Định nghĩa ý thức và mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức vận dụng trong việc vượt qua những khókhăn, trở ngại trong cuộc sống

Untitled TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HCM KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ TIỂU LUẬN Môn TRIẾT HỌC MÁC LÊNIN ĐỊNH NGHĨA Ý THỨC VÀ MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC VẬN DỤNG TRONG VIỆC VƯỢT QUA NHỮNG K[.]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HCM

KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

TIỂU LUẬN Môn: TRIẾT HỌC MÁC-LÊNIN

ĐỊNH NGHĨA Ý THỨC VÀ MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG

GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC

VẬN DỤNG TRONG VIỆC VƯỢT QUA NHỮNG KHÓ

KHĂN, TRỞ NGẠI TRONG CUỘC SỐNG.

Thứ: Chiều thứ 7 Tiết: 1-5

GVHD: TS Nguyễn Thị Tường Duy

Nhóm: 1

- Phạm Quỳnh Phương Anh

- Vũ Đào Phương Dung

- Lê Thị Khánh Ngân

- Nguyễn Thị Kim Ngân

- Phan Lê Diễm Phúc

- Nguyễn Ngọc Minh Tâm

- Trần Anh Thư

- Nguyễn Thị Tú Uyên Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 12 năm 2022

BẢNG PHÂN CÔNG CÔNG VIỆC

Họ tên

STT

theo danh sách lớp

Nhiệm vụ

Tinh thần làm việc

Mức độ hoàn thành công việc

Ý kiến của nhóm

Phạm Quỳnh

Soạn nội dung

Tích cực, họp nhóm đầy đủ

Phương Dung 16 Thiết kế powerpoint

Tích cực, họp nhóm đầy đủ

Nguyễn Thị

Thiết kế powerpoint

Tích cực, họp nhóm đầy đủ

Phan Lê Diễm

Thuyết trình

Tích cực, họp nhóm đầy đủ

Nguyễn Ngọc

Soạn nội dung

Tích cực, họp nhóm đầy đủ

Trần Anh Thư 88 Thuyết trình

Tích cực, họp nhóm đầy đủ

Nguyễn Thị

Soạn nội dung

Tích cực, họp nhóm đầy đủ

BIÊN BẢN LÀM VIỆC NHÓM

Thời

gian

Địa điểm

22/11/22

11h

English Zone UEH

Phương Anh Phương Dung Khánh Ngân Kim Ngân Diễm Phúc Minh Tâm Anh Thư

Tú Uyên

PCCV

Có mặt đầy

đủ, hoạt động tích cực

25/11/22

15h

Katinat Coffee

& Tea

Phương Anh Kim Ngân Minh Tâm

Tú Uyên

Lập dàn ý, tìm nguồn

Có mặt đầy

đủ, hoạt động tích cực

26/11/22

12h

Group Zalo

Phương Dung Kim Ngân

Làm powerpoint

Có mặt đầy

đủ, hoạt động tích cực

27/11/22

19h

Google Meet

Minh Tâm Anh Thư

28/11/22

14h

Group Zalo

Phương Anh Phương Dung Anh Thư

Chỉnh sửa lần cuối

Có mặt đầy

đủ, hoạt động tích cực

Nhóm trưởng

Vũ Đào Phương Dung

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 1

I QUAN NIỆM CỦA TRIẾT HỌC MÁC-LÊNIN VỀ Ý THỨC 2

1.1 Nguồn gốc ý thức: 2

1.1.1 Nguồn gốc tự nhiên: 2

1.1.2 Nguồn gốc xã hội: 3

1.2 Bản chất ý thức: 4

1.2.1 Ý thức mang bản chất xã hội: 4

1.2.2 Ý thức mang bản chất phản ánh sáng tạo: 5

1.2.3 Ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan: 6

1.3 Kết cấu ý thức: 7

1.3.1 Tri thức: 7

1.3.2 Tình cảm: 7

1.3.3 Ý chí: 7

II MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC 8

2.1 Vật chất quyết định ý thức 8

2.2 Ý thức tác động trở lại vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người 10

2.3 Ý nghĩa phương pháp luận 11

III VẬN DỤNG TRONG VIỆC VƯỢT QUA NHỮNG KHÓ KHĂN, TRỞ NGẠI TRONG CUỘC SỐNG 13

3.1 Những khó khăn, trở ngại trong cuộc sống sinh viên thường gặp 13

3.2 Vận dụng vai trò tác động trở lại vật chất của ý thức để vượt qua khó khăn, trở ngại 15

KẾT LUẬN 16

TÀI LIỆU THAM KHẢO 17

Với đề tài tiểu luận này, một mặt mọi người sẽ tìm hiểu sâu hơn và kĩ hơn về

hệ biện chứng giữa vật chất với ý thức Mặt khác, mọi người sẽ góp một phần côngsức của mình vào sự nghiệp cách mạng lớn lao của toàn Đảng, toàn dân ta hiện nay -

sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội- mà nền tảng tư tưởng là chủ nghĩa Mác – Lênin

Đó là, mọi sách lược, chiến lược cách mạng của chúng ta phải được xuất phát từ thực

tế khách quan, phát huy được tính năng động chủ quan và đồng thời chống chủ quanduy ý chí Đây được coi là một vấn đề hết sức quan trọng, bởi nó quyết định sự thànhcông hay thất bại trên con đường đi tới chủ nghĩa xã hội ở nước ta Đặc biệt là sinhviên sẽ có cái nhìn cụ thể hơn về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, từ đó vận dụngvai trò tác động trở lại vật chất của ý thức để vượt qua khó khăn, trở ngại Tất cả sẽđược lý giải rõ hơn trong phần nội dung của đề tài dưới đây

I QUAN NIỆM CỦA TRIẾT HỌC MÁC-LÊNIN VỀ Ý THỨC

1.1 Nguồn gốc ý thức:

1.1.1 Nguồn gốc tự nhiên:

Ý thức xuất phát từ sự hình thành của bộ óc con người, do con người tự hìnhthành trong bộ não dưới sự tác động của nhiều yếu tố khác nhau như hoàn cảnh, giáodục,…Hoạt động của bộ óc con người sẽ dần dần giúp cho con người hình thành cácmối quan hệ giữa con người thế giới khách quan, từ đó chính những sự vật, sự việcxuất phát từ thực tiễn sẽ tạo ra cho con người sự sáng tạo, năng động Các nhân tố baogồm:

- Bộ óc: Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định rằng ý thức là thuộc tính của

một dạng vật chất sống có tổ chức cao là bộ óc người Bộ óc người hiện đại là sảnphẩm của quá trình tiến hoá lâu dài về mặt sinh vật - xã hội và có cấu tạo rất phức tạp

- Sự phản ánh: Phản ánh là thuộc tính chung, phổ biến của mọi đối tượng vật

chất; là sự tái tạo những đặc điểm của hệ thống vật chất này ở hệ thống vật chất kháctrong quá trình tác động qua lại của chúng Theo chủ nghĩa Mác-Lênin, hoạt động ýthức con người diễn ra trên cơ sở hoạt động sinh lý thần kinh của bộ óc người Sự phụthuộc của ý thức vào hoạt động của bộ óc thể hiện ở chỗ khi bộ óc bị tổn thương thìhoạt động ý thức sẽ bị rối loạn

Trong quá trình phát triển lâu dài của thế giới vật chất, thuộc tính phản ánh củavật chất cũng phát triển từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp:

- Phản ánh vật lý: Là hình thức phản ánh đơn giản nhất ở giới vô sinh, thể hiện

qua các quá trình biến đổi cơ, lý, hoá

- Phản ánh sinh học: Là những phản ánh trong sinh giới trong giới hữu sinh

cũng có nhiều hình thức khác nhau ứng với mỗi trình độ phát triển của thế giới sinhvật

N h ó m 1 – K h ó a 4 8 ( C h i ề u T h ứ 7 ) T r a n g | 2

- Phản ánh ý thức: Là hình thức cao nhất của sự phản ánh thế giới hiện thực, ý

thức chỉ nảy sinh ở giai đoạn phát triển cao của thế giới vật chất, cùng với sự xuất hiệncủa con người

Như vậy, nếu không có sự tác động của thế giới bên ngoài lên các giác quan vàqua đó đến bộ óc thì hoạt động ý thức không thể xảy ra Bộ óc con người cùng với sựtác động của thế giới khách quan lên bộ óc con người chính là nguồn gốc tự nhiên của

ý thức

Ví dụ: Một học sinh sau khi được học về bảo vệ môi trường thì khi đi ngoài đường

thấy rác ven đường sẽ nảy lên ý thức dọn rác -> Rác ven đường tác động lên ý thứcdọn rác của học sinh là nguồn gốc tự nhiên

1.1.2 Nguồn gốc xã hội:

Ý thức ra đời cùng với quá trình hình thành bộ óc người nhờ lao động, ngônngữ và những quan hệ xã hội Ý thức là sản phẩm của sự phát triển xã hội, nó phụthuộc vào xã hội, và ngay từ đầu đã mang tính chất xã hội Nguồn gốc trực tiếp vàquan trọng nhất quyết định sự ra đời và phát triển của ý thức là lao động, là thực tiễn

xã hội

“Sau lao động và cùng với lao động là ngôn ngữ đó là hai sức kích thích chủ yếu của

sự chuyển biến bộ não loài vật thành bộ não loài người, từ tâm lý động vật thành ý thức” — Engels

- Lao động: là những hoạt động mà con người sử dụng công cụ tác động vàogiới tự nhiên nhằm thay đổi giới tự nhiên cho phù hợp với nhu cầu của con người Làhoạt động đặc thù của con người, là hoạt động bản chất của con người

Nhờ có lao động con người tác động vào các đối tượng hiện thực, bắt chúngphải bộc lộ những thuộc tính, những kết cấu, những quy luật vận động của mình hìnhthành những hiện tượng nhất định và các hiện tượng này tác động vào bộ óc người.Trong quá trình lao động đã xuất hiện ngôn ngữ của con người Theo quan điểm củatriết học Mác - Lê nin thì ngôn ngữ là phương tiện để con người giao tiếp trong xã hội

Như vậy, ý thức được hình thành chủ yếu do hoạt động của con người cải tạo thế giới khách quan, làm biến đổi thế giới đó

Nhờ tác động vào thế giới mà con người khám phá ra những bí mật của thếgiới, ngày càng làm phong phú và sâu sắc ý thức của mình về thế giới

“Lao động là điều kiện cơ bản đầu tiên của toàn bộ đời sống loài người, và như thế đến một mức độ và trên một ý nghĩa nào đó, chúng ta phải nói: Lao động đã sáng tạo

ra bản thân con người” — Engels

Ví dụ: Con người sử dụng chung một loại ngôn ngữ trong một quốc gia sẽ nhận thức

được đây là một dân tộc và cần có những hành vi ứng xử phù hợp hơn Con người sửdụng ngôn ngữ để bày tỏ ra quan điểm của bản thân sẽ khiến cho đối phương nhậnthức được những hàm ý trong lời nói và hình thành nên ý thức của bản thân về một vụviệc nào đó

Do đó ta thấy ngôn ngữ chính là hệ thống tín hiệu vật chất chứa đựng thông tin mạngnội dung ý thức, không có ngôn ngữ thì thì ý thức không thể tồn tại và thể hiện được.Ngôn ngữ chính là cái vỏ vật chất của tư duy, là hiện thực trực tiếp của tư tưởng

Ngoài ra, trong quá trình lao động và giao tiếp với nhau, những mối quan hệ xãhội cũng bắt đầu từ đó Việc con người đối xử với nhau cũng sẽ khiến cho người rơivào hoàn cảnh đó nhận thức được việc làm như thế là sai hay đúng, có lợi cho bảnthân hay không và dần dần hình thành nên suy nghĩ của bản thân

Ví dụ: Trong quá trình đi làm hay đi học, con người giao tiếp với nhau, trở nên thân

thiết và ý thức được về việc đối xử với nhau ra sao để từ đó hình thành những mốiquan hệ có tính chất khác nhau trong cuộc sống từ bên ngoài xã hội như quan hệ giữabạn bè học cùng lớp, quan hệ giữa nhân viên và sếp…

1.2 Bản chất ý thức:

1.2.1 Ý thức mang bản chất xã hội:

N h ó m 1 – K h ó a 4 8 ( C h i ề u T h ứ 7 ) T r a n g | 4

Bản tính xã hội của ý thức biểu hiện ở chỗ, ý thức không phải là một hiệntượng tự nhiên thuần túy mà là một hiện tượng xã hội Ý thức bắt nguồn từ thực tiễnlịch sử - xã hội, phản ánh những quan hệ xã hội khách quan; “ngay từ đầu, ý thức đã làmột sản phẩm xã hội, và vẫn là như vậy chừng nào con người còn tồn tại”.

Ví dụ: Trong quá trình lao động để cải tạo thế giới khách quan, con người tác động

vào sự vật một cách có định hướng, chọn lọc, tùy theo nhu cầu của mình Cụ thể như

ví dụ như các hoạt động xây nhà, cày ruộng, đào mương, xây cầu, làm đường,… mỗithời kỳ, mỗi giai đoạn hay ở mỗi địa phương có sự khác nhau và đều được con ngườitác động theo mục đích, nhu cầu khác nhau phù hợp điều kiện vật chất, kinh tế-xãhội,

1.2.2 Ý thức mang bản chất phản ánh sáng tạo:

Ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan Ý thức không phải làhình ảnh vật lý hay hình ảnh tâm lý động vật về sự vật Ý thức là của con người, màcon người là một thực thể xã hội năng động sáng tạo.Ý thức ra đời trong quá trình conngười hoạt động cải tạo thế giới, cho nên ý thức con người mang tính năng động, sángtạo lại hiện thực theo nhu cầu thực tiễn xã hội

- Tính chất năng động, sáng tạo của sự phản ánh ý thức được thể hiện ở khảnăng hoạt động tâm sinh lý của con người trong việc định hướng tiếp nhận thông tin,chọn lọc thông tin, xử lý thông tin, lưu giữ thông tin và trên cơ sở những thông tin đã

có nó có thể tạo ra những thông tin mới và phát hiện ý nghĩa của thông tin được tiếpnhận

- Sự phản ánh sáng tạo của ý thức nghĩa là ý thức phản ánh hiện thực một cách

có định hướng và có chọn lọc nhằm nhận thức và cải biến thế giới thông qua lao động

- Trong khi phản ánh về thế giới con người đã hình dung sự cải biến thế giớitrong tương lai Trên cơ sở những cái đã có, ý thức có thể tạo ra tri thức mới, có thểtưởng tượng, có thể tiên đoán và dự báo tương lai, có thể lập ra những giả thuyết khoahọc…

Ví dụ: Ý thức cũng giúp ta tạo ra những thứ hoàn toàn không có trong tự nhiên, hoàn

toàn là nhân tạo như là vô tuyến, máy giặt,…

Theo nguyên lý của chủ nghĩa Mác - Lênin, Đảng Cộng sản ra đời là sản phẩmcủa sự kết hợp giữa chủ nghĩa Mác - Lênin với phong trào công nhân Vận dụng sángtạo quy luật này ở một nước thuộc địa nửa phong kiến, kinh tế nghèo nàn lạc hậu nhưViệt Nam, Hồ Chí Minh khẳng định: Chủ nghĩa Mác - Lênin kết hợp với phong tràocông nhân và phong trào yêu nước đã dẫn đến việc thành lập Đảng Cộng sản ViệtNam

1.2.3 Ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan:

Theo quan điểm mácxít, ý thức chẳng qua chỉ là vật chất được chuyển vàotrong đầu óc con người và được cải biến đi ở trong đó; ý thức là một hình ảnh chủquan của thế giới khách quan

Ý thức là sản phẩm của vật chất nhưng đó là sản phẩm của dạng vật chất có tổchức cao nhất đó là óc người, ý thức chỉ tồn tại trong óc người Nội dung của ý thức

do thực tại khách quan quy định Ý thức là sự phản ánh thế giới khách quan thông qualăng kính chủ quan của mỗi người, gắn liền với hoạt động thực tiễn của con người, nộidung của ý thức là do thế giới khách quan quy định Vì vậy, ý thức không phải là vậtchất, mà là hình ảnh của vật chất, phản ánh thế giới vật chất; là hình ảnh của sự vậtđược thể hiện trong bộ não con người

Sự phản ánh của ý thức mang dấu ấn của chủ thể phản ánh Quá trình phảnánh của ý thức là quá trình “cái vật chất” được di chuyển vào óc người và được cảibiến trong đó Do đó, sự phản ánh của ý thức phụ thuộc vào bản thân chủ thể trongquá trình phản ánh thế giới khách quan

Thứ nhất, sự phản ánh của ý thức phụ thuộc vào trình độ, năng lực của chủ thể

trong quá trình phản ánh Đó là tri thức, sự hiểu biết của chủ thể về tự nhiên và xã hội

N h ó m 1 – K h ó a 4 8 ( C h i ề u T h ứ 7 ) T r a n g | 6

Downloaded by tr?n hi?n (vuchinhhp23@gmail.com)

Trình độ của chủ thể càng cao thì phản ánh thế giới vật chất càng chính xác và việcđiều chỉnh hành vi của mình cũng khoa học hơn.

Thứ hai, sự phản ánh của ý thức phụ thuộc vào kinh nghiệm của chủ thể Sự

giàu có hay nghèo nàn của kinh nghiệm sẽ trực tiếp quy định chất lượng, hiệu quảphản ánh hiện thực khách quan của ý thức

Thứ ba, sự phản ánh của ý thức phụ thuộc, bị chi phối bởi lập trường giai cấp

của chủ thể phản ánh

Ngoài ra, sự phản ánh của ý thức còn bị chi phối bởi tình cảm, ý chí của chủthể phản ánh Trong nhận thức và cải tạo thực tiễn đòi hỏi phát huy tính năng độngchủ quan của ý thức, bồi dưỡng tri thức, tình cảm, ý chí, đồng thời chống chủ quan,duy ý chí

Ví dụ: Các vùng hoang mạc ở các tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận trong con mắt dân

địa phương thì chỉ là những vùng đất khô cằn không thể trồng trọt được, nhưng trongcon mắt của một nhà kinh tế thì nó là vùng đất hoàn hảo để phát triển điện mặt trời vàđiện gió

1.3 Kết cấu ý thức:

1.3.1 Tri thức:

Là toàn bộ những hiểu biết của con người, là kết quả của quá trình nhận thứcthế giới, là sự phản ánh thế giới khách quan Tri thức là phương thức tồn tại của ý thức

và là điều kiện để ý thức phát triển Tri thức có nhiều lĩnh vực khác nhau như tri thức

về tự nhiên, về xã hội, về con người… và có nhiều cấp độ khác nhau như tri thức cảmtính và tri thức lý trí, tri thức khoa học, v.v Tri thức là yếu tố cơ bản và cốt lõi của ýthức

Ví dụ: Pháp luật là công cụ để nhà nước quản lý xã hội, mọi người dân nhận thức

được tầm quan trọng của Pháp luật, nếu vi phạm sẽ bị Nhà nước trừng phạt Do đó,người dân sẽ luôn sống và làm việc tuân theo pháp luật của nhà nước

1.3.2 Tình cảm:

Là một hình thái đặc biệt của sự phản ánh tồn tại, là những rung động của conngười với thế giới xung quanh một cách ổn định, kéo dài và thường xuyên, nó phảnánh quan hệ giữa người với người và quan hệ giữa người với thế giới khách quan.Tình cảm tham gia vào mọi hoạt động của con người và trở thành một trong nhữngđộng lực quan trọng của hoạt động con người

Ví dụ: Những người con Việt Nam xa xứ dù đi đâu vẫn luôn nhớ về quê hương, đất

nước, cảnh vật, món ăn… bao nhiêu năm tình cảm ấy vẫn không thay đổi

1.3.3 Ý chí:

Là những cố gắng, nỗ lực, khả năng huy động mọi tiềm năng trong mỗi conngười vào hoạt động để có thể vượt qua mọi khó khăn, đạt được mục đích đề ra

Ví dụ: Sinh viên UEH luôn nuôi dưỡng ý chí quyết tâm học tập, đạt thành tích tốt để

có được công việc mơ ước trong tương lai

II MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC

Như chúng ta đã biết, vấn đề cơ bản của triết học chính là mối quan hệ giữa vật

chất và ý thức (hay giữa tồn tại và tư duy) Sở dĩ gọi đây là vấn đề cơ bản vì mối quan

hệ giữa vật chất và ý thức là vấn đề rộng nhất, chung nhất, là nền tảng và cơ sở đểgiải quyết mọi vấn đề khác của triết học Lịch sử triết học từ xưa đến nay là lịch sửđấu tranh không ngừng nghỉ của các hệ tư tưởng, các khuynh hướng và các trườngphái triết học khác nhau về vấn đề cơ bản này Từ đó, phát sinh nên những quan điểm,

quan niệm khác nhau về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức Quan điểm duy tâm đã

trừu tượng hóa ý thức, tinh thần vốn có của con người thành một lực lượng thần bí,

tách con người khỏi hiện thực Họ cho rằng ý thức là cái có trước và là cái sản sinh ragiới tự nhiên Hay nói cách khác ý thức là tồn tại duy nhất, tuyệt đối, là tính thứ nhất

từ đó sinh ra tất cả; còn thế giới vật chất chỉ là bản sao, biểu hiện khác của ý thức tinhthần, là tính thứ hai do ý thức sinh ra

N h ó m 1 – K h ó a 4 8 ( C h i ề u T h ứ 7 ) T r a n g | 8

Downloaded by tr?n hi?n (vuchinhhp23@gmail.com)