Tổ chức tiền lương và bảo hiểm xã hội trong nên kinh tế quốc dân

Tổ chức tiền lương và bảo hiểm xã hội trong nên kinh tế quốc dân

CHƯƠNG V

TỔ CHỨC TIỀN LƯƠNG VÀ BẢO HIỂM

XÃ HỘI TRONG NỀN KINH TẾ QUỐC DÂN

A TIỀN LƯƠNG, TIỀN CÔNG

I KHÁI NIỆM, VAI TRÒ VÀ CÁC NGUYÊN TẮC TỔ CHỨC TIỀN LƯƠNG (TIỀN

CÔNG) TRONG NỀN KINH TẾ THỊ

TRƯỜNG THEO ĐỊNH HƯỚNG XHCN

II CÁC CHẾ ĐỘ TIỀN LƯƠNG TRONG

NỀN KINH TẾ QUỐC DÂN NƯỚC TA

B BẢO HIỂM XÃ HỘI

• CHẾ ĐỘ BẢO HIỂM XÃ HỘI (BHXH)

• NỘI DUNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ

BẢO HIỂM XÃ HỘI.

I KHÁI NIỆM, VAI TRÒ VÀ CÁC NGUYÊN TẮC TỔ CHỨC TIỀN LƯƠNG (TIỀN CÔNG) TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG THEO

ĐỊNH HƯỚNG XHCN

1 Tiền lương, tiền công

2 Chức năng của tiền lương trong phát triển kinh tế – xã hội

3 Yêu cầu và nguyên tắc cơ bản của tổ chức tiền lương

1 Tiền lương, tiền công

1.1 Một số khái niệm

Trong nền kinh tế tập trung bao cấp: tiền

lương được quan niệm là một phần của thu nhập quốc dân được biểu hiện bằng tiền, được phân chia cho người lao động một

cách có kế hoạch, trên cơ sở quy luật phân phối theo lao động

1 Tiền lương, tiền công

Theo ILO:

• Tiền lương là số tiền mà người sử dụng lao

động trả cho người lao động theo 1 số lượng nhất định không căn cứ vào số giờ làm việc thực tế, thường được trả theo tháng hoặc

nửa tháng

• Tiền công là khỏan tiền trả công lao động

theo hợp đồng lao động, được tính dựa trên

số lượng sản phẩm làm ra hoặc số giờ làm việc thực tế

1 Tiền lương, tiền công

• Tiền công theo nghĩa rộng là mọi khoản

bù đắp mà doanh nghiệp trả cho người lao động Nó bao gồm: tiền lương, tiền thưởng và các hình thức trả tiền khác.

1 Tiền lương, tiền công

• Khái niệm tiền lương thống nhất hiện nay: là giá cả của

sức lao động, được hình thành trên cơ sở thỏa thuận giữa người lao động với người sử dụng lao động

thông qua hợp đồng lao động (bằng văn bản hay

bằng miệng), phù hợp với quan hệ cung cầu sức lao động trên thị trường lao động và phù hợp với các

quy định tiền lương của pháp luật lao động.

• Tiền công là số tiền người thuê lao động trả cho người lao động để thực hiện một khối lượng công việc, hoặc trả cho một thời gian làm việc ( thường là theo giờ) trong

những hợp đồng thỏa thuận thuê nhân công, phù hợp với quy định của pháp luật lao động và pháp luật dân sự về thuê mướn lao động.

1 Tiền lương, tiền công

• Tiền lương danh nghĩa: là số lượng tiền mà

người sử dụng lao động trả cho người lao động, phù hợp với số lượng và chất lượng lao động

mà họ đã đóng góp.

• Tiền lương thực tế: là số lượng tư liệu sinh

hoạt và dịch vụ mà người lao động trao đổi

được bằng tiền lương danh nghĩa của mình sau khi đóng các khoản thuế, các khoản đóng góp, khoản nộp theo quy định

→ chỉ có tiền lương thực tế mới phản ánh chính xác mức sống thực của người lao động trong

các thời điểm

• Tiền lương thực tế tỷ lệ nghịch chỉ số giá cả và

tỷ lệ thuận với chỉ số tiền lương danh nghĩa

• Đây là mối quan hệ rất phức tạp do sự phụ

thuộc vào giá cả, vào tiền lương và nhiều yếu tố khác

• Trong xã hội, tiền lương thực tế là mục tiêu trực tiếp của người lao động hưởng lương Đó cũng chính là đối tượng quan tâm của Nhà nước

trong các chính sách về thu nhập, tiền lương và đời sống

Tiền lương tối thiểu

• Theo điều 56 Bộ Luật Lao động: “ mức lương

tối thiểu được ấn định theo giá sinh hoạt,

bảo đảm cho người lao động làm công việc giản đơn nhất trong điều kiện lao động bình thường bù đắp sức lao động giản đơn và một phần tích lũy tái sản xuất mở rộng và được dùng làm căn cứ để tính các mức lương cho các loại lao động khác”

Vai trò của tiền lương tối thiểu:

• Là lưới an toàn chung cho những người làm

công ăn lương trong toàn xã hội trong trường

hợp có sức ép mức cung quá lớn của thị trường sức lao động

• Giảm bớt sự đói nghèo

• Loại bỏ sự cạnh tranh không công bằng, chống lại xu hướng giảm chi phí các yếu tố sản xuất tới mức không thỏa đáng, trong đó có tiền lương

• Phòng ngừa sự xung đột giữa giới chủ và giới thợ, làm ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế vì tiền lương tối thiểu là công cụ của Nhà nước

trong việc điều tiết thu nhập giữa giới chủ và

người lao động

Cơ cấu của tiền lương tối thiểu

• Phần để tái sản xuất sức lao động cá nhân, gồm những hao phí cho: hoạt động lao động, đào tạo tay nghề, hệ thống các chỉ tiêu về mặt sinhh

học, xã hội học như: ăn, ở, mặc, đi lại, giao tiếp

xã hội, học tập, hưởng thụ văn hóa

• Phần tái sản xuất sức lao động mở rộng

• Phần dành cho bảo hiểm xã hội

1.2 Bản chất của tiền lương, tiền công

• Trong nền kinh tế thị trường, tiền lương bị chi phối bởi quy luật giá trị và quy luật cung cầu lao động

• Mặt khác, theo Mac, giá trị sức lao động bao gồm:

“giá trị tư liệu sinh hoạt cần thiết để bù đắp lại sức lao động đã hao phí trong quá trình sản

xuất, giá trị của những chi phí nuôi dưỡng con người trứớc và sau tuổi có khả năng lao động, giá trị những chi phí cần thiết cho việc học

hành”

→Như vậy, tiền lương biến động xoay quanh giá trị sức lao động, phụ thuộc vào quan hệ cung cầu và giá cả tư liệu sinh hoạt

1.2 Bản chất của tiền lương, tiền công

Về mặt kinh tế: tiền lương là kết quả của thỏa thuận

trao đổi hàng hóa sức lao động của người lao động và người sử dụng lao động

Về mặt xã hội: tiền lương là số tiền đảm bảo cho

người lao động có thể mua được những tư liệu sinh hoạt cần thiết để tái sản xuất sức lao động của bản

thân và dành một phần để nuôi các thành viên trong gia đình và bảo hiểm lúc hết tuổi lao động

2 Chức năng của tiền lương trong phát triển

kinh tế – xã hội

2.1 Là thước đo giá trị sức lao động

• Tiền lương là giá cả của sức lao động, là sự biểu hiện bằng tiền của giá trị sức lao động,

• Giá trị của hàng hóa sức lao động được đo

bằng lượng lao động xã hội cần thiết để tạo ra

và qua mối quan hệ cung cầu về hàng hóa

sức lao động đó trên thị trường lao động

2 Chức năng của tiền lương trong phát triển

kinh tế – xã hội

2.1 Là thước đo giá trị sức lao động

• Tiền lương có chức năng thước đo giá trị sức lao động, được dùng làm căn cứ xác định

mức tiền trả công cho các loại lao động, xác định đơn giá trả lương, đồng thời là cơ sở để điều chỉnh giá cả sức lao động khi giá cả tư liệu sinh hoạt biến động.

2.2 Chức năng tái sản xuất sức lao động

• Theo Mac, tiền lương là biểu hiện của giá trị sức lao động,

đó là giá trị những tư liệu sinh hoạt cần thiết để duy trì cuộc sống của người có sức lao động, theo điều kiện kinh tế –

xã hội và trình độ văn minh nhất định.

• Tiền lương là một trong những tiền đề vật chất có khả năng đảm bảo tái sản xuất sức lao động, đảm bảo bù đắp lại sức lao động hao phí.

• Giá trị sức lao động bao hàm yếu tố lịch sử, vật chất và tinh thần Tư liệu sinh hoạt cần thiết để tái sản xuất sức lao

động phải gồm cả tư liệu sinh hoạt cho người lao động và con cái họ

• Muốn tái sản xuất xã hội diễn ra bình thường, cần khôi

phục và tăng cường sức lao động cá nhân để bù lại sức

lao động đã hao phí trong quá trình sản xuất

động cơ của người lao động

• Tiền lương phải đảm bảo khuyến khích người lao

động nâng cao nslđ, chất lượng và hiệu quả lao

động, góp phần điều phối và ổn định lao động xã hội

• Người lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật cao hơn, làm các công việc phức tạp hơn, trong các điều kiện khó khăn hơn thì phải được trả lương cao hơn

• Cần thiết phát huy vai trò tiền thưởng và các khoản phụ cấp

3 Yêu cầu và nguyên tắc cơ bản của tổ chức

tiền lương

3.1 Khái niệm

• Khái niệm: tổ chức tiền lương ( tổ chức trả công

lao động) là hệ thống các biện pháp trả công lao động căn cứ vào mức độ sử dụng lao động, phụ thuộc vào số lượng, chất lượng lao động nhằm bù đắp chi phí lao động và sự quan tâm vật chất vào kết quả lao động

Nội dung của tổ chức tiền lương:

• Vĩ mô: tổ chức tiền lương bao gồm việc thiết lập quan

hệ tiền lương và cơ chế quản lý tiền lương

• Vi mô: là hệ thống các biện pháp có liên quan trực

tiếp đến việc hình thành và tạo nguồn để trả lương,

phân phối quỹ tiền lương

3 2 Yêu cầu tổ chức tiền lương

Tiền lương phải đảm bảo tái sản xuất sức lao động:

Mức lương phải trả không thấp hơn mức lương tối

thiểu do Nhà nước quy định

3 2 Yêu cầu tổ chức tiền lương

Tiền lương phải đảm bảo không ngừng nâng

cao đời sống vật chất và tinh thần cho người

lao động

• Mức lương mà người lao động nhận được phải dần nâng cao

• Tiền lương được trả dựa trên cơ sở thỏa thuận

giữa người lao động và người sử dụng lao động và kết quả lao động của người lao động

• Địa điểm và thời gian trả lương cho người lao động phải được quy định rõ, người sử dụng lao động

phải đền bù khi chậm trả lương

3 2 Yêu cầu tổ chức tiền lương

Tiền lương phải được trả theo loại công việc, chất lượng và hiệu quả công việc

• Mức lương trả cho người lao động trong doanh nghiệp, tổ chức dựa trên kết quả thực hiện các nhiệm vụ được giao theo số lượng, chất lượng, thời gian thực hiện và mối quan hệ với các yêu cầu khác như trách nhiệm xã hội đặt ra đối với doanh nghiệp, phát triển môi trường văn hóa

doanh nghiệp

3 2 Yêu cầu tổ chức tiền lương

Tiền lương phải được phân biệt theo điều

kiện lao động và cường độ lao động

• Tiền lương được trả cho người lao động làm

công việc có điều kiện nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm, làm đêm, làm thêm giờ phải cao hơn

người lao động làm việc trong điều kiện lao động bình thường, đúng chế độ

• Mức trả do doanh nghiệp quy định trong khuôn khổ quy định hiện hành của pháp luật lao động

3 2 Yêu cầu tổ chức tiền lương

Tiền lương phải có tác dụng thúc đẩy tăng năng suất lao động, chất lượng sản phẩm và

có hiệu quả lao động

Tổ chức trả lương phải sử dụng các đòn bẩy

kích thích vật chất gắn liền với các tiêu chi tăng năng suất lao động, chất lượng sản phẩm và

hiệu quả lao động

3 2 Yêu cầu tổ chức tiền lương

Tiền lương phải đơn giản, dễ hiểu và dễ tính toán

• Việc trả lương đơn giản, dễ hiểu, dễ tính giúp người lao động tự tính toán được tiền lương của mình, đánh giá tiền lương đã được trả đúng, đủ với sức lao động bỏ ra -> Qua đó, người lao động biết được yếu tố nào tác động trực tiếp đến tăng, giảm tiền lương của mình nhằm hoàn thiện động cơ và thái độ làm việc và ở khía cạnh khác làm tăng hiệu quả của hoạt động quản lý tiền lương

Thứ nhất, trả lương theo số lượng và chất lượng

lao động

• Bắt nguồn từ quy luật phân phối theo lao động

• Nội dung: trả lương có phân biệt về số lượng và chất lượng lao động, không trả lương bình quân chia đều, trả lương gắn với nslđ, với kết quả sx

• Nguyên tắc này phải được phản ánh trong chính sách tiền lương, đặc biệt là trong hệ thống thang, bảng

lương, các hình thức trả lương cho người lao động

• Để thực hiện tốt nguyên tắc này, các tổ chức phải có quy chế trả lương, quy định rõ ràng các chỉ tiêu đánh giá công việc Những chỉ tiêu này có thể định lượng được để tiện cho việc đánh giá

3.3 Nguyên tắc tổ chức tiền lương

3.3 Nguyên tắc tổ chức tiền lương

Thứ hai, tốc độ tăng năng suất lao động

bình quân tăng nhanh hơn tốc độ tăng tiền lương bình quân

• Đảm bảo hài hòa lợi ích giữa tích lũy và tiêu

dùng, giữa lợi ích trước mắt và lâu dài

• Trong phạm vi nền kinh tế vĩ mô cũng như

trong các doanh nghiệp, muốn hạ giá thành sản phẩm, tăng tích lũy thì trong từng giai đoạn

phát triển cần duy trì tốc độ tăng năng suất lao động lớn hơn tốc độ tăng tiền lương bình quân

3.3 Nguyên tắc tổ chức tiền lương

Thứ ba, đảm bảo mối quan hệ hợp lý về tiền

lương giữa những người lao động làm nghề khác nhau, có điều kiện lao động khác nhau, có tầm

quan trọng khác nhau và giữa các vùng có điều kiện sinh hoạt và mặt bằng giá cả khác nhau.

• Đảm bảo mối quan hệ hợp lý trong trả công lđ, phải phân biệt về mức độ phức tạp,điều kiện lđ, vị trí

quan trọng của các ngành nghề khác nhau

• Cũng phải đảm bảo mối quan hệ tỷ lệ hợp lý về tiền lương, tính đến sự khác nhau về điều kiện, môi

trường lao động giữa các ngành

• Tính đến sự khác biệt về quan hệ tiền lương theo

vùng

II CÁC CHẾ ĐỘ TIỀN LƯƠNG TRONG NỀN

KINH TẾ QUỐC DÂN NƯỚC TA

1 CHẾ ĐỘ TIỀN LƯƠNG CẤP BẬC

1.1 Khái niệm

Chế độ tiền lương cấp bậc bao gồm toàn bộ

những quy định về tiền lương của Nhà nước mà các cơ quan, doanh nghiệp vận dụng để trả

lương, trả công cho người lao động là những

người công nhân, lao động trực tiếp, căn cứ vào

số lượng và chất lượng lao động cũng như điều kiện lao động khi họ hoàn thành một công việc nhất định.

Đặc điểm hoạt động của công nhân

• Tính chất lao động chân tay và trực tiếp trên các dây

chuyên môn kỹ thuật của người lao động

• Số lượng lao động chỉ phản ánh sau quá trình lao động nhưng việc sắp xếp lương cho ngừoi lao động phải tiến hành trước khi giao việc thông qua chế độ tiền lương cấp bậc.

• Xây dựng và áp dụng chế độ tiền lương cấp bậc nhằm quán triệt các nguyên tắc trong trả lương căn cứ vào cả

số lượng và chất lượng lao động

1.2 Đối tượng áp dụng

• Trong doanh nghiệp Nhà nước thì áp dụng các quy định của Nhà nước về thang, bảng lương, tiêu chuẩn cấp bậc kỹ thuật, các mức lương

• Đối với công nhân, làm việc ở đơn vị kinh tế

thuộc các khu vực kinh tế ngoài quốc doanh thì

tự xây dựng chế độ tiền lương cấp bậc

• Áp dụng chế độ tiền lương cấp bậc trong khu vực kinh tế ngoài quốc doanh nhằm đảm bảo các định mức tiền lương, tiền công thỏa mãn cho người lao động trong quan hệ thuê mướn lao động phù hợp với quy định của pháp luật

1.3 Ý nghĩa của chế độ tiền lương cấp bậc

• Là cơ sở để xếp bậc lương và trả lương, trả công

cho người lao động, có phân biệt về mức độ phức tạp, điều kiện lao động

• Là cơ sở để tính các khoản phụ cấp theo mức

lương cấp bậc, tính tiền làm thêm giờ, tiền lương

ngừng việc, tiền lương cho những ngày nghỉ theo

quy định

• Là cơ sở để tính bảo hiểm xã hội

• Tạo khả năng điều chỉnh tiền lương hợp lý giữa các ngành nghề, khắc phục tính chất bình quân trong

1.4 Nội dung của chế độ tiền lương cấp bậc

• Chế độ tiền lương cấp bậc kỹ thuật được cấu

thành bởi ba yếu tố sau đây :

- Tiêu chuẩn cấp bậc kỹ thuật công việc và nghề

công nhân ( gọi tắt là tiêu chuẩn cấp bậc kỹ

thuật)

- Thang lương, bảng lương công nhân

- Các mức lương thuộc thang, bảng lương của chế

độ tiền lương cấp bậc

1.4.1 Tiêu chuẩn cấp bậc kỹ thuật

a) KN : tiêu chuẩn cấp bậc kỹ thuật là văn bản quy định

về mức độ phức tạp của công việc và yêu cầu về trình

độ lành nghề của công nhân.

• Tiêu chuẩn cấp bậc kỹ thuật là thước đo trình độ lành nghề của công nhân, yêu cầu về trình độ lành nghề của công

nhân tương ứng với mức độ phức tạp của công việc

• Để xây dựng nội dung tiêu chuẩn cấp bậc kỹ thuật đúng

đắn thì trước hết phải xác định được cấp bậc công việc

chính xác để phân chia công nhân theo trình độ lành nghề

là hai nội dung cơ bản của tiêu chuẩn cấp bậc kỹ thuật

• Tiêu chuẩn này bao gồm hai nội dung cơ bản là cấp bậc kỹ

thuật công việc ( gọi tắt là cấp bậc công việc) và cấp bậc

kỹ thuật công nhân ( gọi tắt là cấp bậc công nhân).

1.4.1 Tiêu chuẩn cấp bậc kỹ thuật

• Cấp bậc công việc là sự quy định các mức độ phức tạp

của quá trình lao động để sản xuất ra một sản phẩm,

một chi tiết sản phẩm hay hòan thành một công việc

độ ẩm, độ dài, độ bền….

1.4.1 Tiêu chuẩn cấp bậc kỹ thuật

• Cấp bậc công nhân là trình độ lành nghề của

công nhân theo từng bậc từ thấp đến cao

- Cấp bậc công nhân được đưa vào nội dung tiêu chuẩn cấp bậc kỹ thuật để xác định trình độ lành nghề của công nhân, thực chất là xác định khả

năng lao động của công nhân

- Là năng lực thực hiện công việc thông qua những

kiến thức, kỹ năng và thái độ nghề nghiệp của

công nhân để có thể thực hiện công việc theo tiêu chuẩn quy định để bố trí, sử dụng hợp lý theo yêu cầu của công việc

Phân loại

Tiêu chuẩn cấp bậc kỹ thuật thống nhất của các nghề

chung được xây dựng chung cho các nghề trong

toàn quốc như : tiện, phay, bào, khoan…

Tiêu chuẩn cấp bậc kỹ thuật ngành được xây dựng

cho từng ngành : dược, may, da giầy, ….;phản ánh tính đặc thù của ngành và không áp dụng được cho ngành khác

• Các doanh nghiệp tự xây dựng tiêu chuẩn cấp bậc,

kỹ thuật cho nghề, công việc chưa có trong danh mục nghề, công việc được Nhà nước hoặc ngành quy

định tiêu chuẩn Đây thường là những nghề, công

việc mới xuất hiện hoặc có mức độ phổ biến thấp