ĐỀ SỐ 1 KHÁM PHÁ PHÁT HIỆN CỦA PHÙNG TRONG CẢNH BẠO HÀNH Từ chỗ chiếc xe tăng mà tôi đang đứng với chiếc máy ảnh, đi quá mươi bước sâu vào phía trong có một chiếc xe rà phá mìn của công binh Mỹ, chiếc.
Trang 1ĐỀ SỐ 1 KHÁM PHÁ PHÁT HIỆN CỦA PHÙNG TRONG CẢNH BẠO HÀNH
Từ chỗ chiếc xe tăng mà tôi đang đứng với chiếc máy ảnh, đi quá mươi bước sâu vào phía trong có một chiếc xe rà phá mìn của công binh Mỹ, chiếc xe sơn màu vàng tươi và to lớn gấp đôi một chiếc xe tăng Hai người đi qua trước mặt tôi Họ đi đến bên chiếc xe rà phá mìn Người đàn bà đứng lại, ngước mắt nhìn
ra ngoài mặt phá nước chỗ chiếc thuyền đậu một thoáng, rồi đưa một cánh tay lên có lẽ định gãi hay sửa lại mái tóc nhưng rồi lại buông thõng xuống, đưa cặp mắt nhìn xuống chân.
Lão đàn ông lập tức trở nên hùng hổ, mặt đỏ gay, lão rút trong người ra một chiếc thắt lưng của lính ngụy ngày xưa, có vẻ như những điều phải nói với nhau họ đã nói hết, chẳng nói chẳng rằng lão trút cơn giận như
Người đàn bà với một vẻ cam chịu đầy nhẫn nhục không hề kêu một tiếng, không chống trả, cũng không tìm cách trốn chạy.
Tất cả mọi việc xảy đến khiến tôi kinh ngạc đến mức, trong mấy phút đầu, tôi cứ đứng há mồm ra
mà nhìn Thế rồi chẳng biết từ bao giờ, tôi đã vứt chiếc máy ảnh xuống đất chạy nhào tới.
Bóng một đứa con nít lao qua trước mặt tôi Tôi vừa kịp nhận ra thằng Phác - thằng bé trên rừng xuống vừa nằm ngủ với tôi từ lúc nửa đêm Thằng bé cứ chạy một mạch, sự giận dữ căng thẳng làm nó khi chạy qua không nhìn thấy tôi Như một viên đạn trên đường lao tới đích đã nhắm, mặc cho tôi gọi nó vẫn không hề ngoảnh lại, nó chạy tiếp một quãng ngắn giữa những chiếc xe tăng rồi lập tức nhảy xổ vào cái lão đàn ông.
Cũng y hệt người đàn bà, thằng bé của tôi cũng như một người câm, và đến lúc này tôi biết là nó khỏe đến thế!
(Trích Chiếc thuyền ngoài xa – Nguyễn Minh Châu, Ngữ văn 12, Tập hai, NXB Giáo dục Việt Nam, 2019)
Phân tích nhận thức, khám phá, phát hiện của Phùng trong đoạn trích trên, từ đó nhận xét…
HƯỚNG DẪN - GỢI Ý
I MỞ BÀI
- T.Sêkhốp cho rằng: “Một nghệ sĩ chân chính phải là một nhà nhân đạo từ trong cốt tuỷ” Tác phẩm của nghệ sĩ chân chính luôn sinh ra là vì con người, hướng đến cuộc sống tốt đẹp của con người Nguyễn Minh Châu cũng là người suốt đời đi tìm cái đẹp và cái thật, thao thức tìm kiếm “hạt ngọc ẩn giấu trong bề sâu
tâm hồn con người”
- Truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” là một sáng tác tiêu biểu của ông không chỉ bởi đề tài sáng tác mới
mẻ mà còn bởi trị nhân đạo sâu sắc của tác phẩm
- Đoạn trích: “Từ chỗ chiếc xe tăng hỏng mà tôi đang đứng với chiếc máy ảnh… và đến lúc này tôi biết là
nó khỏe đến thế!” là những khám phá, phát hiện và nhận thức mới mẻ của nghệ sĩ Phùng về hiện thực đời
sống Từ đó, ta còn thấy… (LĐP)
II THÂN BÀI
1 Giới thiệu chung
- Văn học Việt Nam đặc biệt là văn xuôi sau 1975 có sự chuyển mình mạnh mẽ theo xu hướng dân chủ và nhân văn Ở giai đoạn văn học này, Nguyễn Minh Châu được coi là người đi đầu “đi những bước vững chắc
và dũng cảm” trong đổi mới tư duy nghệ thuật Nguyễn Minh Châu đã để lại những đóng góp to lớn cho sự phát triển truyện ngắn và tiểu thuyết hiện đại Việt Nam
- “Chiếc thuyền ngoài xa” sáng tác tháng 8/1983 là một bước tiến dài rất đáng trân trọng trong hành trình khám phá vào tầng chìm, vào chiều sâu của cuộc sống và con người trong văn xuôi Nguyễn Minh Châu
- Trong một tác phẩm văn xuôi, nhân vật luôn đóng vai trò vô cùng quan trọng Qua nhân vật, nhà văn gửi gắm tư tưởng nghệ thuật của mình đến với bạn đọc Nhân vật Phùng trong truyện ngắn CTNX của NMC thuộc nhân vật tư tưởng Những nhận thức mới mẻ của Phùng được miêu tả thông qua những phát hiện đầy bất ngờ và nghịch lí
Trang 22 LĐC Phân tích khám phá, phát hiện và nhận thức của nghệ sĩ Phùng trong đoạn trích
*Dẫn dắt, giới thiệu Phùng trong đoạn trích
Đoạn trích thuộc phần đầu của truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” thể hiện tình huống đầy bất ngờ Câu chuyện mở ra với phát hiện về cảnh biển trong buổi sớm bình minh đã làm nghệ sĩ Phùng ngây ngất trong cảm xúc thăng hoa Vậy nhưng, chỉ ít phút sau, bước ra từ con thuyền tuyệt đẹp ấy là cảnh tượng
bạo hành của gia đình hàng chài Vì thế, Phùng kinh ngạc đến mức không thể tin vào mắt mình.
* Phân tích khám phá, phát hiện của nghệ sĩ Phùng trong đoạn trích:
Đoạn trích đã dẫn dắt người đọc cùng khám phá phát hiện những về sự thật đời sống thật kinh ngạc qua cảnh tượng bạo hành của gia đình hàng chài khi chiếc thuyền ngoài xa tiến lại gần:
- Đằng sau cái đẹp toàn mĩ hóa ra là hiện thực trần trụi: “Một người đàn ông và một người đàn bà rời
chiếc thuyền Họ phải lội qua một quãng bờ phá nước ngập đến quá đầu gối.” bước ra từ chiếc thuyền ngư
phủ đẹp như mơ là một người đàn bà xấu xí, trạc ngoài bốn mươi tuổi, thân hình “cao lớn với những đường
nét thô kệch”, “Mụ rỗ mặt Khuôn mặt mệt mỏi sau một đêm thức trắng kéo lưới, tái ngắt và dường như đang buồn ngủ”, “tấm lưng áo bạc phếch và rách rưới”; đi theo sau là một gã đàn ông to lớn, dữ dằn với
“tấm lưng rộng và cong như lưng một chiếc thuyền”, “mái tóc tổ quạ”, “đi chân chữ bát” với “hàng lông mày cháy nắng rủ xuống hai con mắt đầy vẻ độc dữ…”
→ Không còn sự thơ mộng, thanh bình, êm ả mà chỉ còn những lam lũ, vất vả, và cả bóng dáng của sự nghèo đói
- Đằng sau cái đẹp toàn thiện hóa ra là một cảnh tượng tàn nhẫn:
+ Cảnh chồng đánh vợ: Một phát hiện thật trớ trêu mở ra trước mắt Phùng mà anh không thể ngờ tới Đó là hành động đầy bất ngờ của gã đàn ông: “rút ra trong người một chiếc thắt lưng …trút cơn giận như lửa
cháy bằng cách dùng chiếc thắt lưng quật tới tấp vào lưng người đàn bà” Có thể nói đây là hành động thật
dã man, tàn độc Từ láy “hùng hổ” được kết hợp với cụm từ chỉ trạng thái “lập tức” khiến ta thấy thái độ, hành động của người đàn ông thật bất ngờ và đối phương không thể né tránh Phép so sánh “cơn giận như
lửa cháy” cũng góp phần nhấn mạnh mức độ của sự tức giận mà hắn trút lên người đàn bà tội nghiệp. Hệ thống từ láy “tới tấp”, “hồng hộc” “rên rỉ, đau đớn” góp phần gợi tả cảnh tượng bạo hành vừa tàn độc, vừa nhẫn tâm của gia đình hàng chài Đặc biệt lời nói của gã đàn ông như dao găm vào tim: “Mày chết đi cho ông
nhờ Chúng mày chết hết đi cho ông nhờ.” Lời nguyên rủa cay nghiệt mà người ta thường dành cho kẻ thù thì
gã đàn ông trút bỏ lên người đàn bà một cách không thương tiếc
→ Ngôn ngữ đối thoại, những lời họ nói với nhau không khỏi làm cho Phùng bất ngờ: “ Bất giác tôi nghe người đàn ông nói chõ lên thuyền như quát: “Cứ ngồi nguyên đấy Động đậy tao giết cả mày đi bây giờ”.
Cách xưng hô mày- tao, cách đe dọa “tao giết cả mày đi bây giờ” chứa đầy những căm hận Lời đe dọa độc
ác đó không phải là cách giao tiếp thông thường của những thành viên trong gia đình dành cho nhau
+ Ám ảnh hơn cả là sự cam chịu nhẫn nhục đến kì lạ của người đàn bà hàng chài:
Trước những hành động và lời nói tàn nhẫn của người đàn ông vũ phu, người vợ vẫn một vẻ “cam chịu đầy nhẫn nhục không hề kêu một tiếng, không chống trả cũng không tìm cách trốn chạy” Sự “chịu đựng đầy nhẫn nhục” của người phụ nữ cho thấy dường như chị đã rất quen với những trận đòn của chồng đồng thời sự
chịu đựng này đã phản ánh cuộc sống đầy bất hạnh khốn khổ của người đàn bà hàng chài Chị vừa vất vả lam
lũ vừa phải chịu sự bạo hành cả về thể xác và tinh thần Chị trở nên nhỏ bé, tội nghiệp và đáng thương biết bao
+ Đứa con bảo vệ mẹ: Cảnh trái ngang trong gia đình hàng chài tiếp tục được tái hiện qua hành động bảo vệ
mẹ của thằng bé Phác Bé Phác vì bênh mẹ, thương mẹ đã “lao qua trước mặt tôi” nhanh “như một viên đạn
trên đường lao tới đích đã nhắm…nhảy xổ vào cái lão đàn ông” Đứa con vì muốn bảo vệ mẹ đã lao vào bố
một cách đầy bản năng mà không hề suy nghĩ Lối so sánh tốc độ chạy của thằng bé “như một viên đạn trên
đường lao tới đích” thực ấn tượng Điều này càng chứng tỏ sự quyết liệt dứt khoát trong việc bảo vệ mẹ khỏi
Trang 3đòn roi nghiệt ngã của người cha Hành động của thằng bé Phác cũng chứng tỏ những nghịch cảnh này đã diễn ra rất nhiều lần trong gia đình hàng chài Thằng bé ý thức được phải bảo vệ mẹ, phải ngăn chặn hành động của cha bằng bất cứ giá nào
=> Như vậy có thể thấy cảnh tượng của gia đình hàng chài mà Phùng vừa chứng kiến thật nghiệt ngã và tàn độc khác biệt hoàn toàn với những khám phá phát hiện thú vị về bức tranh thiên nhiên trong cảnh biển bình minh trước đó của anh Sự thật đời sống luôn nghiệt ngã và nhiều nghịch lí
- Tâm trạng của Phùng
Nghệ sĩ Phùng là người chứng kiến sự thay đổi đầy bất ngờ của hình ảnh chiếc thuyền ngoài xa và con thuyền khi đến gần Nếu trước đó, Phùng ngây ngất trong vẻ đẹp “toàn bích” đầy nghệ thuật mà anh vừa chụp được trên mặt biển thì giờ đây anh “kinh ngạc đến thẩn thờ” Anh như “chết lặng” bởi không ngờ rằng sau cái vẻ đẹp kì diệu của tạo hóa kia lại là cái ác cái xấu đến không thể tin được Vốn là một người lính từng dành cả thanh xuân để bảo vệ mảnh đất này anh càng không thể chấp nhận hành động vũ phu của gã đàn ông
Vì thế, Phùng đã “vứt chiếc máy ảnh xuống đất và chạy nhào tới” Đó là một hành động tất yếu khi phải chứng kiến sự chịu đựng đến tội nghiệp của người đàn bà yếu ớt và đó cũng là hành động phản kháng lại vì cái tàn bạo kẻ xấu đang diễn ra trước mắt
=> Tóm lại phát hiện về cuộc sống lam lũ cực nhọc và cảnh bạo hành kinh khủng của gia đình hàng chài đã phá đi những thước phim thơ mộng huyền ảo mà anh đã dày công chụp được Phát hiện về sự thật cuộc đời, một sự thật khủng khiếp và tàn nhẫn khiến Phùng hiểu rằng nghệ thuật trở thành thứ yếu trước sứ mệnh bảo
vệ con người Nghệ thuật sẽ chẳng có ý nghĩa gì nếu cuộc đời này không được bình yên Đoạn trích đã thể hiện được sự “tinh anh và tài năng” của Nguyễn Minh Châu trong hành trình khám phá phát hiện chiều sâu cuộc sống con người Với lối diễn đạt linh hoạt, cách sử dụng từ ngữ tài tình, khả năng xây dựng tình huống truyện độc đáo …đã cho thấy được tài năng viết truyện ngắn của nhà văn
* Phân tích nhận thức của nghệ sĩ Phùng trong đoạn trích:
- Chuyển ý: từ những phát hiện khám phá của nhân vật Phùng về sự thật đời sống, người nghệ sĩ còn có những nhận thức rất mới mẻ
- Trước hết, đó là nhận thức mới mẻ của Phùng về cuộc sống và con người:
+ Cuộc sống của con người vốn không phải chỉ có màu hồng lãng mạn, mộng mơ Con người luôn
phải đối mặt với cơm ăn áo mặc, với cái đói cái thiếu,… Vì thế, để hiểu sâu đời sống của con người,
nhất là con người thời hậu chiến, người nghệ sĩ cần tìm và hiểu, cần thấu cảm và yêu thương
+ Trong cuộc sống luôn chứa đựng những điều đối lập mâu thuẫn với nhau: đối lập giữa cái xấu cái xa
và cái gần, cái thơ mộng và nghịch lí, đối lập giữa hình thức, vỏ bọc bên ngoài với bản chất thực của
đời sống bên trong
- Nhận thức mới của Phùng trong cách đánh giá:
+ Phùng cũng nhận ra rằng để hiểu cái sự thật đời sống không thể nhìn một cách đơn giản mà người
nghệ sĩ cần phải có cái nhìn đa chiều và sâu sắc hơn Nghệ thuật chân chính phải gắn bó với cuộc đời
và người nghệ sĩ không thể nhìn đời một cách đơn giản, nhìn cuộc sống và con người một cách đa
chiều nhiều chiều bởi hóa ra sau vẻ đẹp toàn bích về nghệ thuật mà anh vừa chụp được trên mặt biển
lại chẳng phải là đạo đức hay chân lý của sự toàn thiện mà là sự tồn tại của cái ác cái xấu của nỗi khổ
và tủi nhục
+ Cuộc đời không đơn giản xuôi chiều mà luôn chứa đựng những nghịch lí và con người cũng đầy
những phức tạp bí ẩn mà không dễ để nhận ra lí giải một cách đơn thuần được Cũng như thế nghệ
thuật dẫu bắt nguồn từ đời sống nhưng lại có một khoảng cách xa vời với cuộc đời Vì vậy cái nhìn đa
diện đa chiều là một nhận thức mới của nghệ sĩ Phùng qua tình huống phát hiện này
+ Và hơn hết chúng ta không được nhầm lẫn giữa hiện tượng với bản chất dưới hình thức với nội dung
cần phải phát hiện ra bản chất thật sau vẻ ngoài đẹp đẽ của hiện tượng
Trang 4=> Tóm lại đoạn trích đã thành công trong việc thể hiện thành công nhận thức mới của nhân vật Phùng Nguyễn Minh Châu đã dày công dây dựng tình huống mang tính phát hiện: cảnh bạo hành của gia đình hàng trai đã phản ánh một sự thật đời sống của nhân dân…
3 Lệnh đề phụ: Nhận xét về tư tưởng nhân đạo của Nguyễn Minh Châu
- Giá trị nhân đạo là gì
- Biểu hiện của giá trị nhân đạo trong đoạn trích
+ Đoạn trích đã thể hiện được tư tưởng nhân đạo của ngồi bút Nguyễn Minh Châu qua thái độ cảm thông xót xa cho những đau khổ của người đàn bà hàng chài sau chiến tranh Cuộc sống lam lũ nghèo khổ bảo hành đã cho thấy hình ảnh về cuộc sống của con người thời hậu chiến Người đàn bà hàng chài không chỉ bị bảo hành về thể xác, không chỉ mệt mỏi sau những đêm thức trắng kéo lưới, không chỉ nghèo túng với việc với cơm áo “chỉ ăn toàn xương rồng luộc chấm muối” mà còn bị giày vò về mặt tinh thần Để thể hiện được nỗi khổ của người phụ nữ trước hết nhà văn phải có sự cảm thông thương xót chân thành
+ Đoạn trích cũng là những trăn trở của nhà văn trước số phận con người đau khổ sau chiến tranh Tìm một con đường mới để người đàn bà thoát khỏi sự bạo hành và sống cuộc đời bình yên là sứ mệnh cao cả của những người cầm bút
+ Nguyễn Minh Châu còn thể hiện sự đồng cảm sâu sắc với người lao động Nhà văn đã lên án nạn bạo hành trong cuộc sống gia đình Qua những trang viết về cuộc sống với bao nỗi nhọc nhằn của người lao động nhà văn đã thể hiện lòng thương cảm sâu sắc bày tỏ cái nỗi lo âu khắc khoải trước số phận của họ
=> Tóm lại qua đoạn trích nói riêng và truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa nói chung ta thấy được tư
tưởng nhân đạo của nhà văn Nguyễn Minh Châu Điều này đã góp phần làm cho sáng tác của nhà văn đến gần hơn với đời sống thật của con người thời hậu chiến Những trang văn của Nguyễn Minh Châu trở thành những trang đời mà ta đang sống Đúng như A.P.Sê khốp khẳng định: “Người nghệ sĩ chân chính phải là nhà nhân đạo từ trong cốt tủy”
4 Mở rộng, nâng cao
Qua đoạn trích, Nguyễn Minh Châu đã đặt ra một vấn đề cần thiết để chúng ta cùng suy ngẫm
và giải quyết: đó là vấn đề về số phận và hạnh phúc con người Cái nhìn của Nguyễn Minh Châu thật
đa dạng nhiều chiều, ông thấy trong cuộc sống có cái ánh sáng và bóng tối, có cả nước mắt và nụ cười, bê nổi và bề chìm… Nhưng điều quan trọng nhất là ông vẫn tin vào phẩm chất tốt đẹp của con người, tin vào bản chất tốt đẹp của xã hội sẽ làm thay đổi số phận con người
- Có thể mở rộng thêm…
III KẾT BÀI
- Đoạn trích “…” là những phát hiện, nhận thức mới mẻ của nghệ sĩ Phùng về đời sống và con người Qua đoạn trích, ta còn thấy được tư tưởng nhân đạo cao cả của nhà văn gửi gắm…
Trang 5ĐỀ SỐ 2 KHÁM PHÁ PHÁT HIỆN CỦA PHÙNG TRONG CÂU CHUYỆN Ở TÒA ÁN
“Người đàn bà bỗng chép miệng, con mắt như đang nhìn suốt cả đời mình:
- Giá tôi đẻ ít đi, hoặc chúng tôi sắm được một chiếc thuyền rộng hơn, từ ngày cách mạng về đã đỡ đói khổ chứ trước kia vào các vụ bắc, ông trời làm động biển suốt hàng tháng, cả nhà vợ chồng con cái toàn ăn cây xương rồng luộc chấm muối…
- Lão ta trước hồi bảy nhăm có đi lính nguỵ không ? – Tôi bỗng hỏi một câu như lạc đề.
- Không chú à, cũng nghèo khổ, túng quẫn đi vì trốn lính – bỗng mụ đỏ mặt – nhưng cái lỗi chính là đám đàn bà ở thuyền đẻ nhiều quá, mà thuyền lại chật.
- Vậy sao không lên bờ mà ở? - Đẩu hỏi.
- Làm nhà trên đất ở một chỗ đâu có thể làm được cái nghề thuyền lưới vó? Từ ngày cách mạng về, cách mạng đã cấp đất cho nhưng chẳng ai ở, vì không bỏ nghề được!
- Ở trên thuyền có bao giờ lão ta đánh chị không? – Tôi hỏi.
- Bất kể lúc nào thấy khổ quá là lão xách tôi ra đánh, cũng như đàn ông thuyền khác uống rượu… Giá mà lão uống rượu… thì tôi còn đỡ khổ…Sau này con cái lớn lên, tôi mới xin được với lão…đưa tôi lên
bờ mà đánh…
- Không thể nào hiểu được, không thể nào hiểu được! – Đẩu và tôi cùng một lúc thốt lên.
- Là bởi vì các chú không phải là đàn bà, chưa bao giờ các chú biết như thế nào là nỗi vất vả của người đàn bà trên một chiếc thuyền không có đàn ông…
- Phải, phải, bây giờ tôi đã hiểu, - bất ngờ Đẩu trút một tiếng thở dài đầy chua chát, - trên thuyền phải có một người đàn ông…dù hắn man rợ, tàn bạo?
- Phải – Người đàn bà đáp – Cũng có khi biển động sóng gió chứ chú?
Lát lâu sau mụ lại mới nói tiếp:
- Mong các chú cách mạng thông cảm cho, đám đàn bà hang chài ở thuyền chúng tôi cần phải có người đàn ông để chèo chống khi phong ba, để cùng làm ăn nuôi nấng đặng một sắp con nhà nào cũng trên dưới chục đứa Ông trời sinh ra người đàn bà là để đẻ con, rồi nuôi con cho đến khi khôn lớn cho nên phải gánh lấy cái khổ Đàn bà ở thuyền chúng tôi phải sống cho con chứ không thể sống cho mình như ở trên đất được! Mong các chú lượng tình cho cái sự lạc hậu Các chú đừng bắt tôi bỏ nó! – Lần đầu tiên trên khuôn mặt xấu xí của mụ chợt ửng sáng lên như một nụ cười – vả lại, ở trên chiếc thuyền cũng có lúc vợ chồng con cái chúng tôi sống hoà thuận, vui vẻ.
- Cả đời chị có một lúc nào thật vui không? – Đột nhiên tôi hỏi?
- Có chứ, chú! Vui nhất là lúc ngồi nhìn đàn con tôi chúng nó được ăn no…”
(Trích “Chiếc thuyền ngoài xa” – Nguyễn Minh Châu – Sách Ngữ văn 12, tập hai, NXB giáo dục
Việt Nam, trang 75-76)
Phân tích nhận thức, khám phá, phát hiện của Phùng trong đoạn trích trên, từ đó nhận xét về tư tưởng nhân đạo/cách nhìn nhận/…
Trang 6I MỞ BÀI
- Nguyễn Minh Châu là người suốt đời đi tìm cái đẹp và cái thật, thao thức tìm kiếm “hạt ngọc ấn giấu trong
bề sâu tâm hồn con người” Trước 1975, Nguyễn Minh Châu được biết đến với những tác phẩm đậm chất sử thi Nhưng sau 1975, ông lại là người đi tiên phong trong công cuộc đổi mới văn học Ông đã góp phần đưa văn học nước nhà đến gần hơn với đời sống nhân dân
- Truyện ngắn CTNX là một trong những sáng tác xuất sắc của nhà văn NMC thời kì đổi mới
- Đoạn trích: “Người đàn bà bỗng chép miệng, con mắt như đang nhìn… lúc ngồi nhìn đàn con tôi chúng
nó được ăn no ” là những khám phá, phát hiện và nhận thức mới mẻ của nghệ sĩ Phùng về hiện thực đời
sống Từ đó, ta còn thấy… (LĐP)
II THÂN BÀI
1 Giới thiệu chung
- Văn học Việt Nam đặc biệt là văn xuôi sau 1975 có sự chuyển mình mạnh mẽ theo xu hướng dân chủ và nhân văn Ở giai đoạn văn học này, Nguyễn Minh Châu được coi là người đi đầu “đi những bước vững chắc
và dũng cảm” trong đổi mới tư duy nghệ thuật Nguyễn Minh Châu đã để lại những đóng góp to lớn cho sự phát triển truyện ngắn và tiểu thuyết hiện đại Việt Nam
- “Chiếc thuyền ngoài xa” sáng tác tháng 8/1983 là một bước tiến dài rất đáng trân trọng trong hành trình
khám phá vào tầng chìm, vào chiều sâu của cuộc sống và con người trong văn xuôi Nguyễn Minh Châu
- Trong một tác phẩm văn xuôi, nhân vật luôn đóng vai trò vô cùng quan trọng Qua nhân vật, nhà văn gửi gắm tư tưởng nghệ thuật của mình đến với bạn đọc Nhân vật Phùng trong truyện ngắn CTNX của NMC thuộc nhân vật tư tưởng Những nhận thức mới mẻ của Phùng được miêu tả thông qua những phát hiện đầy bất ngờ và nghịch lí
2 LĐC Phân tích khám phá, phát hiện và nhận thức của nghệ sĩ Phùng trong đoạn trích
*Dẫn dắt, giới thiệu Phùng trong đoạn trích
Từ thực tế nhìn thấy trên bờ biển về cái đẹp tuyệt đỉnh của ngoại cảnh và sự thật tàn nhẫn của cuộc sống đến thực tế nghe thấy câu chuyện của người đàn bà hàng chài trong tòa án huyện, nhân vật nghệ sĩ Phùng đã có những nhận thức sâu sắc hơn về con người và cuộc sống Đoạn trích thuộc phần sau của truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” thể hiện tình huống “vỡ lẽ” đầy bất ngờ
a Lđ1 Phát hiện ra số phận bất hạnh, nhiều đau khổ và vẻ đẹp khuất lấp của người đàn bà hàng chài
- Trước hết, đoạn trích đã thể hiện phát hiện mới của nghệ sĩ Phùng về số phận bất hạnh, nhiều đau khổ và
vẻ đẹp khuất lấp của người đàn bà hàng chài
* Phát hiện của Phùng về số phận bất hạnh, nhiều đau khổ của người đàn bà hàng chài:
Trong đoạn trích nhà văn Nguyễn Minh Châu đã tái hiện bức tranh sinh động về cuộc sống của người đàn
bà hàng chài qua lời tâm sự của chị khi đối thoại với Đẩu Đó là một cuộc sống vô cùng lam lũ và khó nhọc:
- Thuyền chật, con đông:
+ Nỗi nhọc nhằn vì cuộc sống mưu sinh ấy hằn in trên dáng vẻ thô kệch và khuôn mặt của người đàn bà miền biển “mụ dỗ mặt Khuôn mặt mệt mỏi sau một đêm thức trắng kéo lưới, tái ngắt và dường như đang buồn ngủ” Chua xót tay, từng lời tâm sự của chị như trút ra những gánh nặng của cả cuộc sống đang đè nặng trên đôi vai gầy guộc Cái nhìn “như đang nhìn suốt cả đời mình” khi nói chuyện với Đẩu và Phùng dường như là một nỗi lo âu cứ đeo bám xuyên thấu cả một quãng đời nghèo khổ của chị Chị nói ra những điều tưởng như rất đơn giản nhưng chẳng bao giờ chị mới có được nó: “Giá tôi đẻ ít đi hoặc chúng tôi sắm được một chiếc thuyền rộng hơn” Với người dân hàng chài thì chuyện sinh sống ăn ở của họ đều phó thác
cho biển cả Đẩu hỏi người đàn bà “Vậy sao không lên bờ mà ở?” thì chị trả lời rất có lí “làm nhà trên đất
ở một chỗ thì đâu có thể làm được cái nghề thuyền lưới vó” “Từ ngày cách mạng về, cách mạng cấp đất nhưng chẳng ai ở vì không thể bỏ nghề được” Như thế nghĩa là không phải người đàn bà hàng chài không
phải muốn lên bờ sinh sống, không phải không muốn thoát khỏi kiếp sống lênh đênh trên con thuyền giữa
Trang 7mênh mông sóng nước đầy phong ba bão táp Cái căn nguyên sâu xa của nó chính là miếng ăn để tồn tại, để tiếp tục mưu sinh Điều đó rất nan giải bởi nó còn quyết định sự sống của cả gia đình, nhất là những đứa con thơ “mà nhà nào cũng trên dưới chục đứa”
+ “Thuyền thì chật mà lại đẻ nhiều” Phải chăng nhà văn Nguyễn Minh Châu có đặt ra một quy luật của xã hội loài người: con người luôn tập trung đông đúc ở những nơi nào dễ làm ăn sinh sống Còn mảnh đất nơi
họ định cư mà khó làm ăn thì họ sẽ bỏ quê hương đi tha phương cầu thực Hoàn cảnh sống quyết định rất nhiều đến sự lựa chọn cuộc sống của con người mà không phải lúc nào con người cũng có quyền lựa chọn theo ý muốn Sống cho mình hay sống vì các con, sống trên bờ hay sống ở dưới nước đều là những câu hỏi khiến người đàn bà hàng chài phải băn khoăn suy nghĩ
- Bị bạo hành: Ấn tượng lớn nhất về số phận bất hạnh mà người đàn bà đưa đến cho bạn đọc chính là thái
độ “cam chịu nhẫn nhục” của chị trước những trận đòn của người chồng Họ đưa nhau lên sau bãi xe tăng hỏng một nơi quá quen nơi đó người chồng đã rút dây thắt lưng trút lên lưng vợ những trận đòn khủng khiếp
đã trở thành lệ, thành thói quen, thành quy luật “ba ngày một trận nhẹ năm ngày một trận nặng”,“bất kể
lúc nào thấy khổ quá là lão xách tôi ra đánh” Và chị chờ đợi hình phạt đó với một thái độ nhẫn nhục không oán thán, không bất bình, không né tránh
=> Thật ra, nỗi khổ và bất hạnh của người phụ nữ không là điều mới trong văn học Chúng ta đã từng biết đến một chị Dậu khổ vì sưu cao thuế nặng trong tiểu thuyết “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố, một thị Nở khổ sở bởi xấu đến ma chê quỷ hờn do bàn tay hóa công nhào nặn, một người vợ nhặt khốn khổ khi bị cái đói đe dọa rình rập cướp đi mạng sống, Còn ở đây, người phụ nữ hàng chài khổ không chỉ vì thua thiệt về hình
thức mà còn khổ vì đói nghèo, tăm tối và bạo lực
=> Đoạn trích là những phát hiện mới của nghệ sĩ Phùng về sự thật đời sống của người đàn bà hàng chài nói riêng và của người dân lao động thời hậu chiến nói chung Họ có hoàn cảnh sống đầy khó khăn và bất hạnh Nếu những nghệ sĩ không “tìm mà hiểu” thì không thể nhận ra sự thật này
* Phát hiện của Phùng về vẻ đẹp tâm hồn của người đàn bà hàng chài:
- Chuyển ý: Không chỉ dừng lại ở việc phản ánh những số phận chung chung của người dân nghèo miền biển mà tác giả còn tạc vào không gian sóng nước kia một bức chân dung người đàn bà hàng chài hội tụ cả
về đẹp tâm hồn truyền thống và hiện đại của người phụ nữ Việt Nam Đoạn trích là phát hiện của Phùng
về vẻ đẹp khuất lấp của người đàn bà hàng chài: yêu con, giàu đức hi sinh, bao dung, vị tha; sâu sắc và
hiểu lẽ đời
- Nếu như Nguyễn Tuân là “nhà văn suốt đời đi tìm cái đẹp” thì Nguyễn Minh Châu là người nghệ sĩ suốt đời “tìm hạt ngọc” trong thiên nhiên và con người đất nước mình Câu chuyện mà người đàn bà hàng chài ở tòa án đã giúp Phùng hiểu ra “hạt ngọc” đẹp đẽ trong tâm hồn người đàn bà:
+ Vẻ đẹp của một con người sâu sắc từng trải Trong con mắt của Đẩu và Phùng, người đàn bà quê mùa
thất học nhưng lại có “con mắt như đang nhìn suốt cả cuộc đời mình” Ở chị tỏa ra sự thâm trầm, thấu hiểu
lẽ đời Người đàn bà hàng chài đã giúp họ nhận ra bao điều sâu sắc: chị cho biết chồng chị vốn là anh con trai hiền lành cục tính nhưng rơi vào cuộc sống quẩn quanh bế tắc cho nên bị tha hóa trở thành kẻ vũ phu tàn nhẫn Đó là sự thiếu thực tế của Đẩu và Phùng “lòng các chú tốt nhưng các chú đâu phải là người làm
ăn” Trên thuyền “cần một người đàn ông để chèo chống lúc phong ba” Ở đây người đàn bà đã chỉ ra một hiện thực tàn nhẫn Họ cần một người đàn ông để chèo chống lúc sóng gió biển động dù hắn có man rợ,
tàn bạo đến đâu Như vậy chị đã cho Phùng thấy được sự khó khăn gấp bội của những người đàn bà trong cuộc sống mưu sinh trên biển cả luôn tìm ẩn những thảm họa đe dọa
Người đàn bà hàng trai còn chỉ ra những bất cập trong chính sách của chính quyền cách mạng Chị cho thấy từ ngày cách mạng về, cách mạng đã cấp nhà cho họ nhưng chẳng ai ở vì họ không thể bỏ được nghề bởi sự tồn tại của họ gắn chặt với biển cả Sự sâu sắc của chị khiến cái đọc cảm phục nhưng cũng xót thương cho một kiếp người
Trang 8+ Vẻ đẹp của lòng vị tha khoan dung độ lượng
Chịu đựng những trận đòn vũ phu của chồng không phải vì chị ngu muội cũng không phải vì chị có tội lỗi gì mà “chỉ vì trên thuyền cần có một người đàn ông” cũng như cách giúp người chồng vơi đi những khổ sở chất chứa trong lòng Đó là cách ứng xử của một người hiểu rõ bổn phận nghĩa vụ của mình, dù đó là những bổn phận và nghĩa vụ vì phi lí
Không chỉ thấu hiểu thương xót cho chồng người đàn bà còn mang mặc cảm tội lỗi khi cho rằng
“giá tôi đẻ ít đi và chúng tôi sắm được một chiếc thuyền rộng hơn” Nếu Phùng “kinh ngạc” bất bình thay cho sự cam chịu nhẫn nhục của người đàn bà hàng chài thì khi hiểu ra nguyên nhân của thái độ ấy Phùng kinh ngạc vì lòng vị tha nhân hậu của người đàn bà hàng chài
+ Vẻ đẹp của tình mẫu tử thiêng liêng
Đoạn trích cũng cho thấy Phùng nhận ra cái vẻ đẹp của tình mẫu tử thiêng liêng trong người đàn bà hàng chài Người đàn bà hàng chài ý thức sâu sắc thiên tính đương nhiên của người phụ nữ “đàn bà ở thuyền chúng tôi phải sống cho con chứ không thể sống cho mình” Chính tình yêu thương con vô bờ đã khiến chị nhẫn nhục chịu đựng vì muốn có một người đàn ông khỏe mạnh, biết nghề cùng làm ăn nuôi nấng các con Cũng vì sự sợ con bị tổn thương trước cảnh bạo lực gia đình chị đã xin chồng đưa mình lên bờ mà đánh “sau này con cái lớn lên, tôi mới xin được với lão đưa tôi lên bờ mà đánh”
Khi nhắc đến những lúc hòa thuận, khuôn mặt xấu xí của người đàn bà hàng chài ửng sáng lên một
nụ cười Đó là ánh sáng vẻ đẹp của tình mẫu tử Ta thấy mọi niềm vui nỗi buồn của chị đều xuất phát từ con
“vui nhất là lúc nhìn thấy đàn con tôi chúng nó được ăn no…”. Thấp thoáng hình ảnh người đàn bà hàng chài là bóng dáng của người phụ nữ Việt Nam nhân hậu bao dung, chịu đựng kiên cường và giàu lòng vị tha, giàu đức hy sinh:
Nhẫn nại nuôi con suốt đời im lặng Biết hi sinh nên chẳng nhiều lời (Tố Hữu)
=> Như vậy với Phùng, câu chuyện của người đàn bà hàng chài giúp anh cảm thấu rõ hơn cái đa diện nhiều chiều của cuộc sống Cũng qua hình tượng người đàn bà hàng chài, Nguyễn Minh Châu đã nêu lên
những suy nghĩ của mình về mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống Nghệ thuật phải bắt nguồn từ hiện
thực đời sống và nhà văn phải đặt ra những yêu cầu với người nghệ sĩ: phải cúi xuống nếm vị mặn của đời
và nhìn sâu vào những tầng lịch sử của con người.
b Lđ 2 Nhận thức của Phùng về cách nhìn nhận con người và cuộc sống
- Trong đoạn trích Phùng không chỉ khám phá phát hiện về số phận bất hạnh và về đẹp khuất lấp của người đàn bà hàng chài mà anh còn nhận thức về nhiều vấn đề khác của con người và cuộc sống
- Trước hết Phùng hiểu hơn về người đàn bà hàng chài: Chị không cam chịu một cách vô lý không nông nổi chị là người thấu hiểu lẽ đời biết chắc chiêu những hạnh phúc đời thường sống kín đáo mà đầy cảm thông Người phụ nữ có ngoại hình xấu xí nhưng tâm hồn vô cùng đẹp đẽ thấp thoáng hình ảnh những người phụ
nữ Việt Nam nhân hậu và bao dung Chị chính là vẻ đẹp của cuộc sống này
- Bên cạnh nó bên cạnh đó, Phùng còn hiểu hơn về chánh án Đẩu- người bạn, người đồng đội của anh Đẩu
là người tốt sẵn sàng bảo vệ công lý nhưng anh chưa thực sự đi sâu vào đời sống của người dân Đẩu cần phải tích cực hơn trong việc giải quyết mọi vấn đề
- Hơn nữa qua câu chuyện này, Phùng cũng hiểu hơn về bản thân mình: anh còn đơn giản khi nhìn nhận về cuộc đời và con người
=>Thông qua những cảm nhận của Phùng nhà văn gửi đến bạn đọc những nhận thức sâu sắc về cuộc đời về nghệ thuật:
Trang 9+ Cần phải có cái nhìn đa diện nhiều chiều để phát hiện ra bản chất sau vẻ đẹp của hiện tượng, đừng bao
giờ nhìn nhận cuộc đời và con người một cách dễ dãi xuôi chiều, cần nhìn nhận mọi sự vật hiện tượng trong hoàn cảnh cụ thể của nó và trong quan hệ với nhiều yếu tố khác nữa
+ Cần thiết phải nhìn nhận sự vật hiện tượng ở bề sâu, bề sau, bề xa Trong vai trò sứ mệnh của người cầm
bút, nhất thiết người nghệ sĩ cần tìm hiểu để thấy được những hạt ngọc ẩn giấu trong lấm lát đời thường + Để đánh giá đúng bản chất của con người và cuộc sống, ta không chỉ dựa vào sự quan sát bề ngoài, không chỉ nhìn sự vật hiện tượng với những phán đoán chủ quan mà cần đi sâu thực tế để tìm và hiểu và có sự nhìn nhận chính xác trên nhiều phương diện khác nhau Điều quan trọng khi đánh giá cuộc sống đó là sự hiểu
biết và từng trải qua thực tế
=> Tóm lại: Với nghệ thuật khắc hoạ nhân vật nhận thức độc đáo, cách kể chuyện tự nhiên, cảm xúc; ngôn ngữ đậm
tính triết lý, phù hợp với nhân vật, Nguyễn Minh Châu đã thể hiện được những khám phá, phát hiện và nhận thức mới
mẻ về cuộc sống và con người Nhận thức, khám phá trên có ý nghĩa rất lớn, thức tỉnh mỗi người trước hiện thực cuộc sống của nhân dân sau 1975; là lời cảnh tỉnh: xã hội hãy quan tâm đến từng mảnh đời cụ thể bởi chiến tranh dù đã qua
đi những vẫn còn đó bao mảnh đời bất hạnh do đói nghèo, tối tăm và lạc hậu…
3 Lệnh đề phụ: Nhận xét về tư tưởng nhân đạo của Nguyễn Minh Châu
- Giá trị nhân đạo là gì
- Biểu hiện của giá trị nhân đạo trong đoạn trích
+ Đoạn trích đã thể hiện được tư tưởng nhân đạo của ngồi bút Nguyễn Minh Châu qua thái độ cảm thông xót xa cho những đau khổ của người đàn bà hàng chài sau chiến tranh Cuộc sống lam lũ nghèo khổ bảo hành đã cho thấy hình ảnh về cuộc sống của con người thời hậu chiến Người đàn bà hàng chài không chỉ bị bảo hành về thể xác, không chỉ mệt mỏi sau những đêm thức trắng kéo lưới, không chỉ nghèo túng với việc với cơm áo “chỉ ăn toàn xương rồng luộc chấm muối” mà còn bị giày vò về mặt tinh thần Để thể hiện được nỗi khổ của người phụ nữ trước hết nhà văn phải có sự cảm thông thương xót chân thành
+ Đoạn trích cũng là những trăn trở của nhà văn trước số phận con người đau khổ sau chiến tranh Tìm một con đường mới để người đàn bà thoát khỏi sự bạo hành và sống cuộc đời bình yên là sứ mệnh cao cả của những người cầm bút
+ Nguyễn Minh Châu còn thể hiện sự đồng cảm sâu sắc với người lao động Nhà văn đã lên án nạn bạo hành trong cuộc sống gia đình Qua những trang viết về cuộc sống với bao nỗi nhọc nhằn của người lao động nhà văn đã thể hiện lòng thương cảm sâu sắc bày tỏ cái nỗi lo âu khắc khoải trước số phận của họ
=> Tóm lại qua đoạn trích nói riêng và truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa nói chung ta thấy được tư
tưởng nhân đạo của nhà văn Nguyễn Minh Châu Điều này đã góp phần làm cho sáng tác của nhà văn đến gần hơn với đời sống thật của con người thời hậu chiến Những trang văn của Nguyễn Minh Châu trở thành những trang đời mà ta đang sống Đúng như A.P.Sê khốp khẳng định: “Người nghệ sĩ chân chính phải là nhà nhân đạo từ trong cốt tủy”
4 Mở rộng, nâng cao
Qua đoạn trích, Nguyễn Minh Châu đã đặt ra một vấn đề cần thiết để chúng ta cùng suy ngẫm
và giải quyết: đó là vấn đề về số phận và hạnh phúc con người Cái nhìn của Nguyễn Minh Châu thật
đa dạng nhiều chiều, ông thấy trong cuộc sống có cái ánh sáng và bóng tối, có cả nước mắt và nụ cười, bê nổi và bề chìm… Nhưng điều quan trọng nhất là ông vẫn tin vào phẩm chất tốt đẹp của con người, tin vào bản chất tốt đẹp của xã hội sẽ làm thay đổi số phận con người
- Có thể mở rộng thêm…
III KẾT BÀI
Trang 10- Đoạn trích “…” là những phát hiện, nhận thức mới mẻ của nghệ sĩ Phùng về đời sống và con người Qua đoạn trích, ta còn thấy được tư tưởng nhân đạo cao cả của nhà văn gửi gắm…