Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông / Luận án tiến sỹ Giáo dục

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI Nguyễn Quang Thuận ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Nguyễn Quang Thuận

ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Hà Nội - 2023

Nguyễn Quang Thuận

ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HIỆN NAY

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Giáo dục chính trị

Mã số: 9.14.01.11

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS Nguyễn Như Hải

Hà Nội - 2023

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận án là kết quả nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của NGƯT.PGS.TS Nguyễn Như Hải Các số liệu khảo sát, thực nghiệm sư phạm là trung thực, chưa được công bố ở bất cứ công trình khoa học nào trước đó

Tác giả

Nguyễn Quang Thuận

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất tới thầy giáo hướng dẫn: NGƯT.PGS.TS Nguyễn Như Hải đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn, giúp đỡ em trong suốt quá trình nghiên cứu để em hoàn thành được Luận án

Em xin trân trọng cảm ơn Ban Chủ nhiệm Khoa, các thầy giáo, cô giáo công tác trong Khoa Lý luận Chính trị - Giáo dục công dân, Trường ĐHSP Hà Nội đã giảng dạy, tạo mọi điều kiện cho em có một môi trường học tập, nghiên cứu thuận lợi

Em xin trân trọng cảm ơn lãnh đạo Phòng Sau đại học và Ban Giám hiệu Trường ĐHSP Hà Nội; Ban Chủ nhiệm Khoa Giáo dục Chính trị, Ban Giám hiệu Trường ĐHSP Hà Nội 2 cùng với các thầy cô, đồng nghiệp đã tạo điều kiện giúp đỡ em trong suốt quá trình học tập và thực hiện Luận án

Con xin chân thành cảm ơn Cha, Mẹ hai bên cùng với những người thân trong gia đình đã động viên, giúp đỡ để con hoàn thành Luận án

Hà Nội, ngày 12 tháng 01 năm 2023

Tác giả

Nguyễn Quang Thuận

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

6 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 4

7 Những luận điểm cần bảo vệ 5

8 Những đóng góp của luận án 6

9 Kết cấu của luận án 6

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ …7

1.1 Nghiên cứu về ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học 7

1.2 Nghiên cứu về ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường trung học phổ thông 16

1.3 Nghiên cứu về ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh 23

Tiểu kết chương 1 26

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 28

2.1 Cơ sở lý luận của việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông 28

2.2 Cơ sở thực tiễn của việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông 60

Tiểu kết chương 2 73

CHƯƠNG 3 : NGUYÊN TẮC VÀ BIỆN PHÁP ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC

PHỔ THÔNG 75

3.1 Nguyên tắc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông 75 3.2 Các biện pháp ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông 81

Tiểu kết chương 3 108

CHƯƠNG 4 : THỰC NGHIỆM ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH 109

4.1 Kế hoạch thực nghiệm 109

4.2 Phương pháp thực nghiệm và quá trình chuẩn bị 111

4.3 Triển khai thực nghiệm 120

Tiểu kết chương 4 137

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 139

1 Kết luận 139

2 Kiến nghị 141

MỤC LỤC THAM KHẢO 143

PHỤ LỤC 156

CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT

GDKT&PL Giáo dục kinh tế và pháp luật

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 So sánh chương trình dạy học định hướng nội dung và chương

trình dạy học định hướng NL

48

Bảng 2.2 Khung NL cốt lõi của HS phổ thông trong chương trình giáo

dục các nước OECD

49

Bảng 2.3 NL đặc thù định hướng hình thành, phát triển ở HS THPT

trong dạy học môn GDCD

51

Bảng 4.2 Thang đánh giá NL của HS sau khi ứng dụng CNTT trong

dạy học môn GDCD ở trường THPT

115

Bảng 4.3 Phân phối tần số điểm đánh giá NL của HS nhóm lớp thực nghiệm và đối chứng trước khi có tác động sư phạm

120

Bảng 4.4 Mức độ PTNL của HS lớp thực nghiệm và lớp đối chứng trước khi có tác động sư phạm

122

Bảng 4.5 Các tham số đặc trưng kết quả bài kiểm tra đánh giá NL đầu vào của HS lớp thực nghiệm và lớp đối chứng khi chưa có tác động sư phạm

123

Bảng 4.6 Tổng hợp phân phối tần số điểm đánh giá NL của HS nhóm lớp thực nghiệm và đối chứng trong bài kiểm tra số 1

124

Bảng 4.7 Mức độ NL của HS lớp thực nghiệm và lớp đối chứng qua kết quả bài kiểm tra số 1

125

Bảng 4.8 Các tham số đặc trưng của bài kiểm tra số 1 126

Bảng 4.9 Tổng hợp phân phối tần số điểm đánh giá NL của HS nhóm lớp thực nghiệm và đối chứng trong bài kiểm tra số 2

128

Bảng 4.10 Mức độ PTNL của HS lớp thực nghiệm và lớp đối chứng qua kết quả bài kiểm tra số 2

129

Bảng 4.11 Các tham số đặc trưng của kết quả bài kiểm tra số 2 131

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 4.1 Biểu đồ biểu diễn tần suất (%) phân loại kết quả bài kiểm tra đầu vào nhóm lớp thực nghiệm và đối chứng trước khi có tác động sư phạm

121

Hình 4.2 Biểu đồ biểu diễn các mức độ PTNL của HS nhóm thực nghiệm và đối chứng trước khi có tác động sư phạm

122

Hình 4.3 Biểu đồ biểu diễn tần suất (%) phân loại kết quả bài kiểm tra

số 1 của lớp thực nghiệm và đối chứng

125

Hình 4.4 Biểu đồ biểu diễn các mức độ PTNL của HS nhóm thực nghiệm và đối chứng qua kết quả bài kiểm tra số 1

126

Hình 4.5 Biểu đồ biểu diễn tần suất (%) phân loại kết quả bài kiểm tra

số 2 của lớp thực nghiệm và đối chứng

129

Hình 4.6 Biểu đồ biểu diễn các mức độ PTNL của HS nhóm thực nghiệm và đối chứng qua kết quả của bài kiểm tra số 2

130

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Giáo dục Việt Nam hiện nay đang phát triển trong bối cảnh tình hình thế giới có nhiều sự thay đổi nhanh chóng và phức tạp Quá trình hội nhập quốc tế, toàn cầu hóa trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội,… trong đó có giáo dục đã trở thành một xu thế tất yếu Cuộc cách mạng khoa học công nghệ 4.0, nền kinh tế tri thức ở các quốc gia ngày càng phát triển hết sức mạnh mẽ đã có những tác động trực tiếp đến sự phát triển các nền giáo dục trên thế giới

Sau 37 năm đổi mới, đất nước Việt Nam đã đạt được rất nhiều thành tựu quan trọng trên tất cả các lĩnh vực Với việc đặt con người vào vị trí trung tâm của mọi chính sách, coi con người vừa là động lực, vừa là mục tiêu của công cuộc phát triển, đường lối đổi mới không chỉ tác động đến kinh tế, xã hội mà đồng thời chi phối mạnh

mẽ về việc đổi mới và phát triển GD&ĐT Nghị quyết số 29/NQ-TW với định hướng đổi mới GD&ĐT là “chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện NL và phẩm chất người học” [51, tr 3] Định hướng này đã thể hiện rất rõ về việc cần thiết thay đổi chương trình giáo dục từ chương trình tiếp cận nội dung sang chương trình tiếp cận NL người học, hướng đến việc phát triển toàn diện ở người học cả về “đức” lẫn “tài” (PC và NL)

Trong cả hai Chương trình GDPT năm 2006 và 2018, môn GDCD đều giữ vai trò chủ đạo đối với việc giúp HS trực tiếp hình thành, phát triển về ý thức và hành vi công dân Hiện nay, cùng với các môn học và các hoạt động giáo dục trong chương trình GDPT, việc dạy học môn GDCD theo chương trình năm 2006 và theo chương trình năm 2018 đều được thực hiện theo định hướng phát triển ở HS những phẩm chất

cơ bản và NL chung, NL đặc thù của môn học Để đạt được các mục tiêu, các YCCĐ cho HS thông qua dạy học môn học này, đòi hỏi sự chung tay, nỗ lực, cố gắng rất lớn của các cấp quản lý giáo dục, GV và HS Đồng thời, sự hỗ trợ của CNTT có vai trò rất quan trọng đối với việc nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn này

CNTT với tư cách là môi trường, phương tiện trực quan, là công cụ hỗ trợ cho việc dạy học, giáo dục đang chứng tỏ những ưu thế và hiệu quả trong quá trình đổi

mới quản lý giáo dục, đổi mới PPDH và kiểm tra, đánh giá trong dạy học Thực tế hiện nay đã có khá nhiều nghiên cứu về việc ứng dụng CNTT trong dạy học nói chung và trong dạy học môn GDCD nói riêng nhưng các nghiên cứu này chủ yếu nghiên cứu về vai trò của CNTT đối với việc giúp HS đạt được các mục tiêu về kiến thức và tạo hứng thú học tập cho HS chứ chưa có công trình nào nghiên cứu cụ thể, chi tiết về vai trò của CNTT đối với việc hình thành, phát triển các NL của HS và những nguyên tắc, biện pháp cần phải đảm bảo trong quá trình ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS

Bên cạnh đó, trong thực tiễn dạy học môn GDCD theo Chương trình GDPT năm 2006 ở các trường THPT những năm vừa qua, GV bộ môn cũng đã được bồi dưỡng, tập huấn khá nhiều về việc ứng dụng CNTT trong dạy học và nhiều GV đã tích cực ứng dụng CNTT vào trong QTDH hoặc định hướng cho HS ứng dụng CNTT vào việc học tập môn học này Tuy nhiên, mục đích ứng dụng CNTT của GV và của HS trong QTDH môn GDCD cũng chủ yếu hướng đến mục đích giúp HS đạt được các mục tiêu dạy học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng của Chương trình GDPT năm 2006

Hiện nay, mục tiêu dạy học môn GDCD đối với HS bậc trung học có sự thay

đổi theo Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH là các mục tiêu về “kiến thức”, “năng lực”,

“phẩm chất” Sự thay đổi này cũng tạo ra những khó khăn nhất định đối với GV trong việc xác định các mục tiêu dạy học và cách thức để giúp HS đạt được các mục tiêu đó, nhất là mục tiêu về NL Do đó, việc nghiên cứu vấn đề ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trường THPT sẽ góp phần hệ thống cơ

sở khoa học và tìm ra những biện pháp ứng dụng CNTT hiệu quả để có thể hình thành, PTNL của HS trong QTDH bộ môn này theo cả chương trình năm 2006 và năm 2018

Vì vậy, tác giả chọn đề tài “Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông hiện nay” làm luận án tiến sỹ chuyên ngành Lý luận và PPDH bộ môn Giáo dục

chính trị

2 Mục đích nghiên cứu

Luận án nghiên cứu nhằm mục đích tìm ra các biện pháp ứng dụng CNTT trong

dạy học môn GDCD để góp phần PTNL cho HS, nâng cao hiệu quả dạy học môn học này ở trường THPT

3 Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Khách thể nghiên cứu trong luận án là QTDH môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trường THPT

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là việc ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trường THPT

3.3 Phạm vi nghiên cứu

- Nội dung nghiên cứu tập trung vào việc ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trường THPT

- Nghiên cứu thực trạng việc dạy học môn GDCD ở 31 trường THPT (đại diện cho các khu vực miền núi, đồng bằng, thành thị và nông thôn) và tổ chức thực nghiệm

sư phạm tại 5 trường THPT: THPT Xuân Vân (Tuyên Quang), THPT Sóc Sơn (Hà Nội), THPT Cẩm Giàng (Hải Dương), THPT Yên Dũng 2 (Bắc Giang), THPT Gia Viễn B (Ninh Bình) Các trường THPT được lựa chọn để tiến hành thực nghiệm sư phạm đại diện cho các trường THPT ở miền núi (THPT Xuân Vân), ở đồng bằng (THPT Cẩm Giàng, THPT Gia Viễn B), ở thành thị (THPT Sóc Sơn) và ở nông thôn (THPT Yên Dũng 2)

- Thời gian tiến hành tìm hiểu, khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm từ tháng 3/2020 đến tháng 10/2021

4 Giả thuyết khoa học

Giả thuyết khoa học trong Luận án là: Nếu GV vận dụng một cách hợp lý các nguyên tắc, biện pháp ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trường THPT thì sẽ hình thành, phát triển được các NL cho HS Từ

đó, giúp HS đạt được các mục tiêu về NL mà GV đã đề ra

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận án thực hiện những nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến vấn đề ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trường THPT

- Nghiên cứu cơ sở khoa học của việc ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trường THPT

- Đề xuất những nguyên tắc, biện pháp ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trường THPT

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm để chứng minh tính hiệu quả của những nguyên tắc, biện pháp ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trường THPT

6 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

6.1 Cơ sở lý luận

Luận án chủ yếu sử dụng lý luận của PPDH Bộ môn Giáo dục chính trị và lý luận dạy học hiện đại để làm cơ sở, quan điểm cho việc tiếp cận, nghiên cứu vấn đề ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trường THPT Việc sử dụng các cơ sở lý luận này sẽ giúp cho việc nghiên cứu luận án đảm bảo tính khoa học, tính hiện đại, tính hệ thống, đồng thời đáp ứng được những yêu cầu cũng như tính đặc thù trong khoa học giáo dục ngành Lý luận và PPDH bộ môn Giáo dục chính trị

6.2 Phương pháp nghiên cứu

6.2.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

Luận án sử dụng chủ yếu các phương pháp nghiên cứu lý luận như: Phân tích, tổng hợp, khái quát hóa, phân loại và hệ thống hóa, mô hình hóa, để thu thập, tổng hợp các thông tin lý luận từ nhiều nguồn tài liệu nhằm làm rõ những khái niệm công

cụ và những nội dung lý luận cơ bản trong luận án cũng như làm cơ sở để đề xuất những nguyên tắc, biện pháp và mô hình thực nghiệm về ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trường THPT

6.2.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp quan sát: Tác giả quan sát thái độ, hứng thú học tập, biểu hiện

NL của HS trong các giờ học môn GDCD ở trường THPT

- Phương pháp phỏng vấn: Phỏng vấn GV, HS về vấn đề ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trường THPT

- Phương pháp điều tra xã hội học: Sử dụng các phiếu hỏi đối với GV, HS về các nội dung liên quan đến đề tài của luận án

- Phương pháp chuyên gia: Tác giả tham vấn ý kiến của các nhà khoa học giáo dục về nội dung đề tài, xây dựng bộ phiếu hỏi, nội dung khảo sát thực trạng, phân tích số liệu khảo sát, kết quả thực nghiệm

- Phương pháp thực nghiệm: Thực nghiệm sư phạm để phân tích, so sánh, đánh giá giữa các lớp dạy thực nghiệm và các lớp dạy đối chứng

- Phương pháp nghiên cứu về sản phẩm hoạt động của HS: Phương pháp này được sử dụng trong quá trình thực nghiệm sư phạm để nghiên cứu, đánh giá các sản phẩm, kết quả học tập của HS Từ đó, tác giả đưa ra những nhận định về quá trình hình thành NL và phát triển về NL của HS

6.2.3 Các phương pháp khác

Luận án sử dụng một số phương pháp thống kê trong toán học để xử lý các số liệu thu thập được trong quá trình tác giả điều tra, khảo sát thực trạng Bên cạnh đó, luận án sử dụng phần mềm thống kê SPSS để thống kê và phân tích những số liệu trong quá trình thực nghiệm sư phạm

7 Những luận điểm cần bảo vệ

- Nghiên cứu về cơ sở lý luận của đề tài luận án cho thấy vấn đề ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD ở trường THPT đã bước đầu được một số tác giả nghiên cứu ở các góc độ khác nhau Tuy nhiên, các nghiên cứu chỉ mới chủ yếu tập trung vào việc ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD nhằm giúp HS đạt được các mục tiêu dạy học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng chứ chưa nghiên cứu cụ thể các nguyên tắc, biện pháp ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD nhằm giúp HS đạt được các mục tiêu về phát triển NL

- Nghiên cứu về cơ sở thực tiễn của đề tài luận án cho thấy trong quá trình thực hiện Chương trình môn GDCD năm 2006 ở trường THPT, nhiều GV và HS đã ứng dụng CNTT vào hoạt động dạy và học môn GDCD ở các mức độ khác nhau nhưng