văn học tiểu luận đề tài nhân vật trẻ thơ của phùng quán tuổi thơ dữ dội

TIỂU LUẬN HỌC PHẦN LÝ LUẬN VĂN HỌC ĐỀ TÀI NHÂN VẬT TRẺ THƠ TRONG TIỂU THUYẾT TUỔI THƠ DỮ DỘI CỦA PHÙNG QUÁN Giảng viên hướng dẫn PG. tìm hiểu về nhân vật trẻ thơ của Phùng Quán

Đ

ẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HUẾ KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

˜˜**™™

TIỂU LUẬN HỌC PHẦN: LÝ LUẬN VĂN HỌC

ĐỀ TÀI: NHÂN VẬT TRẺ THƠ TRONG TIỂU THUYẾT

TUỔI THƠ DỮ DỘI CỦA PHÙNG QUÁN

Giảng viên hướng dẫn : PGS TS Thái Phan Vàng Anh

Sinh viên thực hiện : Vi Văn Thái

Mã sinh viên : 21S1011011

Huế, Tháng 12 năm 2022

MỤC LỤC

thanh niên Việt Nam đã giúp Phùng Quán nhận giải thưởng của Hội nhà văn Đó lànhững tác phẩm tập trung thể hiện tư tưởng, tình cảm của tác giả dành cho quêhương, đất nước và những người chiến sĩ anh hùng, đóng góp một tiếng nói trongtrẻo mà tha thiết niềm lạc quan, tin tưởng của đất nước Năm 1957 vì án Nhân văn –Giai phẩm, ông đã phải chịu hình phạt nặng nề, mất đi tư cách nhà văn và phải đicải tạo ở nhiều nơi Tuy nhiên trong suốt ba mươi năm sống trong cay đắng, nhà vănvẫn âm thầm cống hiến và sáng tác nhiều tác phẩm có giá trị với nhiều thể loại nhưtruyện tranh, truyện cổ tích bằng thơ, báo và truyện ngắn Đặc biệt, lịch sử văn họcViệt Nam ghi nhận năm 1986 như một mốc son đánh dấu bước ngoặt của văn họcnửa cuối thế kỉ XX, thể hiện nhiều bước tiến mới của văn học với sự phát triển rầm

rộ ở nhiều đề tài, thể loại và nhiều tên tuổi trong đội ngũ sáng tác Trong giai đoạnnày, bút danh Phùng Quán chính thức trở lại trên văn đàn sau ba mươi năm vắng

bóng với cuốn tiểu thuyết nổi tiếng mang tên Tuổi thơ dữ dội Tuy tác phẩm viết về

đề tài chiến tranh nhưng đã có sự thay đổi về quan niệm, về con người, về đời sống

Tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội không chỉ ca ngợi kháng chiến mà còn phản ánh hiện

thực chiến tranh và dành sự quan tâm lớn đến số phận con người, đặc biệt là cácnhân vật trẻ thơ Năm 2007, giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật được truytặng cho Phùng Quán như một sự minh oan, trả nợ cho ông

Là một bộ phận không thể thiếu của văn học Việt Nam hiện đại, văn học thiếunhi trải qua mấy chục năm phát triển và trưởng thành, đã đạt được nhiều thành tựu

vô cùng to lớn Trong số những cây bút quen thuộc của bạn đọc nhỏ tuổi, PhùngQuán cũng là gương mặt tiêu biểu Sinh ra và trưởng thành trong chiến tranh, với tưcách là nhà văn người lính, Phùng Quán đã thực sự khẳng định được vai trò, vị tríđặc biệt không thể thiếu của ông ở mảng văn học viết về đề tài chiến tranh trong

văn học Việt Nam nói chung và văn học thiếu nhi nói riêng Tuổi thơ dữ dội là tác

phẩm được viết trong thời kỳ gian nan, cực nhọc nhất của Phùng Quán, viết trong kí

ức, trong nỗi day dứt buồn đau, bởi thế, tác phẩm này như lòi bộc bạch chân thànhcủa nhà văn

Tuổi thơ dữ dội là cái nhìn đầy cảm phục của tác giả trước sự chiến đấu, dũng

cảm quên mình của đội Vệ Quốc Đoàn, là một thứ tình cảm đầy xót xa ẩn sau cáinhìn ấy Xót xa về mất mát, xót xa về sự hi sinh của tuổi thơ Sự hi sinh nào cũng là

đau đớn, nhưng sự hi sinh của tuổi thơ càng đau đớn đến bội phần Tuổi thơ dữ dội

là một tác phẩm xuất sắc, có ý nghĩa lớn đối với nền văn học Việt Nam, đặc biệt khitập trung khắc họa hình ảnh đội thiếu niên trinh sát Trần Cao Vân trong bức tranhtoàn cảnh Huế - Thừa Thiên những ngày kháng chiến ác liệt Thế giới nhân vật trẻthơ hết sức phong phú, mỗi nhân vật lại mang một cá tính, đặc điểm riêng không thểlẫn, mang theo những ham muốn phi thường, mang theo tư tưởng mà nhà văn gửigắm, đã gặp những tình huống đầy éo le làm chúng thêm gắn kết Những tháng nămhùng tráng ẩn sau đó là bao sự thật đau thương đầy nghiệt ngã Cả một thế hệ trẻthơ hi sinh tuổi thơ của mình cho Huế trở về mộng mơ, cho “đất nước đứng lên”.Chính điều này làm nên giá trị hiện thực và nhân đạo sâu sắc nhưng không kémphần mới mẻ cho tác phẩm trong nền văn học đương đại Việt Nam

Xuất phát từ những lí do trên, tôi lựa chọn đề tài: Nhân vật trẻ thơ trong tiểuthuyết “Tuổi thơ dữ dội” của Phùng Quán cho tiểu luận của mình Thực hiện đề tài,

hi vọng sẽ đóng góp một góc nhìn mới về tác phẩm xuất sắc này Qua đó, có cáinhìn toàn diện hơn về Nhân vật trẻ thơ trong văn học, đồng thời, khẳng định vị trícủa Phùng Quán và tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội trong nền văn học thiếu nhi nướcnhà

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Có một cây bút rất lạ kì trong nền văn học Việt Nam, cây bút ấy chẳng ai khácchính là Phùng Quán, có thể người đọc có cảm tình đặc biệt với mộtnhà văn có lối viết giản dị của văn học Việt Nam, và vì ông đã viếtcái kết trong chính cuộc đời mình nên có sức gây ấn tượng mạnhvới người đọc Tuổi thơ dữ dội của ông là một tác phẩm xuất sắckhông chỉ về nội dung, nghệ thuật mà còn ở chỗ nó gieo vào lòngngười đọc những cảm xúc sâu lắng, rộng hơn là viết về quê hương

và tình yêu quê hương bằng giọng điệu lãng mạn, trữ tình về tìnhbạn, tình mẹ con, tình đồng đội… đầy thi vị nhưng không kém phần hào hùng củanhững em bé trưởng thành thành trong bom đạn

Tuổi thơ dữ dội là tác phẩm được coi như một sự đóng góp lớn cho văn học

thời kì đổi mới sau năm 1975, nhận được nhiều ý kiến, sự quan tâm của đông đảocác nhà nghiên cứu, phê bình và độc giả

Nhận xét về sự thành công của về hình thức nghệ thuật của tác phẩm, tác giảTrần Cương cho rằng: “Phùng Quán đã có khả năng tạo dựng được nhiều chi tiếthấp dẫn, sinh động và ở khâu cốt truyện, tác giả luôn tạo ra những tình huống ly kỳ,bất ngờ để tô đậm them hành động, tính cách nhân vật”, “Đó là kết quả quan trọngcủa gần 20 năm hoạt động của tác giả từ khi khởi thảo cho đến khi hoàn thành tácphẩm Trong thời điểm hiện nay, khi đời sống khó khăn, khi hàng loạt sách hay củathế giới được dịch mà cuốn tiểu thuyết trong nước, dày tới hơn 800 trang in trên

giấy xấu, vẫn thu hút bạn đọc mà gợi lên những ý tưởng tốt đẹp thì đó là những điềuđáng mừng” [1]

Trong chuyên luận Truyện viết cho thiếu nhi sau 1975, tác giả Lã Thị Bắc Lý dành nhiều trang đánh giá về Tuổi thơ dữ dội trên cả phương diện nội dung và nghệ

thuật, coi đây như minh chứng về những đổi mới của truyện viết cho thiếu nhi sau

1975 Tác giả cho rằng Phùng Quán “có cái nhìn cảm phục trước sự chiến đấu dũngcảm quên mình của đội Vệ Quốc đoàn con nít, nhưng trong chiều sâu cái nhìn ấy có

sự xót xa về mất mát, hi sinh, đau đớn gấp bội phần Hình ảnh đội thiếu niên trinhsát Trung đoàn Trần Cao Vân được lồng trong bức tranh toàn cảnh những ngày Huế

- Thừa Thiên kháng chiến Những nhân vật nhỏ tuổi ở đây với những ham muốn phithường đã gặp nhiều tình huống éo le, bi kịch thúc đẩy,dồn nén, gắn bó với nhau,…Đời sống lịch sử được cảm nhận qua cuộc kháng chiến hết sức hùng tráng nhưngcũng đầy nghiệt ngã Cả một thế hệ tuổi thơ đã hi sinh tuổi trẻ của mình cho đấtnước đứng lên.” [4]

Nhà văn Nguyễn Khắc Phê trong bài Sự thật ngòi bút Phùng Quán cũng nhấn mạnh: “Ngay cả trong những tác phẩm nổi tiếng như Vượt Côn Đảo và Tuổi thơ dữ dội, mặc dù tiểu thuyết là văn học cho phép nhà văn thỏa sức tưởng tượng và

hư cấu, Phùng Quán vẫn tận dụng tối đa nhân vật, những chi tiết có thực ngoài đời.”[6]

Nhà thơ, nhạc sĩ Nguyễn Trọng Tạo nhận định: “Tuổi thơ dữ dội không phải là một câu chuyện cổ tích, mà là một câu chuyện

có thật ở chốn trần gian, ở đó những con người tuổi nhỏ đã thamgia vào cuộc kháng chiến chống xâm lược bảo vệ Tổ quốc với mộtchuỗi những chiến công đầy ắp ly kỳ và hấp dẫn Đọc Tuổi thơ dữdội chính là đọc lại một phần lịch sử tuổi thơ Việt, thấm đẫm xúcđộng, cảm phục và tự hào ” [8]

Nhà văn hóa Nguyễn Khắc Viện - người dành sự quan tâm lớn đến vấn

đề giáo dục nhân cách cho thế hệ trẻ thơ Việt Nam cũng đánh giá cao Tuổi thơ dữdội: “Sách dày gần 800 trang mà người đọc không bao giờ muốnngừng lại, bị lôi cuốn vì những nhân vật ngây thơ có, khôn ranh có,anh hùng có, vì những sự việc khi thì li kì, khi thì hài hước, khi thìgây xúc động đến ứa nước mắt Tôi chỉ mong làm sao cho tất cảcác em thiếu nhi Việt Nam được đọc sách này.”[8]

Tác giả Lê Thị Huế trong lời giới thiệu tác phẩm đã có bài viết Tôi đã thực sựkhóc khi lần đầu nghe kể truyện này khẳng định: “Tuổi thơ dữ dội, đúng như têncủa truyện, những chi tiết trong ấy thực sự dữ dội khi mà đọc xong, gấp sách lại vẫnthấy những đợt sóng cảm xúc dạt dào dâng đến dữ dội nhưng trong sự dữ dội ấy lànhững tia sáng pha lê chiếu sáng lòng độc giả cũng đến dữ dội.” [10 ]

Điểm lại lịch sử những công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội của Phùng Quán, trong khóa luận tốt nghiệp Hiện thực chiến tranh trong tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội của Phùng Quán, tác giả Nguyễn Thị Hường đã chỉ ra hiện

thực chiến tranh với những mất mát, đau thương mà con người phải chịu đựng Mấtmát về tuổi thơ thì lại càng đau xót vô cùng Qua đó, người đọc thấy đượckhátvọng, thế giới tâm hồn sau chiến tranh đã thôi thúc người cầm bút có lương tri phảinói “bao điều bão tố ở bên trong” mà một thời họ chưa kịp nói

Tác giả Lê Thị Quỳnh An với khóa luận Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội đã đi sâu tìm hiểu nghiên cứu về các kiểu nhân vật: nhân vật trẻ thơ

anh hùng, nhân vật người chiến sĩ chỉ huy, nhân vật kẻ phản bội Đồng thời, khóaluận tốt nghiệp cũng đã triển khai một số phương diện nghệ thuật như: nghệ thuậtmiêu tả nhân vật, cách sử dụng ngôn ngữ giàu kịch tính, xung đột và nghệ thuậtmiêu tả tâm lí nhân vật để làm nổi bật lên cá tính của từng kiểu loại nhân vật [5]

Có thể thấy hầu hết các công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội

là những bài viết lẻ tẻ, mang tính chất gợi mở Nhưng những ý kiến đó là một điểmtựa, những gợi ý bổ ích mang tính chất định hướng cho chúng tôi trong quá trìnhhình thành tiểu luận

3 Mục đích của đề tài

Đề tài hướng tới mục đích sau: Tìm hiểu thế giới nhân vật trẻ thơ trong sángtác của Phùng Quán, để thấy được hình ảnh thế hệ trẻ thơ hồn nhiên trong sángnhưng chiến đấu anh dũng, kiên cường Qua đó giúp người đọc hình dung được thời

kì lịch sử đau thương, hào hùng của dân tộc Khẳng định tài năng và vị trí củaPhùng Quán đối với văn học Việt Nam nói chung và văn học Việt Nam sau 1975 nóiriêng

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Tiểu luận hướng tới nghiên cứu nhiệm vụ sau:

Thứ nhất: Nhận diện thế giới nhân vật trẻ thơ trong tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội

ở phương diện nội dung: tuổi thơ trong sáng, hồn nhiên; tuổi thơ nhọc nhằn, lam lũtrong cuộc sống; tuổi thơ gắn bó với tình yêu quê hương, gia đình và tuổi thơ anhhùng trong chiến đấu

Thứ hai: Chỉ ra một số phương diện nội dung thể hiện nhân vật trẻ thơ trong

tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội: ngôn ngữ, hình ảnh, giọng điệu

Thứ ba: Khẳng định vị trí và đóng góp của Phùng Quán trong đời sống vănhọc Việt Nam

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: tìm hiểu nhân vật trẻ thơ trong tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội của Phùng Quán

Phạm vi nghiên cứu: Tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội, Phùng Quán, Nxb Văn học,2015

6 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sử dụng hệ thốngphương pháp sau:

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp nghiên cứu lịch sử

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục,phần Nội dung của luận văn được cấu trúc thành 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận về vấn đề

Chương 2: Nhân vật trẻ thơ trong tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dộicủa Phùng Quán

Chương 3: Nghệ thuật thể hiện nhân vật trẻ thơ trong tiểu

thuyết Tuổi thơ dữ dội của Phùng Quán

B NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ VẤN ĐỀ 1.1 Phùng Quán

1.1.1.Tiểu sử và sự nghiệp

Phùng Quán (1932-1995) là một nhà văn, nhà thơ Việt Nam Ông sinh ra tạilàng Thanh Thủy Thượng, Tổng Dạ Lễ (Nay thuộc xã Thủy Dương, huyện HươngThủy, Tỉnh Thừa Thiên Huế) Nhà nghèo, cha lại mất sớm khi còn nhỏ Là con một

- hũ mắm treo đầu giàn nhưng từ khi còn rất nhỏ, ông đã phải lang thang ở hết vóichủ này đến chủ khác ừong làng để kiếm miếng cơm, manh áo Suốt ngày quần quậtvới việc giữ em, nấu cơm, chăn trâu, cắt cỏ nên lúc nào cũng trong bộ dạng đennhẻm, mặt mũi lấm lem bùn đất Và cũng chính vì gia đình quá nghèo nên PhùngQuán phải bỏ học từ rất sớm Sinh thời, Phùng Quán là một chú bé thông minh,nghịch ngợm nên thường xuyên bị đòn quằn đít Biệt danh mọi người thường đặtcho cậu được gọi bằng cái tên gân gũi: Bê

Cách mạng tháng Tám nổ ra rồi cuộc kháng chiến trường kỳ lại tiếp tục khi Bê

Quán, hòa cùng khí thế dân tộc, giấu gia đình nhảy lên tàu đi kháng chiến chínhthức trở thành một chiến sĩ tí hon của Trung đoàn Trần Cao Vân Những tháng ngàyanh hùng với bao chuyện vui, buồn, bi tráng về thời kỳ sục sôi ấy, sau này đã đượcPhùng Quán kể lại trong cuốn tiểu thuyết tâm huyết của mình Tuổi thơ dữ dội Nếu như câu chuyện Phùng Quán trở thành chiến sĩ tự nhiên như qui luật thìchuyện ông trở thành một nhà văn thật ly kì Ông đến với nghề cầm bút không phải

từ sách vở, từ lý luận, từ vốn kiến thức thu thập được từ qua trường lớp mà từ chínhthực tế cuộc sống của nhân dân lao động và từ chính bản thân mình, từ con đường

tự học mà nên Cuộc đời của Phùng Quán không phải là những trang sách màu hồng

và cũng chẳng hề nên thơ như những áng văn thơ, cuộc đòi chẳng vẽ cho ông mộtcon đường bằng phẳng, tuổi thơ dữ dội qua đi, Phùng Quán bước vào tuổi trưởngthành đầy cực nhọc, gian nan và cay đắng Nhắc đến Phùng Quán, khó ai có thểquên được sự nghiệt ngã sau vụ Nhân văn - Giai phẩm khiến ông phải “treo bút”suốt ba mươi năm ròng, ba mươi năm trời chịu bao cay đắng, gian khổ, ba mươinăm sống trong cảnh “cá ưộm, cơm chịu, văn chui” vói hàng loạt các tác phẩm lấybằng nhiều bút danh khác nhau, nhưng trước sau, ông vẫn là một nhà văn tâm huyếtvới đòi, là một kiện tướng không biết mệt mỏi trong việc giữ gìn nhân cách củangười cầm bút

Cuộc sống nặng nhọc, trầm uất cứ như thế cho đến thời kỳ đổi mới, PhùngQuán mới được viết văn, làm thơ dưới cái tên đích thực của mình Ông là nhà văn

để lại nhiều dấu ấn khó phai trong lịch sử văn học Cách mạng Việt Nam từ nửa sauthế kỷ XX Dù phải vượt qua vô vàn tai ương đau khổ suốt ba mươi năm, thếnhưng, ông không hề thù oán hay trách móc bất cứ một ai, vẫn cặm cụi viết, “viếtngay, viết thẳng từ dòng đấu đến dòng cuối”, luôn xưng tụng đất nước, xưng tụngnhân dân, cách mạng, xưng tụng tình yêu bằng những tác phẩm văn chương cuốnhút, thiết tha và nhân bản Phùng Quán đã để lại trong lòng bạn bè, đồng nghiệp mộtnhân cách cao cả, một lòng tin yêu đồng đội và nhân văn sâu sắc, một tấm gươnglao động hết mình, với gàn trăm tác phẩm thơ, trường ca, tiểu thuyết, truyệntranh, được nhiều thế hệ bạn đọc mến mộ Từ sau cuộc sống trầm uất, nặng nhọc,khi được phục hồi hội tịch, ông đã viết để xả bớt nỗi đau, viết để tuôn ra những điềubấy lâu nay bị kiềm chế, viết để để lại bản di chúc của đời mình và Tuổi thơ dữ dội

là cuốn sách đầu tiên mà ông được trả lại tên Trong hàng trăm tác phẩm được sángtác trong cuộc đời của Phùng Quán, cuốn tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội được coi làbản di chúc chiến sĩ của người cộng sản, là một phần của cuộc đời ông

Sinh ra trong hoàn cảnh éo le, giữa lúc đất nước bị đô hộ, lớn lên với tuổi 9thơ dữ dội và trưởng thành trong quân đội, Phùng Quán là người lính kiên cường,dũng cảm trên cả hai lĩnh vực quân sự và văn học Ông là hiện thân của lòng nhânhậu, độ lượng, suốt đòi nguyện làm một người lính thường, không lụy hư danh, đau

cái đau của người bất hạnh, vui cái vui của những người chiến thắng Nhưng tiếcthay, niềm vui chưa hưởng trọn, ông đã đi xa!

Vào một buổi chiều tháng Chạp lạnh buốt, ngày 22/01/1995, căn bệnh hiểmnghèo đã mang ông đi khỏi cõi đòi trần thế, đem ông rời xa căn gác lộng gió bên HồTây Thế là “Tết không vào nhà tôi - Tết đi qua trước ngõ”, Phùng Quán đã đi mộtchuyến “chơi xa”, về với đất mẹ, theo chuyến tàu cuối cùng đến cõi vĩnh hằng củamình

Trong giai đoạn đầu, các sáng tác của Phùng Quán rất hồn hiên, tự nhiên vớimục đích là muốn bày tỏ nỗi lòng, ca ngợi con người, quê hương, đất nước và cuộc

sống thường nhật Năm 22 tuổi, Phùng Quán nổi danh với cuốn tiểu thuyết Vượt Côn Đảo (1954) Đây được coi là cuốn sách gối đàu giường của hầu hết các thế hệ thanh niên ngày ấy Vượt Côn Đảo đã được tái bản năm lần, đoạt giải thưởng của

Hội Văn học Việt Nam năm 1955 và được nhà xuất bản Văn học thiếu nhi Liên Xôdịch năm 1956

Không chỉ thuần là một nhà văn, Phùng Quán còn là một nhà thơ tài ba vớinhiều sáng tác sục sôi, tràn đày nhiệt huyết với đất nước, với nhân dân Thơ của ông

được coi như là trái “bom nguyên tử” Có thể kể đến một số bài thơ như: Tiếng hát trên địa ngục Côn Đảo (1954), Tôi tự hào chế độ nước tôi (1955), Tôi muốn mời đến Tổ quốc tôi (1955), Chổng tham ô lãng phí (1956) - bài thơ bộc lộ rõ nét tính cách và nhân cách tác giả, Lời mẹ dặn (1957), Phùng Quán không chỉ viết bằng

mực mà ông còn viết bằng chính bằng máu thịt của mình Nhưng bi kịch thay, hai

tác phẩm thơ Lời mẹ dặn và Chổng tham ố lãng phí đã đẩy ông tới bước ngoặt đau

thương của cuộc đòi, bị kết là Nhân văn - Giai phẩm, là làm phản, bị tước quyềnxuất bản tác phẩm

Ba mươi năm bị treo bút nhưng không ngày nào ông không sáng tác Trongthòi gian này, Phùng Quán còn viết cả truyện tranh Những câu chuyện từ thực tếcuộc sống được ông mang vào trong văn, trong thơ Là một người viết truyện đanăng, Phùng Quán viết khoảng 60 truyện tranh cho thiếu nhi ở tất cả các đề tài Với

đề tài chiến đấu nơi biên giói xa xôi, nổi lên các tác phẩm: Vàng A Sìn kể chuyện đánh giặc, Tên thám báo và hai em bé, Với đề tài chống Pháp có: Thiên tình sử Điện Biên, Tiếng đàn trong đêm khuya, Dòng sông mất tích, Đề tài lịch sử có: Tiếng chuông Thiên Mụ, Người cầm cờ lệnh vua Quang Trung, Truyện cổ tích bằng thơ có: Chàng Ná, Bắn anh em tài giỏi, Nhiều tác phẩm của ông được dịch

ra tiếng Nga, Trung Quốc,

Ngoài ra, Phùng Quán còn có nhiều tác phẩm khác viết về nghệ thuật sáng tác

và diễn tấu, nhiều bài báo cảm động in trên các báo Văn nghệ, Người Hà Nội, TiềnPhong, Ông còn vô cùng thành công ở thể loại truyện ngắn với nhiều tác phẩm

được giải thưởng trong và ngoài nước dưới nhiều bút danh khác nhau như: Con cò

vàng trong cổ tích, Cuộc đời một đôi dép cao su, Thạch Sanh cháu Bác Hồ, Dũng

sỹ chép còm, Người du kích hỏi đầu, Tiếng đàn trong rừng thẳm,

Với thể loại vãn xuôi, Phùng Quán đã để lại những áng văn bất hủ cho đời.Văn xuôi Phùng Quán là những trang văn được chắt ra từ mồ hôi, nước mắt, từ sựtrải nghiệm của bản thân và viết bằng cả tấm lòng, sự say mê, tâm huyết vói conngười, với cuộc đời Sẽ là vô cùng thiếu sót khi ta nhắc đến Phùng Quán mà khôngnói đến Tuổi thơ dữ dội, bởi đó là tác phẩm thanh minh cho sự trong sạch của ông,tác phẩm được thực hiện trong những khổ khăn, vất vả cả về vật chất lần tinh thần,

và ra đòi trong sự quyết tâm cao, trong niềm tin và nước mắt, là tác phẩm để đời củaPhùng Quán

Ngoài tiểu thuyết, thơ, văn xuôi, Phùng Quán còn là một cây viết ký xuất sắc

Người bạn lính cùng tiểu đội, Ba phút sự thật, là những thiên ký sự tài hoa, những

áng văn với giọng tự sự pha hài rất chuyên nghiệp, lão luyện, kết cấu đày kịch tính,dẫn người đọc đi từ bất ngờ này đến bất ngờ khác

Có thể nói, Phùng Quán là một nhà văn đa tài, các sáng tác mà ông để lại lànhững đóng góp vô cùng to lớn cho kho tàng văn học Việt Nam, và sẽ là không thểhoàn hảo nếu văn học Việt Nam thiếu đi cái tên Phùng Quán

Đặc biệt, nhắc đến sự nghiệp sáng tác của Phùng Quán, chúng ta không thể

không nói đến tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội được nhà văn thai nghén suốt mười năm

và là “Bản di chúc chiến sĩ cộng sản”,viết như một lời khẳng định “Tôi là Vệ quốc đoàn! Tôi chưa bao giờ là tên phản động”

Tuổi thơ dữ dội được khởi thảo bên hồ Tây năm 1968 và được hoàn thành

năm 1986 Đó là tác phẩm được viết bằng toàn bộ kí ức tuổi thơ của tác giả với mộtvăn phong độc đáo tạo ra dấu ấn riêng cho tác phẩm Đây cũng là tác phẩm văn xuôithành nhất mà Phùng Quán được in bằng chính tên thật của mình sau ba mươi nămsống trong khổ cực Tiểu thuyết xoay quanh cuộc sống chiến đấu và sự hi sinh củanhững thiếu niên mười ba, mười bốn tuổi trong hàng ngũ Đội thiếu niên trinh sátcủa Trung đoàn Trần Cao Vân Tác phẩm miêu tả súc tích quá trình tham gia chiếnđấu và hi sinh ở tuổi đời còn rất trẻ của các thiếu niên trinh sát, tập trung quanh cácnhân vật tiêu biểu: Lượm, Mừng, Quỳnh sơn ca, Tư - dát, Bồng da rắn, Vịnh – sưa,

Vệ - to - đầu,… Năm 1988, cuốn tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội của Phùng Quán được

xuất bản và nhận giải thưởng Văn học Thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam, hainăm sau đó đã được dựng thành phim cùng tên

Như vậy, Phùng Quán đã đặt vị trí của mình vào số phận của nhân vật, cùngvới vốn sống và tài năng của mình để cho ra đời cuốn tiểu thuyết dày hơn bảy trăm

trang mang tên Tuổi thơ dữ dội Mỗi trang văn là một trang đời, là một mảng kí ức

về lịch sử dân tộc, tác động rất lớn đến sự hiểu biết và trái tim độc giả Vốn là tiểuthuyết viết cho thiếu nhi nhưng nó lại chinh phục được cả tâm hồn người lớn tuổi

bởi nó được viết ra bằng tất cả tình cảm chân thành, từ cuộc sống hiện thực và cuộc

đời nhà văn Đúng như lời nhà văn chia sẻ: “Thì ra những gì thật sự chân thành, lương thiện, trong sạch và cao thượng đều có khả năng kì diệu tự mở lấy đường đến thẳng trái tim các thế hệ mà chẳng cần giảng giải, biện minh”

1.1.2 Quan niệm nghệ thuật về con người của Phùng Quán

Quan niệm nghệ thuật về con người cùng tình yêu và những ký ức, kỷ niệmtươi mới của Phùng Quân đối với một thời gian nan mà hảo hùng, sôi động của quêhương cũng chính là những sợi dây gắn kết thể giới nhân vật trong Tuổi thơ dữ dội.Qua lăng kinh trẻ em - chiến sĩ, người viết đã tạo ra nét tương đồng và dị biệt giữamỗi cá thể cũng như cho toàn bộ hệ thống nhân vật thiếu nhi của mình Cái riênghòa trong cái chung nhưng không bị cái chung làm tan biến, nhạt mờ Ngược lại,những nét chung càng làm nổi bật hơn chân dung của mỗi người Điều này khiếncho tiểu thuyết thực sự lỗi cuốn, hấp dẫn bạn đọc, đặc biệt là lửa tuổi thiếu nhiCác nhân vật thiếu nhi trong Tuổi thơ dữ dội chính là hiện thân của PhùngQuán và bạn bè của ông trong những năm chiến đấu chống thực dân Pháp trên mặttrận Huế, vì thế rất chân thực và sống động Nếu bạn đọc đã từng biết về nhân thântác giả thì không khó để nhận ra hình ảnh của ông trong một số nhân vật như Lươm,Mừng Tư dát, Lượm mồ côi khi mới chưa đầy hai tuổi, cha là một cộng sản chânchính bị giặc bắn chết Đó chính là bóng dáng của Phùng Quản thuở ấu thơ Chi tiết

Tư dát vứt sách xuống sông Hương để theo đoàn quân Nam Tiến chính là sự liềulĩnh, quyết tâm theo cách mạng của chú bé Phùng Quán 13 tuổi Đặc biệt trườngđoạn Mừng bị nghĩ là Việt gian, là gián điệp như là hiện thân của cuộc đời ông mộtthời bị hiểu lầm, chịu nhiều oan ức Lời minh oan thống thiết của Mừng gợi ngườiđọc nghĩ đến tấm lòng chân thật, thủy chung đến trọn đời với Tổ quốc, quê hươngcủa nhà văn

Hệ thống nhân vật thiếu nhi chính là linh hồn của Tuổi thơ dữ dội Đó làphương tiện quan trọng để Phùng Quán gởi gắm ý đồ nghệ thuật và bộc chủ đề tưtưởng cơ bản của tác phẩm Trẻ thơ trong tiểu thuyết này không được nhìn như mộtngười lớn thu nhỏ mà ngược lại, Phùng Quán nhìn trẻ em với con mắt cảm phục sựchiến đấu dũng cảm và cả thương xót trước những mất mát quá lớn so với lứa tuổicủa các em Quan niệm ấy của Phùng Quán mang đầy ý nghĩa nhân văn cao cả.Hình tượng các chiến sĩ nhỏ tuổi là sức mạnh, ý chí, bản lĩnh của một vùng quê mộtdân tộc đang bị bom đạn dày xéo Tình yêu quê hương nảy mầm trên mảnh đất này

đã kết nối tâm hồn mỗi bé thơ với hồn thiêng sông núi Có tình yêu, niềm tin sẽđược nhân lên để rồi chiến thắng luôn thuộc về chính nghĩa Việc kì công tìm kiếmnhững thủ pháp đặc sắc trong xây dựng thế giới nhân vật của nhà văn như đã trìnhbày ở trên đã góp phần mang lại thành công đáng kể cho tiểu thuyết Dù vậy, đôi lúcông cũng hơi sa vào lối kể chuyện rườm rà khi khắc họa hoàn cảnh gia đình của một

số nhân vật như: Vệ to đầu, Mừng, Vịnh sưa hoặc chưa thực sự khai thác chiều sâu

tâm lí của họ Nhìn một cách tổng thể, so với những gì mà Phùng Quán đã làm đượcbằng cả tài năng và tâm huyết của mình thì những hạn chế đó chỉ là những hạt cátgiữa một đại dương mênh mông, kì thú

Đặc biệt, quan niệm nghệ thuật về con người của Phùng Quán còn được thểhiện trong cách lựa chọn hình thức biểu hiện Phùng Quán chọn hình thức tiểuthuyết mang dáng dấp tự truyện Nó khiến cái "tôi" của người viết "thể diện sắc nétqua cảm hứng nhận thức, đánh giá lại những gì đã trải nghiệm bằng điểm nhìn từhiện tại" Bởi thế, mỗi trang viết Tuổi thơ dữ dội rất chân thận và bộc lộ rõ quanniệm nghệ thuật của phùng quán về con người [2]

1.2 Khái niệm nhân vật

1.2.1 Khái niệm

Nhân vật là “hình tượng nghệ thuật về con người”, có khi là các con vật, các

loài cây, các sinh thể hoang đường được gắn cho những đặc điểm giống với conngười

Nhân vật là yếu tố vừa thuộc về nội dung vừa thuộc về hình thức của tác phẩm.Nhân vật là điều kiện thiết yếu để khám phá, sự đánh giá lí giải, sự miêu tả mangtính nghệ thuật của tác giả về đời sống đạt đạt đến tính toàn vẹn, có chiều sâu và sứchấp dẫn riêng đối với độc giả

Có thể nói nhân vật là hạt nhân của sự sáng tạo nghệ thuật, là trọng điểm để nhàvăn lý giải mọi vấn đề của cuộc sống Nhân vật có thể chỉ là sự hóa thân, là hìnhbóng, là mộng tưởng của tác giả hoặc cũng có thể được xây dựng từ những nguyênmẫu của đời sống kết hợp với năng lực hư cấu của nhà văn Để xây dựng thànhcông một nhân vật văn học, nhà văn phải có khả năng đồng cảm, phát hiện nhữngđặc điểm bền vững ở nhân vật Điều này đòi hỏi nhà văn phải hiểu đời, hiểu người

và phải miêu tả, khắc họa nhân vật ấy sao cho có sức thuyết phục mạnh mẽ đối vớingười đọc Đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến những biện pháp xây dựng nhânvật trong tác phẩm văn học

1.2.2 Sự thể hiện nhân vật trẻ thơ

Tuổi thơ dữ dội lấy chất liệu từ cuộc khánh chiến chống Pháp, Phùng Quán đã

xây dựng thành công bức tranh hoành tráng về cuộc kháng chiến trường kỳ của dântộc, quyết giành độc lập của những người lính trinh sát tuổi mười ba Đó cũng chính

là một phần đời của tác giả, từ chính đề tài chiến tranh ấy, ông đã xác lập một cáinhìn hoàn toàn mới về đội “Vệ Quốc Đoàn Con nít”, thể hiện sự tôn trọng, niềm tựhào dân tộc, tinh thần đấu tranh về lịch sử oai hùng của dân tộc một cách hoàn toànđộc đáo Cách mạng mà còn được nhìn nhận ở cả những bi kịch, mất mát, đauthương, chấp nhận sự thật và vượt lên trên nó chứ không hề né tránh, sợ sệt Ở đây,trẻ em không được nhìn nhận như một người lớn thu nhỏ nữa mà được đặt vào trungtâm của tác phẩm, thể hiện cái nhìn cảm phục đội Vệ Quốc Đoàn con nít trước sự

dũng cảm, kiên cường, chiến đấu quên mình, nhưng sâu thẳm của cái nhìn ấy còn

có cả sự xót xa về những mất mát, hi sinh của tuổi thơ trong kháng chiến Chiếntranh là nơi con người bộc lộ hết bản chất tàn bạo của mình nhưng cũng chiến tranh

đã tạo điều kiện cho con người tỏa sáng Chính từ hiện thực chiến tranh, bằng sựtâm huyết của mình, Phùng Quán đã mang vào mỗi nhân vật của mình một số phận,một tính cách, tâm hồn khác nhau, nhưng trên hết, đó là những ý nghĩa nhân văncao cả Chính những yếu tố đó đã tạo nên sự đặc biệt của những nhân vật trẻ thơtrong thời chiến, trong Tuổi thơ dữ dội

Đọc Tuổi Thơ dữ dội, người đọc không bao giờ muốn ngừng lại, bị lôi cuốn vì

những nhân vật ngây thơ có, khôn ranh có, anh hùng có, vì những sự việc khi thì ly

kỳ, khi thì hài hước, khi thì gây xúc động đến ứa nước mắt Cuốn truyện xoayquanh cuộc sống chiến đấu và hy sinh của những thiếu niên mười ba, mười bốn tuổitrong hàng ngũ Đội thiếu niên trinh sát của Trung đoàn Tràn Cao Vân NhữngLượm, Mừng, Quỳnh sơn ca, Hòa đen, Bồng da rắn, Vịnh sưa, Tư dát, mỗi ngườimột hoàn cảnh song đều chung quyết tâm, nhiệt huyết và lòng yêu nước, đã thamgia chiến đấu hết mình và hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ Tuổi thơ dữ dội là tácphẩm minh chứng của bao sự trải nghiệm trên đường đời đầy chông gai, cơ cực,bằng ngôn ngữ, bút pháp cũng như nghệ thuật kết cấu, của sự tiến bộ vượt bậc vàđầy triết lý nhân sinh của Phùng Quán Có lẽ, không phải bây giờ mà còn lâu vềsau, trẻ thơ vẫn là một đề tài lớn, nhưng Tuổi thơ dữ dội của Phùng Quán sẽ bấtchấp biến động của thời cuộc, vẫn mang lại giá trị lịch sử, thấm đẫm xúc động, cảmphục và tự hào

CHƯƠNG 2:

NHÂN VẬT TRẺ THƠ TRONG TIỂU THUYẾT TUỔI THƠ DỮ

DỘI CỦA PHÙNG QUÁN

2.1 Tuổi thơ hồn nhiên, trong sáng

Tuổi thơ của những chiến sĩ nhỏ trong Vệ Quốc Đoàn là hình ảnh của nhữngthời khác chiến ác liệt của lịch sử Tuy nhiên tuổi thơ ấy vẫn đầy áp sự hồn nhiêntrong sáng khi các nhân vật vẫn sống đúng với cảm xúc của mình Niềm vui, nỗibuồn, tiếng cười, những giọt nước mắt, những câu nói ú ớ trong cơn mê của các em

đã được nhà văn miêu tả rõ nét thông qua một loạt các chi tiết Dường như các emvẫn vô tư, hồn nhiên và sống đúng với cảm xúc của mình

Đó là tiếng cười trong trẻo, hồn nhiên của các nhân vật trẻ thơ như Mừng, Tư dát, Hòa - đen Sự hồn nhiên của các em được biểu hiện ở lòng tự hào kiêu hãnh củatrẻ con, ham lập công, ham phần thưởng Hòa - đen tuy có nước da đen nhưng vẫn

-có tự ái vì da mình vẫn chỉ “đen vừa vừa” nên khi bị bị nhầm là Mừng vì cũng-cónước da đen em đã nổi cáu: “Lầm, lầm cái chi rứa! Tớ đen nhưng chỉ đen vừa vừa,

có mô đen thui như hắn!

Một đứa đứng bên trái vẻ mặt liến láu, đưa tay vuốt ngực Hòa-đen, ngoắc miệng racười:

- Đưa mình vuốt bớt cục tự ái xuống cho Hề, hề, hề,… đen vừa hay đen thui thìcũng là họ “cột nhà cháy” cả thôi mà Tự ái làm chi cho cực! Hòa-đen bực tức hấtmạnh tay bạn đang vuốt ngực, làm cả đội cười vang” [7; 11]

Ham muốn được lập công vì phần thưởng thể hiện sự hồn nhiên của các em.Khi đại đội trưởng giao hẹn em nào lập được công trong nhiệm vụ trinh sát địch sẽđược thưởng, ai nấy đều mừng rỡ đến suýt nhảy hết cả lên, lại còn cho rằng trên đờinày không ai tốt bằng đại đội trưởng Thới Mong muốn được lập công, được khen,được thưởng là mong muốn của bất kì đứa trẻ nào, kề cả những đứa trẻ chiến đấutrong chiến tranh như các em trong đội Trần Cao Vân này Là những chiến sĩ Vệquốc đoàn nhỏ tuổi, các em không chỉ tham gia chiến đấu mà còn được trang bịnhững bài tập của chỉ huy giao cho Tư-dát vốn là đứa trẻ thông minh và có chút gì

đó hài hước và lém lỉnh nên em đã cố tình giả vờ thể hiện những động tác giống hệtchỉ huy Hai tay em cũng đưa thẳng ra phía trước, hai chân cũng tỏ ra nhún nhảykhá dẻo nhưng đội trưởng chỉ nhún vài cái còn em thì nhún cả chục cái làm các bạnnhìn hoa cả mắt

-A, a, anh Tư-dát lại dám xung phong nhảy trước! Chuyến ni e trời sập cái rầm mất thôi - Cả đội reo ầm lên

-Anh Tư-dát chuyến ni nhảy được, nhất định tụi mình phải đổi tên

là Tư-gan

-Nhưng gan chi mới được chứ?

-Gan thỏ!

Mặc cho các bạn trêu chọc, Tư-dát mặt vẫn phớt tỉnh nó đã đứng thẳng lên được trên cái trụ đội trưởng vừa đứng, hai đầu gối va nhau lập cập Nó nói với các bạn, đầu không ngoái lại:

-Anh em mở to mắt mà coi tài lão gia!

Tư-dát làm điệu bộ in hệt đội trưởng Hai tay cũng đưa thẳng ra đằng trước, bộ dò như hai ống sậy cũng nhún nhún khá dẻo

Nhưng đội trưởng chỉ nhún vài cái, còn nó thì nhún liền tù tì hàng chục cái, làm các bạn nhìn theo hoa cả mắt

Tư-dát bất thình lình hô to

-Hai ba! Này!

Nó hô dõng dạc đến nỗi làm cho cả đội tưởng là nó đang lao xuốngsông Nhưng bất ngờ nó ngồi thụp xuống cột cầu, nghẹo đầu, méo mồm, trợn mặt làm trò hề Cả đội bị mắc lỡm ôm bụng cười bò

Hình như cả đội đã quá quen với những trò đùa của Tư-dát.[7;16] Cho đến khi Mừng dũng cảm xung phong nhảy xuống sông thì cả đội ức quá,

đau giãy lên như bất thình lình bị ai quất mấy roi mây vào mông Thế là quên hết sợhãi và chẳng cần giục, các em ào ào trèo lên thành cầu, thi nhau hét to:

“- Hai…ba…này! Rồi lao ầm ầm xuống sông” [7; 17]

“Tư dát vụt đứng thẳng người, nhìn đội trưởng nói to:

- Dạ không! Lần này em nhất định phải đổi được tên Tư - dát gan cóc tía! Rồi nótrèo phắt lên thành cầu Và chẳng nhún nhiếc gì hết, nó nhắm mắt nhắm mũi nhảybừa xuống sông (…) Các bạn bơi xúm quanh nó, mừng rỡ nói” Cả một đội chiến sĩnhỏ hồn nhiên tới mức bỏ qua nỗi sợ hãi của bản thân để vượt cả cả thử thách lớn

Sự hồn nhiên, trong sáng của tuổi thần tiên còn được thể hiện trực tiếp qua chínhcách suy nghĩ và trả lời các câu hỏi của các em Khi Mừng được anh đội 20 trưởnghỏi thông tin để cho gia nhập Vệ quốc đoàn, cậu ta đã đáp lại những câu hỏi của chỉhuy bằng những câu nói hết sức ngô nghê mà hồn nhiên, trong sáng Lúc đội trưởnghỏi em có biết công việc mình sẽ làm khi gia nhập Vệ quốc đoàn không thì Mừng tỏ

ra luống cuống và muốn nhận sự giúp đỡ từ mọi người

Nhiều em thấy thương Mừng nên đã thì thào nhắc:

“- Làm trinh sát … Làm trinh sát…

Đội trưởng đưa tay ra hiệu không được nhăc

Như mở cờ trong bụng, Mừng vội vã đáp:

- Dạ, làm khinh sát!

- Làm chi?

- Dạ làm kinh sát ạ.” ơ[7; 20]

Tuy trong cuộc sống thường nhật các em vẫn những đứa trẻ hồn nhiên là thế nhưngkhi được giao nhiệm vụ thì lại rất nghiêm túc và hoàn thành tốt nhiệm vụ Dù phảitrải qua rất nhiều khó khăn, hiểm nguy nhưng chưa một lần các em hối hận hay gụcngã đầu hàng Nhưng khi chứng kiến cái chết của những anh chiến sĩ, bộ đội 21 chỉhuy thì những đứa trẻ đó không thể giấu nổi nước mắt Khó có ai quên được buổichiều đầu tiên Vịnh - sưa gia nhập Vệ quốc đoàn, liên lạc với đại đội mười ba, tiểuđoàn Tiếp phòng quân Huế đã nổ sung kháng chiến, đại đội của Vịnh đánh nhau ởMặt trận khu C Em được dự đánh mấy trận mở màn ác liệt nổi tiếng: Kho Rèn, nhàhàng Sáp - phăng - rông, trường Thiên Hữu Trong trận xung phong vì trường ThiênHữu, chính trị viên bị thương nặng Vịnh - sưa đi sát bên cáng anh, khóc suốt từ mặttrận về đến trạm quân y Trước khi tắt thở, anh gọi Vịnh lại bên cáng, xoa đầu âuyếm nói: “Lau nước mắt đi em Em giữ lấy cái áo trấn thủ của anh mà mặc, đừngchôn nó theo anh phí ra Ra trận nhìn áo của anh thì nhớ báo thù cho anh…”[13;50] Cái áo trấn thủ rộng thùng thình em đang mặc chính là của anh chính trị viên

hy sinh để lạị

Tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội cũng để lại những trang văn xúc động về tình bạn

vô tư, trong sáng của các thiếu niên trinh sát Hầu hết em nhỏ trong đội chiến đấuTrần Cao Vân đều được các bạn khác yêu mến đặt cho những biệt danh rất ngộnghĩnh, dựa trên một đặc điểm nào đó của bản thân Ngoài những giờ phút chiếnđấu hết mình, các em lại trở về là một đứa trẻ, ham chơi, ham đùa Lúc rảnh rỗi, các

em tụ tập nhau chơi trò xiếc, chơi chọi dế

Như vậy, những chiến sĩ nhỏ trong trung đoàn Trần Cao Vân hiện lên qua ngòibút của Phùng Quán thật dễ mến Các em sống đúng với cảm xúc tuổi thơ của mình,ngây thơ, ham vui, ham đùa nghịch, ham phần thưởng, và cũng đầy trong 23 sángtrong những tình cảm dành cho nhau Điều này khiến cho các em trở nên thật gầngũi, chân thực, khiến cho không chỉ độc giả nhỏ tuổi mà cả những người lớn cũngcảm thấy vô cùng xúc động và yêu mến các em

2.2 Tuổi thơ nhọc nhằn, lam lũ

Không chỉ cùng tồn tại giữa một thời đại đạn bom hào hùng của đất nước phầnlớn những nhân vật trẻ con trong tác phẩm Tuổi thơ dữ dội đều gặp lại ở điểm tươngđồng chính là một tuổi thơ nhọc nhằn, khốn khó Đằng sau mỗi tiếng cười trong trẻocủa Mừng, Vệ - to - đầu, Hoà - đen là cả một câu chuyện dài Câu chuyện còn cónhững vui buồn, hạnh phúc, đắng cay và trên cả là tình yêu thương cuộc sống thậtgiản dị của các em Không đơn thuần đó là một tuổi thơ hồn nhiên trong sáng, lớnlên từ những đồ chơi trẻ con như các nhân vật chính của tác phẩm đã từng đã phải