BỘ VĂN HÓA THỂ THAO VÀ DU LỊCH TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA TP HCM BÀI TIỂU LUẬN PHONG TỤC VÀ LỄ HỘI DÂN GIAN VIỆT NAM ĐỀ TÀI LỄ KỲ YÊN VÀ SỰ BIẾN ĐỔI CỦA LỄ KỲ YÊN TẠI ĐÌNH BÌNH ĐÔNG, TPHCM TRONG GIAI ĐOẠN[.]
Trang 1BỘ VĂN HÓA THỂ THAO VÀ DU LỊCH TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA TP.HCM
-BÀI TIỂU LUẬN
PHONG TỤC VÀ LỄ HỘI DÂN GIAN VIỆT NAM
ĐỀ TÀI: LỄ KỲ YÊN VÀ SỰ BIẾN ĐỔI CỦA LỄ KỲ YÊN TẠI ĐÌNH
BÌNH ĐÔNG, TPHCM TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
Bảo mật
Trang 2LỜI CẢM ƠN
Lời đầu tiên, em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất đến giảng viên hướng dẫn
môn Phong tục và lễ hội dân gian Việt Nam PGS.TS.Trần Hoài Anh đã dạy dỗ,
truyền đạt những kiến thức quý báu cho em trong suốt thời gian học tập vừa qua
Tuy học kỳ vừa qua thầy và trò phải dạy và học qua ứng dụng online, nhưng
điều đó không làm ảnh hưởng đến những kiến thức mà chúng em tiếp thu được
trong môn học này Trong thời gian tham gia lớp học của thầy, em đã có thêm
cho mình nhiều kiến thức bổ ích về phong tục, tín ngưỡng, tế tự và lễ hội dân
gian Không những thế, thông qua sự nhiệt tình, tận tâm và nghiêm khắc của
thầy đã giúp em có cơ hội rèn luyện cho mình tinh thần học tập hiệu quả,
nghiêm túc Đây chắc chắn sẽ là những kiến thức quý báu, là hành trang để em
có thể vững bước sau này
Môn học Phong tục và lễ hội dân gian Việt Nam là môn học thú vị, vô cùng
bổ ích, đảm bảo cung cấp đủ kiến thức, gắn liền với việc giữ gìn và phát huy các
giá tri văn hóa truyền thống hiện nay Tuy nhiên, do vốn kiến thức còn nhiều
hạn chế và khả năng tiếp thu thực tế còn nhiều bỡ ngỡ, mặc dù em đã cố gắng
hết sức nhưng chắc chắn bài tiểu luận khó có thể tránh khỏi những thiếu sót và
nhiều chỗ còn chưa chính xác, kính mong thầy xem xét và góp ý để bài tiểu luận
của em được hoàn thiện hơn
Em xin chân thành cảm ơn!
TP.HCM, Ngày 05 tháng 05 năm 2022
Sinh viên Nguyễn Hồng Ngọc
Bảo mật
Trang 3MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU 1
NỘI DUNG 1
1 Khái niệm chung 2
1.1 Khái niệm tín ngưỡng và lễ hội 2
1.1.1 Tín ngưỡng 2
1.1.2 Lễ hội 2
1.2 Khái niệm đình làng và lễ kỳ yên 3
1.2.1 Đình làng 3
1.2.2 Lễ kỳ yên 4
2 Đình Bình Đông thành phố Hồ Chí Minh 5
3 Lễ kỳ yên tại đình Bình Đông 6
3.1 Nghi thức trong phần lễ 7
3.1.1 Lễ rước tổ hát bội 7
3.1.2 Lễ tế Thần nông 7
3.1.3 Lễ Tiền Vãng 8
3.1.4 Lễ Cầu an 9
3.1.5 Lễ Thỉnh sanh 9
3.1.6 Lễ Túc yết 9
3.1.7 Lễ Chánh Tế 9
3.2 Phần hội 10
4 Giá trị của lễ hội kỳ yên tại đình Bình Đông 11
5 Sự biến đổi của lễ hội kỳ yên đình Bình Đông trong giai đoạn hiện nay 12
5.1 Về phần lễ và hội 12
5.2 Về học trò lễ 13
5.3 Về đơn vị tổ chức 13
5.4 Về đối tượng tham dự lễ kỳ yên 13
5.5 Về thời gian và không gian diễn ra lễ kỳ yên 13
5.6 Về mục đích tham dự 14
5.7 Về chủ thể của lễ kỳ yên 14
KẾT LUẬN 15
Bảo mật
Trang 4LỜI MỞ ĐẦU
Lễ hội vốn được coi là “bảo tàng sống" nơi chứa đựng những giá trị văn hóa
lịch sử phong phú của từng tộc người Thông qua đó mọi khía cạnh sinh hoạt
trong cuộc sống của con người được thể hiện một cách rõ rệt Việt Nam là một
quốc gia đa dân tộc với kho tàng di sản vô cùng phong phú và đa dạng Trải qua
hàng ngàn năm lịch sử với biết bao thăng trầm nhưng những giá trị văn hóa
truyền thống của lễ hội vẫn luôn được giữ gìn và lưu truyền cho đến giai đoạn
hiện nay Có thể nói, lễ hội đã trở thành điểm tựa tinh thần cho các thế hệ con
người Việt Nam
Thành phố Hồ Chí Minh là một thành phố lớn tại Việt Nam Luôn được đánh
giá cao bởi sự phát triển vô cùng hiện đại Nhưng không vì thế mà những nét
văn hóa truyền thống ở nơi này ít đi so với bất cứ địa phương nào Tại đây có
một hệ thống di tích lịch sử văn hóa đa dạng và phong phú Tính đến tháng 05
năm 2017, TPHCM đã có 172 di tích đã được quyết định xếp hạng, trong đó có
02 di tích quốc gia đặc biệt, 56 di tích quốc gia, 114 di tích cấp thành phố.1 Và
trong những di tích đó không thể bỏ qua các cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo , các
đình thờ mang nhiều dấu ấn trong văn hóa tín ngưỡng, đặc biệt là lễ hội Một
trong những số đó chính là đình Bình Đông với lễ kỳ yên mang đậm nét văn hóa
truyền thống
Nghiên cứu về lễ kỳ yên, trước đó đã có nhiều công trình nổi tiếng Tuy nhiên
các công trình nghiên cứu đều ở các địa điểm đình làng khác nhau trong các
khoảng thời gian khác nhau Chính vì thế để thấy được nét đặc sắc văn hóa của
lễ kỳ yên tại đình Bình Đông, cùng với đó là sự biến đổi của lễ kỳ yên tại nơi
này trong giai đoạn hiện nay Tôi xin chọn “Lễ kỳ yên và sự biến đổi của lễ kỳ
yên tại đình Bình Đông, TPHCM trong giai đoạn hiện nay” làm đề tài cho bài
tiểu luận của mình
NỘI DUNG
1 Khái niệm chung
1 Sở Văn hóa thể thao và Du lịch TPHCM, Danh sách các công trình, địa điểm đã được quyết
định xếp hạng di tích trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh (đến hết tháng 5 năm 2017), trích
tại : http://svhtt.hochiminhcity.gov.vn/tin-chi-tiet/-/chi-tiet/danh-sach-cac-cong-trinh (truy
cập ngày 03 tháng 05 năm 2022)
Bảo mật
Trang 51.1 Khái niệm tín ngưỡng và lễ hội
1.1.1 Tín ngưỡng
Theo Từ điển Hán- Việt của học giả Đào Duy Anh, tín ngưỡng được giải
thích: “Lòng ngưỡng mộ mê tín đối với một tôn giáo hoặc một chủ nghĩa”.2
Ngoài ra trong quyển Từ điển Tiếng Việt do Văn Tân (chủ biên), tín ngưỡng
được hiểu là: “Tin tưởng vào một tôn giáo: Tự do tín ngưỡng”.3
Trong công trình Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam, Đặng
Nghiêm Vạn đã phân tích khá rõ khái niệm tín ngưỡng: “Nếu hiểu tín ngưỡng là
niềm tin thì có một phần ở ngoài tôn giáo, nếu hiểu là niềm tin tôn giáo (belief,
believe, theo nghĩa hẹp, croyance religieuse) thì tín ngưỡng chỉ là một bộ phận
chủ yếu cấu thành của tôn giáo” 4
Tín ngưỡng là niềm tin của con người được thể hiện thông qua những lễ nghi
gắn liền với phong tục, tập quán truyền thống để mang lại sự bình an về tinh
thần cho cá nhân và cộng đồng (Khoản 1 và 5 Điều 2 Luật Tín ngưỡng, tôn
giáo năm 2016.)5
Tóm lại, tín ngưỡng là một hiện tượng tâm lý – xã hội biểu hiện niềm tin của
một cộng đồng người nhất định về thế giới vô hình, về lực lượng siêu nhiên và
năng lực chi phối của lực lượng này đối với cuộc sống của con người thông qua
hệ thống lễ nghi thờ cúng; quá trình hình thành và phát triển tín ngưỡng gắn liền
với lịch sử phát triển của cộng đồng nên nó phản ánh cuộc sống thực tế của
cộng đồng người đó
1.1.2 Lễ hội
2 Đào Duy Anh (1996), Từ điển Hán- Việt, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
3 Văn Tân (chủ biên) (1991), Từ điển Tiếng Việt, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
4 Đặng Nghiêm Vạn (2005), Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam, Nxb
Chính trị quốc gia,Hà Nội, trang 88.
5 Luật tín ngưỡng tôn giáo (2016), trích tại
https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Van-hoa-Xa-hoi/Luat-tin-nguong-ton-giao-2016-322934.aspx , truy cập ngày 20/03/2022
Bảo mật
Trang 6Theo từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, lễ hội được định nghĩa là
cuộc vui tổ chức chung, có hoạt động nghi lễ mang tính văn hóa truyền thống
của dân tộc 6
Theo từ điển Việt Nam văn hóa tín ngưỡng phong tục thì lễ hội được hiểu là:
“Hình thức sinh hoạt văn hóa xã hội của một tập thể, một tổ chức thuộc giới,
nghề, ngành, hoặc tôn giáo trong phạm vi một địa phương hoặc trong cả nước
Lễ hội có lễ và có hội, lễ để tưởng niệm anh hùng dân tộc, tổ sư một nghề, một
đấng thần linh Hội có nhiều hình thức: hội giao duyên, hội thi tài, hội văn
chương, hội thượng võ”.7
Trong cuốn Lễ hội cổ truyền – Phan Đăng Nhật cho rằng “ Lễ hội là một pho
lịch sử khổng lồ, ở đó tích tụ vố số những phong tục, tín ngưỡng, văn hóa, nghệ
thuật và cả các sự kiện xã hội – lịch sử quan trọng của dân tộc Lễ hội còn là nơi
bảo tồn, tích tụ văn hóa (theo nghĩa rộng) của nhiều thời kỳ lịch sử trong quá
khứ dồn nén lại cho tương lai”.8
Hiểu một cách khái quát, lễ hội là một hình thức sinh hoạt cộng đồng mang
tính làng xã gồm hai yếu tố “ Lễ” và “hội” Hai yếu tố này là hai đặc trưng đi
liền với nhau Trước hết là lễ bái, tế lễ thần linh, cầu phúc và sau là thăm thú vui
chơi ở nơi đông đúc, vui vẻ (hội) Lễ hội là một trong những sinh hoạt văn hóa
truyền thống của dân tộc nhằm thỏa mãn nhu cầu về đời sống văn hóa tâm linh,
văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần của nhân dân
1.2 Khái niệm đình làng và lễ kỳ yên
1.2.1 Đình làng
Đình là một thuật ngữ được sử dụng rất phổ biến trong đời sống hàng ngày của
cộng đồng dân cư địa phương Đời sống xã hội Việt Nam từ thuở xưa sống theo
hệ thống từ làng xã, mỗi làng đều có đình làng là nơi thờ phụng những bậc tiền
6 Viện ngôn ngữ học (2010) , Từ điển tiếng Việt, NXB Từ điển bách khoa
7 Vũ Ngọc Khánh - Phạm Minh Thảo (2006), Từ Điển Việt Nam Văn Hóa Tín Ngưỡng
Phong Tục , NXB Văn hóa thông tin
8 Phan Đăng Nhật (1992), Lễ hội cổ truyền, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội
Bảo mật
Trang 7nhân có công khai phá và giữ vùng đất được phát triển Tuy nhiên, bản gốc và
xuất xứ của đình vẫn không có một nghiên cứu khoa học nào xác định thời gian
cụ thể
Theo Hà Văn Tấn, từ thế kỷ thứ II, từ “đình” đã xuất hiện Tuy nhiên, thời đó,
chữ “đình” gắn với chữ “trạm”, tức là “đình trạm”-nơi nghỉ chân của khách qua
đường.9 Sách Đại Việt sử ký toàn thư có ghi chép thêm ngoài chức năng trên,
đình còn có chức năng tín ngưỡng qua chiếu dụ của vua Trần Thái Tông:
“Thượng hoàng xuống chiếu rằng trong nước ta, phàm chỗ nào có đình trạm
đều phải tô tượng Phật để thờ Trước là tục nước ta, sau là vì nắng mưa nên làm
đình để cho người ta đi đường nghỉ chân, trát vách bằng vôi trắng gọi là đình
trạm” ” 10
Có thể nói đình làng chính là công trình trong tổng thể kiến trúc làng Việt Nam
Đình làng là nơi thờ Thành Hoàng làng, là người thành lập làng hay có công với
làng Đình làng Việt không chỉ là công trình kiến trúc biểu tượng của cả làng,
mà còn ẩn chứa trong đó những câu chuyện lịch sử, thể hiện những ước vọng
của người dân gửi gắm qua từng đường nét kiến trúc, nét chạm khắc ở đình
làng
1.2.2 Lễ kỳ yên
Lễ Kỷ yên hay còn gọi là lễ Cầu an là ngày hội nổi bậc nhất được tổ chức tại
đình , theo Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê ( 1998 ) , có định nghĩa : “ Cầu
an là mong được yên thân mà thôi ".11
Lễ Kỳ yên được Phan Kế Bính miêu tả “Lễ Kỳ yên dùng toàn đồ vàng mã nơi
thì dân làng làm lễ một buổi , nơi thì mời nhà sư vào môn đạo trưởng củng cấp
ba đêm ngày hoặc bảy đêm ngày” đây được xem là tục lệ của làng cầu mong
quốc thái dân an , cuộc sống ấm no hạnh phúc.12
9 Hà Văn Tuấn (1998), Đình Việt Nam, NXB Tổng hợp
10 Sử quán triều Hậu Lê , Đại Việt sử ký toàn thư, Nhà xuất bản Khoa Học Xã Hội (Hà Nội) ấn hành (1993).
11 Hoàng Phê (2003), Từ điển tiếng Việt, NXB Hồng Đức
12 Phan Kế Bính (2005), Việt Nam phong tục, NXB Văn học
Bảo mật
Trang 8Theo tác giả Phan Kế Bính cho rằng thời gian tiến hành lễ thưởng vào cuối xuân
đầu hạ vì mùa này có nhiều dịch khí , tục tin là quỷ thần thưởng quấy phá dân
làng hoặc đó là thời điểm nông nhàn trong mùa vụ để người dân tham gia lễ hội
và vui chơi giải trí sau một năm làm việc vất vả Vì vậy , người dân thường làm
lễ với nhiều nghi thức với mục đích xua đuổi những điều không tốt , cầu mong
người dân có cuộc sống ẩm no , hạnh phúc
Như vậy có thể nói rằng, lễ kỳ yên có nghĩa là lễ cầu an, là nghi lễ cầu cho mưa
thuận gió hòa, quốc thái dân an Đây là lễ tế thần Thành hoàng lớn nhất trong
năm của một ngôi đình thần ở Nam Bộ, Việt Nam
2 Đình Bình Đông thành phố Hồ Chí Minh
Đình Bình Đông được xây dựng trên cù lao ngay nhánh rẽ của dòng Kinh
Đôi, thuộc phường 7 quận 8 thành phố Hồ Chí Minh Theo “Gia Định thành
thông chí” của Trịnh Hoài Đức, thôn Bình Đông thuộc tổng Tân Phong, huyện
Tân Long, phủ Tân Bình (1818) Đình có sắc phong Tự Đức ngũ niên (1853)
Như vậy đình Bình Đông phải được xây dựng trước năm 1853, tức trước năm
nhận được sắc Sắc phong cho Thần "Thành hoàng bổn cảnh" của thôn Bình
Đông, huyện Tân Long ghi ngày 29 tháng 11 âm lịch năm Nhâm Tý
(08/01/1853)
Cũng theo lời các vị bô lão kể lại đã lâu lắm rồi, nơi ngôi đình hiện nay, dân
cư hồi đó thưa thớt làm ăn khó khăn Một hôm, có người vớt được chiếc mão
trôi trên rạch, đoán rằng của quan quân nào đó bị nạn, nên đưa lên gò và khấn
vái Lạ thay, sau đó, vùng này trúng mùa liên tục, dân làng làm ăn khấm khá qui
tụ về dựng nên mái đình ngày nay Nơi bệ thờ chính luôn luôn có những chiếc
mão mới được dân làng sùng bái dâng cúng cho đến tận bây giờ
Đến năm 1922 được trùng tu bằng mái ngói, vách ván, cột kèo gỗ theo dạng
đình Nam Bộ với võ ca và chánh điện nằm giữa, hai bên có Đông và Tây lang,
bên cạnh lại có nhà Nghĩa Từ Đến năm 1930, đình xuống cấp nên được sửa
Bảo mật
Trang 9chữa lớn, mái ngói được thay bằng ngói đại ống 2 lớp, vách trét ô dước, nền
gạch tàu
Năm 1968, trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Mậu Thân, đình bị bom
đánh sập một phần võ ca, chánh điện và nghĩa từ Mãi đến năm 1991, đình được
xây dựng lại với kết cấu bằng nguyên vật liệu nặng (bêtông - cốt sắt) nhưng
kiến trúc tổng thể vẫn giữ nguyên Lần xây dựng này có thêm nhà Truyền
Thống.
Đình Bình Đông không chỉ nổi tiếng là đình cổ, linh thiêng mà nơi đây còn
mang ý nghĩa quan trọng của sự kiện lịch sử cách mạng Năm 1920, Tôn Đức
Thắng (nguyên Chủ tịch nước) từ hải ngoại trở về Sài Gòn và bí mật thành lập
Công hội đỏ phát triển mạnh trong đội ngũ công nhân nhằm đoàn kết chống tư
bản đế quốc Lúc này ông Ka Hiêm là hội viên đình Bình Đông nên biến đình
thành cơ sở của Công hội đỏ Năm 1925, là lãnh đạo tổ Công hội đỏ thuộc Nhà
đèn Chợ Quán, ông Ka Hiêm tổ chức nhiều cuộc họp tại đình và các tài liệu đều
được cất giấu dưới khám thờ
3 Lễ kỳ yên tại đình Bình Đông
Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, vào khoảng từ thế kỷ XV, đình
không còn chức năng thờ Phật như trong những thế kỷ trước, mà là nơi thờ
Thành hoàng Thành hoàng có thể là những người có công với nước, với dân
Thành hoàng làng cũng có thể là người có công đầu trong việc lập làng, hoặc
khởi xướng một ngành nghề, tức các vị tổ nghề Đôi khi Thành hoàng làng chỉ
là những nhân vật huyền thoại Đình cũng có thể thờ những anh hùng cái thế
của dân tộc, từ vua chúa đến các danh nhân, các vị tổ các dòng họ có công lập
làng và những người có nhiều công đức với làng tuy không được tôn làm Thành
hoàng Đây là một nét văn hóa tín ngưỡng thể hiện sự tri ân của hậu bối đối với
tiền nhân - những vị có công dựng làng, lập ấp, tạo chợ, xây cầu, khai khẩn đất
hoang… Ngoài thành hoàng, tại đình Bình Đông còn là nơi thờ thần (Ngũ Hành,
Bảo mật
Trang 10Thần Nông, Ông Tà) và trưng bày hình ảnh và tượng của cố Chủ tịch nước Tôn
Đức Thắng khi người còn hoạt động cách mạng tại Sài Gòn
Hàng năm vào ngày 12 và 13 tháng 2 âm lịch, tại đình Bình Đông thường tổ
chức lễ Kỳ Yên Như đã nói kỳ yên có nghĩa là lễ cầu an, mong muốn cầu cho
quốc thái dân an mưa thuận gió hòa Lễ Kỳ Yên là một trong những nét đặc sắc
của hoạt động lễ hội tại đình Bình Đông Không chỉ có truyền thống từ rất lâu
đời, lễ Kỳ Yên còn là một nét đặc sắc trong văn hóa truyền thống tại đình Bình
Đông Vào các ngày này, dân làng mở hội đình để tưởng niệm công tích của các
vị thần Lễ Kỳ Yên cũng như bao lễ hội khác bao gồm phần lễ và phần hội
Nhưng trong đó phần lễ chiếm thời gian dài hơn cả
3.1 Nghi thức trong phần lễ
Hàng năm lễ Kỳ Yên tự diễn ra theo nghi thức được truyền tụng với các lễ
chính như: tế thần nông, cúng tiền vãng, tế chiến sĩ, cầu an, thỉnh sang, túc yết
và rước tổ hát bội Trong lễ có chánh bái bồi bái, học trò lễ, đào thái theo chiêng
trống, kèn của nhạc mà hành lễ
3.1.1 Lễ rước tổ hát bội
Đến kỳ đáo lệ Kỳ yên (Đại lễ Kỳ yên), ngay từ sáng sớm, Ban quý tế cử
người bưng một khay gỗ có trầu, rượu, hương, đèn, tiền lễ; cùng 4 quân hầu
cầm bốn món thuộc bộ Lỗ bộ và Ban nhạc lễ ra tận cổng để rước Tổ hát bội vào
đình, rồi đặt trang trọng sau hậu trường võ ca
3.1.2 Lễ tế Thần nông
Lễ Thần Nông tức là lễ tế vua Thần Nông để cầu mong được mùa và nghề nông
phát đạt Trên các quyển lịch cổ hàng năm, người ta thường vẽ một mục đồng
dắt một con trâu Mục đồng tức là vua Thần Nông, còn con trâu tượng trưng cho
nghề nông Hình mục đồng cũng như con trâu thay đổi hàng năm tùy theo sự
ước đoán của Khâm thiên giám về mùa màng năm đó sẽ tốt hay xấu Năm nào
được coi là được mùa, Thần Nông có giày dép chỉnh tề, còn năm nào mùa màng
bị coi là kém, Thần Nông có vẻ như vội vàng hấp tấp nên chỉ đi giày một chân
Bảo mật