rất lớn Các nhà phân tích đưa ra dự đoán, nếu eo biển Hormuz bị đóng cửa, giá dầu thế giới sẽ tăng 50% [172; tr.1] Trong khi đó, dầu mỏ ở Trung Đông, đặc biệt là ở khu vực vùng Vịnh và sự bình ổn giá dầu là ưu tiên hàng đầu trong chính sách đối ngoại của Mỹ Giá dầu ổn định sẽ giúp nền kinh tế Mỹ tăng trưởng tốt hơn Tính đến 6 tháng đầu năm 2015, Mỹ là nhà nhập khẩu dầu đứng thứ 15 ở Trung Đông Tuy nhiên, theo tính toán, đến năm 2035, 40% lượng dầu thô của Mỹ sẽ được nhập từ khu vực này [52;tr.7] Do vậy, với Mỹ, việc đảm bảo tự do hàng hải cho eo biển Hormuz có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng Việc eo Hormuz được thông suốt không chỉ giúp các đồng minh của Mỹ ở khu vực vùng Vịnh có thể duy trì hoạt động xuất khẩu dầu mỏ mà còn đem lại những lợi ích kinh tế cho chính nước Mỹ

Trong khi đó, vị trí nằm sát eo biển Hormuz đã tạo ra một lợi thế không nhỏ của Iran trên bàn cờ chính trị quốc tế Iran có đầy đủ cơ sở pháp lý và lịch sử trong việc kiểm soát hoạt động hàng hải ở eo biển Hormuz Về mặt tự nhiên và lịch sử, Iran sở hữu hầu hết đường biên giới của eo biển Hormuz và có rất nhiều tài liệu quốc tế đã chứng minh eo biển này là một eo biển của Iran trong lịch sử và tự nhiên mặc cho Hoa Kỳ, phương Tây và các đồng minh luôn cố gắng làm suy yếu các chứng minh này Iran đã có lịch sử hàng hải hàng nghìn năm và đã từng thống trị Vịnh Ba Tư Về pháp lý, các công ước về luật biển năm 1958 và năm 1982 là cơ sở pháp lý quan trọng khẳng định quyền của Iran trong việc kiểm soát hoạt động hàng hải ở eo biển Hormuz đi qua lãnh hải của quốc gia này1

1 Các lý do hợp pháp mà Iran có thể sử dụng khi phong tỏa eo biển Hormuz là Công ước Geneva về lãnh hải và vùng tiếp giáp năm 1958 Điều 4 của Công ước Geneva năm 1958 quy định: “tàu của tất cả các quốc gia, cho dù có

Nắm được lợi thế đó, Iran đã sử dụng eo biển Hormuz như một quân bài quan trọng để đối phó với Mỹ và các quốc gia Phương Tây trong suốt 40 năm qua Trong mỗi lần Iran gặp khó khăn trong việc xuất khẩu dầu mỏ, quốc gia này lại đe dọa sẽ đóng cửa Hormuz Năm 2011, Phó Tổng thống Iran đã để ngỏ khả năng sẽ đóng cửa eo biển Hormuz nếu có các lệnh trừng phạt mới đánh vào quốc gia này, giá dầu đã nhảy lên 2% chỉ sau một ngày sau khi Phó Tổng thống Iran tuyên bố như vậy Những lời đe dọa của Iran nếu trở thành hiện thực có thể sẽ châm ngòi cho một cuộc chiến tranh ở vùng Vịnh thậm chí có thể lan rộng ra phạm vi toàn cầu Rõ ràng Iran với eo biển Hormuz có một

vị thế, vai trò đặc biệt quan trọng đối với hoạt động vận chuyển, xuất khẩu dầu mỏ ở vùng Vịnh nói riêng và sự phát triển bền vững của công nghiệp năng lượng toàn cầu nói chung

Điểm đặc biệt thứ hai trong vị trí địa lý của Iran nằm ở chỗ quốc gia này nằm ở trung tâm của lục địa Á - Âu (xem phụ lục 3) Dãy núi Zagros - phần lãnh thổ phía Tây của Iran, được xem như cầu nối Vịnh Ba Tư ở phía Nam với biển Caspian ở phía Bắc Ngoài ra, Iran còn nằm trên tuyến đường nối liền Tiểu lục địa Ấn Độ với khu vực Địa Trung Hải Với vị trí vừa phân tích, có thể thấy Iran án ngữ cửa ngõ giao thương giữa

ba châu lục Á - Âu - Phi Vị trí trung tâm này khiến Iran trở thành một trong những điểm chiến lược trên bản đồ địa chính trị thế giới

Quan trọng hơn, trong thời kỳ Liên Xô tồn tại, biên giới của Liên Xô tiếp giáp trực tiếp với Iran Iran chia sẻ 1.250 dặm đường biên giới với Liên Xô [89; tr.10] Vì lẽ

đó, trong con mắt của các nhà hoạch định chính sách của Mỹ thời kỳ đó, Iran chính là bức tường thành ngăn cản sự lan tràn của chủ nghĩa cộng sản xuống các quốc gia Trung Đông và châu Phi Điều này xuất phát từ việc địa hình của Iran chủ yếu là núi non Các dãy núi cao mà quan trọng nhất là dãy Zagros đã tạo ra biên giới tự nhiên chắc chắn của Iran trước các cuộc tấn công từ bên ngoài Không những vậy, trái với tập quán sinh sống của nhiều dân tộc khác trên thế giới, người Iran thường sống tập trung ở các vùng núi Thậm chí ngay cả thủ đô Tehran – đô thị lớn nhất của nước này cũng nằm ở vị trí chân của các dãy núi Núi non hiểm trở nhưng vẫn có đông người sinh sống sẽ khiến cho các dãy núi nằm ở khu vực biên giới mang tính phòng thủ cao hơn Trong bối cảnh của Chiến tranh lạnh, Mỹ - Xô ở thế đối đầu thì Iran – với vị trí chiến lược của nó đã trở thành nơi tranh chấp ảnh hưởng quyết liệt giữa các cường quốc trên thế giới

Xét về mặt địa kinh tế, Iran và các quốc gia vùng Vịnh khác là một rốn dầu quan trọng bậc nhất thế giới Theo ước tính, hiện nay khu vực vùng Vịnh chiếm 57% lượng

dầu dự trữ của thế giới, tương đương với 715 tỷ thùng dầu Chỉ riêng Iran đã chiếm 11,1% trữ lượng dầu được tìm thấy của thế giới Theo thống kê của Tổ chức xuất khẩu dầu mỏ thế giới OPEC, lượng dự trữ dầu của Iran đạt 155 tỷ thùng và lượng dự trữ khí đốt tự nhiên cũng lên tới gần 34 nghìn tỷ mét khối [293] Còn theo Tạp chí Dầu mỏ và khí Gas, lượng dự trữ dầu mỏ của Iran trong năm 2018 thậm chí còn cao hơn, với 157 tỷ thùng (xem phụ lục 4) Khi mà dầu mỏ vẫn đang là thứ nguyên liệu thống trị trên thế giới thì Iran và các quốc gia vùng Vịnh tiếp tục nắm vị trí quan trọng trong nền kinh tế toàn cầu

Ngoài sức hút từ dầu mỏ, Iran luôn được xếp vào hàng những quốc gia có nền kinh tế lớn mạnh nhất ở khu vực Trung Đông Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới (2017), Iran là nền kinh tế lớn thứ hai ở khu vực Trung Đông và châu Phi chỉ sau Saudi Arabia Năm 1978, GDP của Iran mới chỉ xấp xỉ 78 tỷ USD [283] thì đến năm

2016, GDP của quốc gia này đạt tới 412,2 tỉ USD [306] (chỉ xếp sau Saudi Arabia với 644,936 tỷ USD [310]) Thu nhập bình quân trên đầu người liên tục tăng trong hai thập niên đầu thế kỉ XXI, năm 1990, bình quân một người Iran có thu nhập khoảng 7.119,3 USD thì đến năm 2016, con số đó đã tăng 2,5 lần lên 19.987,5 USD [307]

Rõ ràng, với những phân tích ở trên có thể dễ dàng nhận thấy Iran có một vị trí địa chính trị, địa kinh tế đặc biệt quan trọng ở khu vực Trung Đông Vị trí án ngữ eo biển Hormuz – con đường độc đạo vận chuyển dầu ra khỏi Vịnh Ba Tư và việc Iran chia sẻ một đường biên giới dài với Liên Xô đã khiến Iran trở thành nơi tranh chấp của rất nhiều cường quốc trong đó có Mỹ Đối với chính quyền Mỹ, Mỹ muốn biến Iran thành một tuyến phòng ngự quan trọng ngăn chặn sự xâm nhập của chủ nghĩa cộng sản cũng như ảnh hưởng của Liên Xô ở khu vực Trung Đông Việc kiểm soát được hoạt động ở eo biển Hormuz sẽ giúp Mỹ đảm bảo sự lưu thông của hoạt động sản xuất và vận chuyển dầu mỏ - thứ nguyên liệu đang thống trị thế giới Với vị trí đặc biệt này, dù

là đồng minh hay đối thủ của nhau, Iran vẫn được coi là một trong những mối quan tâm đặc biệt quan trọng trong chiến lược của người Mỹ ở khu vực Trung Đông

2.1.2 Tình hình Iran sau năm 1979

2.1.2.1 Cuộc cách mạng Islam (1979) và chính sách đối ngoại của chính quyền mới

Bước vào những năm cuối thập niên 70 của thế kỉ XX, Iran đứng trước ngưỡng cửa của một cuộc đại cách mạng Chính quyền Iran bội thu ngân sách nhờ giá dầu tăng vọt từ sau 1973 Tuy nhiên, sự phát triển kinh tế lại không đi đôi với cải thiện đời sống

xã hội Trừ một bộ phận thượng lưu, đại đa số người dân Iran phải chịu cảnh đói khổ Nghèo đói còn đi kèm với nạn mù chữ Ngay ở thủ đô Tehran, chỉ 50% dân cư biết đọc biết viết Người dân Iran không thể tiếp tục duy trì cuộc sống khốn khó thêm nữa Trong lúc đó, lãnh tụ tinh thần của người dân Iran - Ayatollah Ruhollah Khomeini không ngừng tuyên truyền thực hiện cuộc cách mạng lật đổ chế độ quân chủ của Mohammed Reza Pahlavi, xây dựng một chính quyền mới Dưới sự kêu gọi của Khomeini, các tín

đồ Islam thường xuyên đến các lễ đường nghe giảng về “cách mạng” Các cuộc nổi dậy của các tín đồ Islam chống chính quyền bùng phát, ban đầu là cuộc nổi dậy ở Qom (01/1978) và sau đó lan khắp Iran Đến năm 1979, cách mạng Islam thắng lợi Nhà vua Iran buộc phải rời khỏi Iran sống lưu vong đến cuối đời Sau cuộc tổng tuyển cử, Khomeini trở thành Lãnh đạo tinh thần tối cao (Supreme Leader) của Iran trong sự hân hoan của hàng triệu tín đồ

Chính quyền Mỹ vẫn chưa kịp thích nghi với những biến động chính trị ở Iran thì cuộc bắt giữ các công dân Mỹ ở Đại sứ quán làm con tin tiếp tục giáng thêm một đòn mạnh mẽ khác vào sự tự tôn của nước Mỹ Vào ngày 04/11/1979, một nhóm học viên quân sự Iran đã chiếm Đại sứ quán Mỹ ở Iran và bắt giữ 52 con tin người Mỹ Các học viên tham gia vụ bắt cóc tuyên bố rằng họ chiếm giữ đại sứ quán Mỹ nhằm ngăn chặn một cuộc đảo chính tương tự với những gì diễn ra vào năm 1953 Mặc dù Khomeini tuyên bố ông không hề biết trước kế hoạch của nhóm sinh viên trên, song sau đó ông lại ủng hộ cho hành động của họ trong suốt cuộc khủng hoảng con tin Với người đứng đầu Iran, cuộc khống chế con tin ở Tehran là “cuộc cách mạng thứ hai, và nó thậm chí còn quan trọng hơn cuộc cách mạng thứ nhất vừa diễn ra” [27; tr.22] Sau 444 ngày thương thuyết, các công dân Mỹ đã được Iran thả ra Tuy nhiên, sau sự kiện này, quan

hệ giữa Iran với Mỹ tồn tại một hố sâu thù địch khó có thể xóa bỏ

Thành công của cách mạng Islam năm 1979 ở Iran đã kéo theo nhiều thay đổi tất yếu, đặc biệt là về thể chế chính trị và đường lối ngoại giao của chính quyền cách mạng Iran Với chế độ chính trị đặc trưng – dân chủ thần quyền, Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ruhollah Khomeini mới là người nắm quyền lực cao nhất Khomeini chủ trương theo đuổi một đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, không bị chi phối bởi cả hai khối Đông và Tây Khomeini cho rằng, không có Mỹ, không có Liên Xô, chỉ có chủ nghĩa Islam là trên hết (Neither East nor West but the Islamic) [29; tr.155] Đây được coi là một trong hai trụ cột quan trọng trong chính sách đối ngoại của chính quyền mới

Cụ thể, chính quyền mới do Lãnh tụ tinh thần Khomeini đứng đầu lựa chọn một đường lối ngoại giao cứng rắn và chống Mỹ kịch liệt Cuộc cách mạng Islam giáo và

sự quay lưng của Iran đối với Mỹ không phải là một diễn biến mang tính bộc phát mà

là quá trình tích tụ trong một thời gian dài Trong mắt người dân Iran, Mỹ là đại diện cho chủ nghĩa đế quốc phi nghĩa Trong rất nhiều lần tuyên truyền và giảng đạo, lãnh

tụ của phong trào Islam giáo tại Iran Khomeini đã quy kết Mỹ là “the great Satan”

(Đại Satan) [42; tr.11] Còn với Liên Xô, Iran cũng chủ trương giảm thiểu mối liên hệ với siêu cường này Sau sự kiện Liên Xô đưa quân can thiệp vào Afghanistan, trong mắt của giới lãnh đạo Tehran, hình ảnh của Liên Xô không khác với Mỹ là bao Do vậy, trong suốt thập niên 80, bên cạnh việc đóng băng hoàn toàn trong quan hệ với

Mỹ, Iran cũng giữ một thái độ lạnh nhạt với phía Liên Xô Để phá thế cô lập trong ngoại giao và kinh tế, chính quyền Iran cố gắng duy trì mối quan hệ với Tây Âu, Nhật

Bản và Trung Quốc…

Trụ cột còn lại trong chính sách đối ngoại của chính quyền mới là “xuất khẩu cách

mạng” (Export of the Revolution) Vừa xuất hiện, “xuất khẩu cách mạng” đã trở thành

khẩu hiệu chính để tuyển mộ quân ở Iran trong cuộc chiến tranh với Iraq kéo dài tám

năm sau đó (1980-1988) Nội dung chính của “xuất khẩu cách mạng” là Chính quyền

Iran sẽ ủng hộ phong trào cách mạng của lực lượng Shi’ite ở khu vực Trung Đông Iran

sẽ cung cấp viện trợ, huấn luyện cho các nhóm quân Shi’ite không chỉ ở Trung Đông mà còn mở rộng ra khắp thế giới Lực lượng đảm nhận các hoạt động này là Các đơn vị Vệ

binh cách mạng Islam Iran ở nước ngoài “Qods Force” với khoảng 5000 binh sĩ triển

khai rộng khắp Trung Đông [87; tr.57] Tướng Qasim Soleimani2 là người đứng đầu lực lượng đặc biệt này Tính đến năm 2016, rất nhiều tổ chức vũ trang Shi’ite bị Mỹ cho là

do Qods Force hậu thuẫn, chẳng hạn như: Hamas, Hezbollah, Taliban, Houthi… (xem

phụ lục 5)

Tổ chức Hezbollah ở Lebanon là ví dụ điển hình nhất cho đường lối “xuất khẩu

cách mạng của Iran” Hezbollah là một lực lượng quân sự dòng Shi’ite được thành lập

năm 1982, trong cuộc chiến tranh Lebanon Đến nay, Hezbollah được coi là một thế lực chính trị lớn không chỉ ở Lebanon mà còn là toàn Trung Đông Hezbollah có mối quan

hệ mật thiết với chính quyền Iran Đã có nhiều bằng chứng cho thấy Iran đứng sau hậu thuẫn cho việc thành lập tổ chức quân sự Shi’ite này Lực lượng vệ binh quốc gia Iran

đã trực tiếp tham gia huấn luyện những binh sĩ đầu tiên của Hezbollah Năm 1984, để đối phó với cuộc xâm lược Lebanon của Israel, Iran và Syria đã ký một hiệp định trong

đó cam kết hỗ trợ tài chính và huấn luyện cho Hezbollah Ngay sau đó, Iran đã gửi 800

vệ binh đến Lebanon để tham gia công tác huấn luyện Và chỉ một vài tháng sau đó, Iran tiếp tục gửi thêm 700 vệ binh tinh nhuệ với nhiệm vụ tương tự tại 6 trại huấn luyện ở thung lũng Beka [271; tr.90] Iran cũng là quốc gia dành nhiều viện trợ nhất cho Hezbollah cả về tài chính lẫn vũ khí Tính đến đầu thập niên 90, trung bình mỗi năm Tehran chuyển 100 triệu USD tiền viện trợ cho Hezbollah [180; tr.7] Nhiều nhà phân tích đánh giá, Hezbollah được coi là một công cụ chiến lược để Iran sắp xếp lại trật tự ở Trung Đông Bằng chứng là với sự ra đời của tổ chức dân quân Shi’ite này, quân của Israel đã phải rút hoàn toàn ra khỏi miền Nam Lebanon trong cuộc chiến tranh năm

1982 Nhiều người Lebanon còn ca ngợi tổ chức này là những người anh hùng dân tộc Tuy nhiên, với Mỹ và Israel, tổ chức này bị xếp vào danh sách các tổ chức khủng bố Điều này xuất phát từ đường lối chống Nhà nước Do Thái mạnh mẽ của Hezbollah Hezbollah đã thực hiện nhiều cuộc tấn công bằng tên lửa sang lãnh thổ Israel, hỗ trợ cho các lực lượng kháng chiến của Palestine chống lại quân đội Israel Hezbollah cũng được cho là lực lượng chịu trách nhiệm cho một số vụ tấn công “khủng bố” vào các mục tiêu

Hamas - tổ chức kháng chiến có xu hướng bạo lực ở Palestine, cũng nằm trong danh sách nhận viện trợ từ Iran Bên cạnh việc gián tiếp giúp đỡ qua Hezbollah, Tehran còn trực tiếp cấp tiền cho Hamas Theo tài liệu mật của tình báo Canada, vào tháng 02/1999, cảnh sát Palestine đã khám phá ra một tài liệu có ghi lại việc Bộ Tình báo và

An ninh Iran đã chuyển 35 triệu USD cho Hamas nhằm chống lại Israel [180; tr.7] Tương tự, ở Iraq, theo báo cáo của quân đội Mỹ năm 2009, họ đã tìm thấy trong các kho

vũ khí của các nhóm vũ trang người Shi’ite một số trang thiết bị có ghi nơi sản xuất là Iran vào 2006

Lực lượng Taliban ở Afghanistan cũng được cho là có mối liên hệ mật thiết với Iran Iran và Taliban từng có thời gian căng thẳng khi Iran từ chối nhà nước Taliban là chính quyền hợp pháp của Afghanistan vào thập niên 1990 Tuy nhiên, tình hình đã đảo ngược sau khi Mỹ tiến hành cuộc chiến tranh ở Afghanistan (2001) Theo báo cáo của

Cơ quan Tình báo quân đội Hoa kỳ (DIA), Iran đã cung cấp vũ khí, hỗ trợ huấn luyện và chuyển tiền cho Taliban để chống lại ảnh hưởng của Mỹ và phương Tây ở Afghanistan [87; tr.63]

Các nhóm vũ trang người Shi’ite ở Iraq bao gồm: Tổ chức Badr (The Badr Organization), Asaib Ahl al-Haq, và nhóm Kataib Hizballah cũng nhận được sự hậu thuẫn

từ phía Iran Mỹ đã tìm thấy các bằng chứng cho thấy trong các cuộc tấn công vào lính Mỹ

ở Iraq (2004 - 2011), các nhóm vũ trang Shi’ite chống Mỹ đã sử dụng vũ khí của Iran[87; tr.60]

Hezbollah, Hamas, Houthi, các nhóm vũ trang Shi’ite ở Iraq… là những ví dụ tiêu

biểu cho sự ủng hộ của Iran cho các tổ chức của người Shi’ite và tham vọng “xuất khẩu

cách mạng” ở khu vực Trung Đông và châu Phi Hoạt động của các nhóm vũ trang

Shi’ite đã góp phần khuếch trương ảnh hưởng và vị thế của Iran trên chính trường Trung Đông Tuy nhiên, điều này lại tạo ra những nghi ngại lớn từ phía các quốc gia khác trong khu vực như Israel, Saudi Arabia và cộng đồng các quốc gia Arab Saudi Arabia lo sợ rằng chính sách “xuất khẩu cách mạng” của Iran cùng với những hoạt động hậu thuẫn cho các nhóm vũ trang người Shi’ite trên khắp Trung Đông có thể tạo ra một cuộc cách mạng tương tự như ở Iran Điều này đe dọa trực tiếp đến sự thống trị của dòng Sunni ở

Trung Đông Israel cũng có những lí lẽ riêng để chống lại chính sách “xuất khẩu cách

mạng” của Iran khi phần lớn cách nhóm vũ trang Shi’ite được Iran hậu thuẫn trong nỗ

lực “xuất khẩu cách mạng” đều coi Israel là kẻ thù số một Chính vì thế, trong quan điểm

của Mỹ, chính sách “xuất khẩu cách mạng” đã đe dọa trực tiếp đến quyền lợi của các

đồng minh thân cận nhất của Mỹ ở Trung Đông Không những thế, một trật tự mới có thể

sẽ được thiết lập bởi Iran nếu như Mỹ không có những biện pháp “kiềm chế’ và “ngặn chặn” kịp thời

Như vậy, có thể nhận thấy tình hình Iran đã có những biến đổi nhanh chóng sau cuộc cách mạng Islam 1979 Lãnh tụ tinh thần tối cao Khomeini đã xây dựng một đường

được thực hiện, giết chết 63 người Cũng trong năm đó, vào 23/10, lực lượng Hezbollah tiếp tục tấn công vào một Doanh trại của Lính thủy đánh bộ Mỹ khiến 241 lính Mỹ cùng 57 đồng sự người Pháp thiệt mạng Đây được coi là một trong những cuộc đánh bom đẫm máu nhất do Hezbollah thực hiện cho đến nay

lối đối ngoại độc lập, tự cường Tuy nhiên, đối với những người đứng đầu nước Mỹ, chính sách đối ngoại mới của Iran với hai trụ cột là “không Xô không Mỹ chỉ Islam là trên hết”

và “xuất khẩu cách mạng” tiềm ẩn nhiều thách thức đối với trật tự mà Mỹ đang muốn duy trì ở Trung Đông cũng như đe dọa đến lợi ích của Mỹ trong khu vực Iran từ đồng minh chiến lược của Mỹ trở thành đối tượng cần ngăn chặn trong chính sách của Mỹ ở Trung Đông

2.1.2.2 Chương trình hạt nhân và chương trình tên lửa của Iran

Tình hình Iran sau năm 1979 có những biến đổi vượt quá tầm kiểm soát của Mỹ, một trong số đó là chương trình hạt nhân của Iran Đối với Mỹ, chương trình hạt nhân của Iran bị coi là mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với các lợi ích của Mỹ ở khu vực Trung Đông nói riêng và phạm vi toàn cầu nói chung cho dù Iran luôn khẳng định mục đích của các chương trình hạt nhân của quốc gia này hướng tới mục đích hòa bình, sản xuất điện năng

Trên thực tế, chương trình phát triển hạt nhân của Iran đã bắt đầu từ cuối thập niên

50, khi nước này còn là đồng minh của Mỹ ở khu vực Trung Đông Tuy nhiên, sau khi cuộc cách mạng Islam bùng nổ và thành công (1979), chính quyền mới đã ra lệnh ngừng hoàn toàn chương trình hạt nhân trên khắp đất nước Iran vì cho đó là di sản của chủ nghĩa đến quốc ở Iran Các kế hoạch xây dựng, phát triển các cơ sở hạt nhân cũng vì thế đình trệ Đến giữa thập niên 80, việc Iraq sử dụng vũ khí hóa học tấn công binh sĩ và người dân Iran trong chiến tranh Iran - Iraq (1980 - 1988) đã thôi thúc chính quyền cách mạng Tehran khôi phục lại chương trình hạt nhân nhằm tăng cường sức mạnh quân sự

và tiềm lực của quốc gia Với sự giúp sức của Trung Quốc, Iran đã xây dựng được thêm một số lò phản ứng hạt nhân cỡ nhỏ để phục vụ nghiên cứu Iran cũng tìm được nguồn cung cấp quặng uranium thể rắn quan trọng từ Nam Phi Cuối thập niên 80, Iran mua được những chiếc máy ly tâm đầu tiên từ Pakistan – thông qua thị trường chợ đen cùng với các thiết bị thí nghiệm laser để làm giàu Uranium [120; tr.ix] … Các quan chức của Iran luôn khẳng định chương trình hạt nhân của nước này vì mục đích hòa bình Năm

2012, trưởng phái đoàn đại diện của Iran ở Liên Hợp quốc đã phát biểu rằng: “Chúng tôi không có ý định phát triển năng lực để sản xuất bất cứ loại vũ khí hủy diệt hàng loạt nào” [167; tr.3]

Dù bị Mỹ cấm vận ngặt nghèo, nhưng Iran đã có những bước tiến dài với nhiều thành tựu trong việc nghiên cứu hạt nhân Số lượng các cơ sở hạt nhân tăng lên nhanh chóng Phần lớn các cơ sở hạt nhân của Iran tập trung ở phía Tây Nam nước này Có thể điểm ra một số cơ sở quan trọng nhất như: nhà máy làm giàu uranium Natanz và Fordow, mỏ khai thác uranium ở Garchin, Nhà máy điện nguyên tử Bushehr, nhà máy nước nặng Arak và Trung tâm Nghiên cứu Công nghệ hạt nhân Isfahan… (xem phụ lục 6) Như vậy, dù đối mặt với nhiều khó khăn, đặc biệt là sức ép từ các lệnh cấm vận của Mỹ và phương Tây, nhưng Iran đã tạo được một hệ thống cơ sở hạt nhân quy mô

và đa dạng về loại hình, bao gồm: mỏ khai thác uranium, nhà máy chuyển hóa uranium, nhà máy nước nặng, nhà máy làm giàu uranium, nhà máy điện nguyên tử,

các trung tâm nghiên cứu… Các cơ sở này được coi là thành tố quan trọng hàng đầu thúc đẩy những tiến bộ trong chương trình nghiên cứu và phát triển hạt nhân của Iran trong nhiều thập niên qua

Ngoài số lượng các các trung tâm hạt nhân, thành quả của chương trình hạt nhân của Iran còn được thể hiện ở chỗ nước này đã phát triển được nhiều dòng máy ly tâm làm giàu uranium thế hệ khác nhau, từ những máy thuộc thế hệ cũ IR - 1 cho đến máy li tâm hiện đại như IR - 6 Chẳng hạn như tổ hợp dành cho mục đích thương mại ở nhà máy hạt nhân ở Natanz được cho là có tới 47.000 máy ly tâm làm giàu uranium, trong

đó chỉ có khoảng 9.156 máy là thuộc thế hệ thứ nhất, IR-1, còn lại là các máy thế hệ sau

đã được cải tiến Đây là tổ hợp sản xuất uranium lớn và quan trọng nhất của Iran Tháng 7/2009, Phó Tổng thống Iran, Gholamreza Aghazadeh - người đứng đầu Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Iran (Iran’s Atomic Ernergy Organization) giải thích rằng số lượng máy ly tâm được lắp đặt mới nằm trong chương trình có thời hạn đến năm 2015 Ngoài

ra Iran còn có vô số các trang thiết bị và công xưởng liên quan đến việc chế tạo và sản xuất các máy ly tâm thế hệ mới và các thiết bị cần thiết khác cho quá trình làm giàu uranium [167; tr.15 - 16]

Sự tiến bộ vượt bậc trong trình độ nghiên cứu và phát triển hạt nhân của Iran còn được thể hiện ở cấp độ làm giàu uranium ở các cơ sở hạt nhân của nước này Phần lớn sản phẩm tạo ra được cho là để phục vụ cho mục đích thương mại Iran bắt đầu làm giàu uranium từ giữa tháng 4/2007 Cho đến ngày 6/8/2012, Tehran đã sản xuất được khoảng 6.876 kg uranium cấp độ thấp có chứa 5% uranium -235 [167; tr.16] Iran cũng tiến hành sản xuất thí điểm loại hạt nhân có chứa 20% là uranium -235 Tính đến ngày 12/8/2012, Iran đã sản xuất được 20 kg uranium hàm lượng cao (chứa 20% uranium -235) tại cơ sở hạt nhân Fordow[167; tr.17] Mặc dù Tehran đã tuyên bố việc sản xuất uranium hàm lượng cao trên là phục vụ cho mục đích nghiên cứu (chương trình nghiên cứu TRR – Iran’s Tehran Research Reactor) nhưng Mỹ và các đồng minh vẫn đặc biệt

lo ngại trước những tiến bộ trong công nghệ làm giàu hạt nhân của Iran Nếu uranium được sử dụng trong sản xuất vũ khí hạt nhân, Iran sẽ trở thành một trong số ít các quốc gia trên thế giới sở hữu loại vũ khí nguy hiểm này

Nhiều nhà nghiên cứu Iran, tiêu biểu như Foad Izadi cho rằng Mỹ và phương Tây

đã tiến hành một cuộc chiến tranh tâm lý đối với Iran, và chương trình hạt nhân của nước này chỉ là một phần trong cuộc chiến tâm lý đó nhằm khắc sâu tâm lý sợ hãi Iran

và coi chương trình này là mối đe dọa đến an ninh và hòa bình thế giới [141; tr.91] Tuy nhiên, trên lập trường của nhà cầm quyền Mỹ, chương trình hạt nhân của Iran ngày càng tiến gần hơn đến ngưỡng Uranium hàm lượng cao đồng nghĩa với việc Iran có thể sở hữu vũ khí hạt nhân, trở thành cường quốc quân sự và tạo ra những áp lực lớn đối với sự tồn tại của Israel, lợi ích của các đồng minh cũng như vị thế của Mỹ ở khu vực này Do vậy, chương trình hạt nhân luôn là một trong những nút thắt lớn nhất trong quan hệ Mỹ - Iran

Bên cạnh chương trình hạt nhân, chương trình tên lửa của Iran cũng đang trở thành