Tiểu luận cao học lịch sử tư tưởng chính trị tư tưởng pháp trị của hàn phi tử và sự vận dụng tư tưởng này vào xây dựng xã hội việt nam hiện nay

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Hơn 15 năm qua, công cuộc đổi mới toàn diện đất nước đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Đất nước ta bước vào thời kỳ phát triển mới, thời kì đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa với mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Để thực hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, chúng ta phải tiếp tục đổi mới toàn diện và triệt để các lĩnh vực đời sống xã hội, đặc biệt là đổi mới hệ thống chính trị XHCN, xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân. Nhận thức rõ yêu cầu đó,đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX đã khẳng định: “ Nhà nước ta là công cụ chủ yếu để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, là Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân. Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan Nhà nước trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật”. Thực tiễn công cuộc đổi mới đất nước nói chung, quá trình cải cách hoạt động quản lý xã hội bằng pháp luật của nhà nước, tăng cường pháp chế XHCN nói riêng, đã và đang đặt ra những vấn đề cấp bách, đòi hỏi các nhà khoa học giải đáp. Vì vậy xuất hiện nhiều công trình khoa học nghiên cứu về nhà nước và quản lý nhà nước trong nền kinh tế thị trường, về xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật XHCN. Về cải cách bộ máy hành chính nhà nước… Tuy nhiên, việc nghiên cứu kế thừa tinh hoa và di sản tư tưởng và học thuyết chính trị xã hội của nhân loại trong quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN còn nhiều hạn chế. Hầu hết các nhà khoa học mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu từng vấn đề cụ thể theo hai hướng chính : Hướng nghiên cứu tập trung vào quá trình cải cách nhà nước ; Hướng nghiên cứu hoặc dịch thuật tập trung vào nội dung các tư tưởng chính trị xã hội. Nhìn chung các công trình nghiên cứu nêu trên đều đã làm sáng những vấn đề hoặc về quá trình cải cách, hoàn thiện bộ máy nhà nước Việt Nam trong thời kì đổi mới; hoặc về những tư tưởng chính trị, pháp lý trên thế giới trong lịch sử. Do vậy, việc kế thừa hai hướng nghiên cứu trên sẽ mang lại những ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiện nhất định cho việc xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam hiện nay. Trong quá trình kiện toàn tổ chức, đổi mới phương thức và nâng cao hiệu quả hoạt động quản lý xã hội của Nhà nước, việc kế thừa có chọn lọc những tư tưởng và học thuyết quản lý xã hội trong lịch sử đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Bởi vì những tư tưởng và học thuyết quản lý xã hội, kể cả ở phương Đông và phương Tây, đều là sản phẩm trí tuệ con người, đã được kiểm nghiệm qua thực tiễn lịch sử. Chúng có giá trị nhất định trong việc giúp chúng ta tìm ra những giải pháp hữu hiệu để xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta trong giai đoạn hiện nay. Trong đó, thuyết pháp trị của Hàn Phi Tử, một trong những tư tưởng chính trị xã hội nổi bật trong thời kỳ Trung Quốc cổ đại đã để lại nhiều kinh nghiệm lịch sử to lớn đối với quá trình thực hiện quản lý xã hội bằng pháp luật của Nhà nước. Xuất phát từ những đòi hỏi về lý luận và thực tiễn nêu trên, việc nghiên cứu thuyết pháp trị của Hàn Phi Tử là thực sự cấp thiết. Đó là lý do mà tác giả chọn thực hiện đề tài : “ Tư tưởng pháp trị của Hàn Phi Tử và sự vận dụng tư tưởng này vào xây dựng xã hội Việt Nam hiện nay” làm đề tài tiểu luận của mình. Vượt qua khó khăn, tác giả quyết tâm theo đuổi đề tài này, những mong có thể góp một phần nhỏ của mình vào việc nghiên cứu.

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hơn 15 năm qua, công cuộc đổi mới toàn diện đất nước đã đạt đượcnhiều thành tựu quan trọng Đất nước ta bước vào thời kỳ phát triển mới, thời

kì đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa với mục tiêu dân giàu, nước mạnh,

xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

Để thực hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đấtnước, chúng ta phải tiếp tục đổi mới toàn diện và triệt để các lĩnh vực đờisống xã hội, đặc biệt là đổi mới hệ thống chính trị XHCN, xây dựng và hoànthiện nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân Nhận thức rõ yêu cầuđó,đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX đã khẳng định: “ Nhà nước ta là công cụchủ yếu để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, là Nhà nước pháp quyềncủa dân, do dân và vì dân Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công

và phối hợp giữa các cơ quan Nhà nước trong việc thực hiện quyền lập pháp,hành pháp và tư pháp Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật”

Thực tiễn công cuộc đổi mới đất nước nói chung, quá trình cải cáchhoạt động quản lý xã hội bằng pháp luật của nhà nước, tăng cường pháp chếXHCN nói riêng, đã và đang đặt ra những vấn đề cấp bách, đòi hỏi các nhàkhoa học giải đáp Vì vậy xuất hiện nhiều công trình khoa học nghiên cứu vềnhà nước và quản lý nhà nước trong nền kinh tế thị trường, về xây dựng vàhoàn thiện hệ thống pháp luật XHCN Về cải cách bộ máy hành chính nhànước… Tuy nhiên, việc nghiên cứu kế thừa tinh hoa và di sản tư tưởng và họcthuyết chính trị - xã hội của nhân loại trong quá trình xây dựng và hoàn thiệnNhà nước pháp quyền XHCN còn nhiều hạn chế Hầu hết các nhà khoa họcmới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu từng vấn đề cụ thể theo hai hướng chính :

Hướng nghiên cứu tập trung vào quá trình cải cách nhà nước ; Hướng nghiên cứu hoặc dịch thuật tập trung vào nội dung các tư tưởng chính trị - xã hội Nhìn chung các công trình nghiên cứu nêu trên đều đã làm sáng những

vấn đề hoặc về quá trình cải cách, hoàn thiện bộ máy nhà nước Việt Namtrong thời kì đổi mới; hoặc về những tư tưởng chính trị, pháp lý trên thế giớitrong lịch sử Do vậy, việc kế thừa hai hướng nghiên cứu trên sẽ mang lạinhững ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiện nhất định cho việc xây dựng nhànước pháp quyền XHCN ở Việt Nam hiện nay

Trong quá trình kiện toàn tổ chức, đổi mới phương thức và nâng caohiệu quả hoạt động quản lý xã hội của Nhà nước, việc kế thừa có chọn lọcnhững tư tưởng và học thuyết quản lý xã hội trong lịch sử đóng vai trò đặcbiệt quan trọng Bởi vì những tư tưởng và học thuyết quản lý xã hội, kể cả ởphương Đông và phương Tây, đều là sản phẩm trí tuệ con người, đã đượckiểm nghiệm qua thực tiễn lịch sử Chúng có giá trị nhất định trong việc giúpchúng ta tìm ra những giải pháp hữu hiệu để xây dựng và hoàn thiện Nhànước pháp quyền XHCN ở nước ta trong giai đoạn hiện nay Trong đó, thuyếtpháp trị của Hàn Phi Tử, một trong những tư tưởng chính trị - xã hội nổi bậttrong thời kỳ Trung Quốc cổ đại đã để lại nhiều kinh nghiệm lịch sử to lớnđối với quá trình thực hiện quản lý xã hội bằng pháp luật của Nhà nước

Xuất phát từ những đòi hỏi về lý luận và thực tiễn nêu trên, việc nghiêncứu thuyết pháp trị của Hàn Phi Tử là thực sự cấp thiết Đó là lý do mà tác giả

chọn thực hiện đề tài : “ Tư tưởng pháp trị của Hàn Phi Tử và sự vận dụng

tư tưởng này vào xây dựng xã hội Việt Nam hiện nay” làm đề tài tiểu luận

của mình Vượt qua khó khăn, tác giả quyết tâm theo đuổi đề tài này, nhữngmong có thể góp một phần nhỏ của mình vào việc nghiên cứu

2 Loại hình nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu nội dung thuyết Pháp trị của Hàn Phi Tử ( một họcthuyết chính trị - xã hội nổi bật trong xã hội nổi bật trong xã hội Trung Quốcthời kỳ cổ đại) vì vậy đề tài thuộc loại hình nghiên cứu thuần túy Hơn thếnữa, đề tài còn nghiên cứu ý nghĩa của thuyết Pháp trị của Hàn Phi Tử đối vớiviệc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay, vìvậy đề tài thuộc loại hình nghiên cứu ứng dụng

3 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu nội dung thuyết Pháp trị của Hàn Phi Tử( một học thuyết chính trị - xã hội nổi bật trong xã hội Trung Quốc thời kỳ cổđại) thông qua bộ Hàn Phi Tử

4 Phương pháp nghiên cứu của đề tài

Đề tài dựa trên cơ sở lý luận là hệ thống những quan điểm cơ bản củanghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, những quan điểm của Đảng vàNhà nước ta về vấn đề nhà nước Phương pháp nghiên cứu dựa trên cơ sởphương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch

sử, đề tài sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau như: Phân tích –tổng hợp, hệ thống – cấu trúc , logic- lịch sử … Trong quá trình giải quyếtcác vấn đề nêu ra

5 Mục đích nghiên cứu

Trước hết, xác định nhiệm vụ nghiên cứu :

- Mục đích nghiên cứu của đề tài : Thuyết pháp trị của Hàn Phi Tử và

ý nghĩa của nó đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở ViệtNam hiện nay Để đạt được mục đích của đề tài cần – phải :

+ Trình bày những nội dung cơ bản trong thuyết Pháp Trị của Hàn PhiTử

+Làm sáng tỏ giá trị lịch sử của thuyết Pháp trị đối với việc xây dựng

và hoàn thiện nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam hiện nay

CHƯƠNG I:

TƯ TƯỞNG PHÁP TRỊ CỦA HÀN PHI TỬ

1 Tư tưởng “ Pháp trị “ của Hàn Phi Tử

1.1 Hoàn cảnh lịch sử và vài nét chung về Hàn Phi Tử

Hàn Phi Tử ( 280 TCN – 233 TCN ) là học giả nổi tiếng Trung Quốccuối thời Chiến Quốc theo trường phái Pháp gia, tác giả sách Hàn Phi Tử, ông

là nhà tư tưởng hiếm hoi xuất thân quý tộc

Hàn Phi sống vào thời Chiến quốc, là con trai của vua nước Hàn, vì vậyngay từ bé ông đã nhìn rõ các quan hệ vua tôi, cách trị nước và bản tính tranhgiành, ích kỷ của con người

Hàn Phi là học trò của Tuân Tử , nhà học giả lớn nhất thời bấy giờ Banđầu tiếp thu Nho giáo, rất thông thạo về Lịch sử, văn học nên sau này mỗi khicông kích Nho giáo ông đều đưa ra rất nhiều dẫn chứng, lý luận sắc bén Ông

có tư tưởng con người sinh ra bản tính vốn ác, ích kỳ và gian trá nên khôngthể dùng “đức trị” mà thay vào đó là dùng thế, dùng thuật và dùng luật để trị.Người làm vua phải đề phòng từ vợ, con, tể tướng, trâm quan đến các nhàbiện luận, các sứ thần, nước ngoài…

Ông tập trung nhiều vào những biện pháp đề phòng, những dấu hiệubáo trước sự mất nước, những mánh khóe kiểm tra… Khi còn ở nước Hàn,Hàn Phi từng nhiều lần dâng thư cho vua Hàn nhưng nhà vua không nghe.Khi nước Hàn sắp bị nước Tần xâm chiếm, Hàn Phi làm sứ giả nước Tần đểthuyết phục vua Tần không đánh Hàn Vua Tần ( sau này là Tần ThủyHoàng ) thích sách của Hàn Phi nên vô cùng mến ông Nhưng thừa tướngnước Tần là Lý Tư, bạn học cũ của Hàn Phi lại gán cho ông tội mưu lợi vàgiam ông vào ngục

Ở trong ngục, Hàn Phi viết tác phẩm “ Lần đầu yết kiến vua Tần” khiếnvua Tần thán phục và ra lệnh xá tội, nhưng trước đó ông đã bị Lý Tư ép uốngthuộc độc chết trong ngục

1.2.Bối cảnh xã hội Trung Hoa cổ đại thời Hàn Phi Tử

Lịch sử Trung Hoa cổ đại có hai thời kỳ được nói đên nhiều nhất: Xuânthu và Chiến quốc Thời Xuân thu ( 770 – 403 TCN ) là thời kỳ suy tàn của nhàChu, đây chính là thời kỳ sinh sống của Lão Tử, Khổng Tử (551 – 479 TCN)

Thời Chiến quốc ( 403 – 221 TCN) từ gần cuối đời Uy Việt Vương, tớikhi nhà Tần diệt nhà Tề thống nhất đất nước, đó là thời kỳ sinh sống của HànPhi Tử ( 280 – 233 TCN )

So với thời Xuân Thu thì Chiến Quốc loạn lạc và bất ổn định hơn vềchính trị, nhưng lại phát triển hơn về kinh tế Trong thời Xuân Thu, công cụsản xuất và khí giới chủ yếu là bằng đồng Sắt bắt đầu được dùng cuối thời kỳnày và trở nên thông dụng vào thời Chiến Quốc, do đó, thúc đẩy việc mở rộngđất đai nông nghiệp, tăng năng suất lao động Đây là thời kỳ đạo đức suy đồi,người ta chỉ tìm mọi cách để tranh lợi Quan lại tham nhũng, ăn chơi xa hoatrụy lạc; chiến tranh kéo dài liên miên khiến cho đời sống của nhân dân càngthêm đói khổ cùng cực Trước tình cảnh xã hội như vậy, tầng lớp quý tộc vàtầng lớp tri thức có sự chia rẽ và tư tưởng

2.Nội dung tư tưởng Pháp trị của Hàn Phi Tử và một số hạn chế

trong tư tưởng Pháp trị của Hàn Phi Tử.

Pháp gia là một trong những học thuyết tiêu biểu của Trung Hoa cổ đại

đã đưa ra tư tưởng “ Pháp trị” ( dùng pháp luật trị nước) để giải quyết tìnhtrạng xã hội loạn lạc thời Xuân tu – Chiến quốc Mặc dù, triết thuyết này đã rađời và tồn tại cách ngày nay hơn hai nghìn năm, nhưng nội dung tư tưởngpháp trị của Hàn Phi Tử vẫn còn nhiều giá trị không chỉ ở đương thời mà còn

có ý nghĩa đối với đương đại

Như chúng ta đã biêt, ở Trung Quốc vào thời Xuân Thu – Chiến quốc

đã xuất hiện nhiều thuyết trị nước khác nhau Mặc dù, những tư tưởng về cáchtrị nước của Khổng Tử - “Nhân trị”, Lão Tử - “Vô vi”, Mạnh Tử - “Nhânchính”, Mặc Tử - “Kiêm ái”, - đã có những giá trị nhất định trong lịch sử, tuynhiên, sự thành công mà nó mang lại không được như ý muốn trong một xã

hội loạn lạc và luôn xảy ra chiến tranh lạnh như xã hội Trung Quốc thời kỳnày Trong bối cảnh đó, tư tưởng Pháp trị của Pháp gia, đặc biệt là tư tưởngcủa Hàn Phi Tử đã được Tần Thủy Hoàng sử dụng có hiệu quả trong việcthống nhất Trung Quốc và có vai trò nhất định trong việc trị nước trongnhững thời gian sau đó.

Đại biểu đầu tiên của Trung Hoa cổ đại đưa ra tư tưởng pháp trị làQuản Trọng ( khoảng thế kỷ VI – TCN) Ông đã coi pháp luật như là mộtcách thức trị nước và chủ trương cần phải công bố pháp luật rộng rãi cho dânchúng Ông cho rằng, trong phép trị nước phải coi trọng luật, hình, lệnh vàchính Luật là để định danh phận cho mỗi người mà dân không tranh Lệnh là

để cho dân biết việc mà bàn Hình là để trừng trị những kẻ làm trái lệnh vàluật đã ban hành Chính là sửa cho dân theo đường ngay lẽ phải Những tưtưởng này còn được thể hiện ở các đại biếu của thời Chiến quốc như: ThươngƯởng : dùng pháp (pháp luật) để trị nước; Thân Bất Hại : Trị nước cần phải

có thuật ( phương pháp, nghệ thuật, thủ đoạn ); Thận Đáo : nêu tư tưởng thế( Thế lực của kẻ đứng đầu thống trị.)

Hàn Phi Tử là người đã kế thừa, tập hợp tư tưởng của các nhà tư tưởngtrước dựng học thuyết tương đối hoàn chỉnh của phái Pháp gia Tư tưởng của

Hàn Phi Tử được thể hiện ở luận điểm : Trọng pháp luật; Trọng cái thế;

Trọng thuật trừ gian Có thể nói rằng, tư tưởng pháp trị của Hàn Phi Tử là sự

kết hợp của ba yếu tố “pháp”, “thế”, “thuật” Trong đó “pháp” là hạt nhâncòn “thế”, “thuật” là yếu tố bổ trợ cho “pháp” Tư tưởng pháp trị của ôngđược thể hiện rõ trong tác phẩm Hàn Phi Tử

Tư tưởng Trọng pháp (coi trọng pháp luật)

Khác với các nhà tư tưởng đương thời như Khổng – Mạnh chủ trương

“đức trị “ ( dùng đạo đức để trị nước); Mặc Tử chủ trương thuyết “Kiêm ái”( cùng yêu thương nhau); Lão Tử dùng thuyết “Vô vi” để trị nước Hàn Phi

Tử đã nhận thức về vai trò của pháp luật trong đạo trị nước và chủ trươngđường lối “pháp trị”

Vì thấy được vai trò quan trọng của pháp luật trong việc cai trị đất nướcnên Hàn Phi Tử luôn coi trọng pháp luật Theo ông, điểm cốt yếu nhất củaviệc xây dựng quốc gia hùng mạnh là phải dựa vào pháp luật : “ Không cónước nào luôn mạnh, cũng không có nước nào luôn yếu Hễ những người thithành pháp luật mà mạnh thì nước mạnh, còn hễ những người thi hành phápluật mà yếu thì nước yếu.”

Theo ông, pháp luật là công cụ hữu hiệu để giải quyết tình hình xã hội

“Quân bất quân, thần bất thần, phụ bất phụ, tử bất tử” ( Vua không theo đúngđạo vua, cha không theo đúng đạo cha, con không theo đúng đạo con) của thờiXuân thu – Chiến quốc Từ đó, ông đề xuất tư tưởng dùng pháp luật để trị nước

Mục đích chính trong chủ trương pháp trị của Hàn Phi Tử là khiến cho

kẻ mạnh không lấn át người yếu, kẻ đông không xúc phạm số ít, nguời già cảđược thỏa lòng, người trẻ và cô độc được trưởng thành, biên giới không bịxâm lấn, vua và tôi thân yêu nhau, cha con giữ gìn cho nhau Vì mục đích đó,cho nên, pháp trị hay pháp đã trở thành tiêu chuẩn khách quan để đánh giá,phân định phái – trái, tốt – xấu, đúng – sai của hành vi con người và là tiêuchuẩn để phân định danh phận của mỗi người trong xã hội Pháp (pháp luật)

là cơ sở để mọi người biết rõ bổn phận trách nhiệm, là khuôn phép để khen –chê, thưởng – phạt Sự hiện diện của pháp luật sẽ giúp nhân tâm, vạn sự quy

về một mối Do chủ trương lấy pháp làm chuẩn nên Pháp là cái gốc của thiên

hạ Bởi vậy, nếu xem xét trên các mặt : mục đích, tính chất, ý nghĩa tư tưởngpháp trị của Hàn Phi tử thì thấy rằng đây là tư tưởng tương đối hoàn chỉnh vàtiến bộ so với đương thời, ngày nay vẫn được đánh giá rất cao bởi tính thựctiễn và có thể áp dụng để xây dựng Nhà nước Pháp quyền

Theo Hàn Phi Tử thì “ Pháp “ là phương tiện để duy trì trật tự xã hộimột cách hiệu quả và nhanh chóng “ Pháp” là những quy định thành văn, dánnơi công đường để trăm họ phải đọc khiến pháp luật phải thành cái quy củ.Hàn Phi Tử cũng đã cho rằng, ở đời này không cần thợ mau, thợ mộc giỏi màchỉ cần người thợ trung bình và có cái thước chuẩn Trong cai trị xã hội cũng

vậy, không cần ông vua giỏi, chỉ cần ông vua trung bình nhưng ông vua ấyphải có cái thước chuẩn pháp luật Pháp luật phải thống nhất ổn định, dễ hiểu,như cái thước không được cong vênh và công khai để mọi người hiểu rõ.Pháp luật phải được thi hành triệt để, không ai nằm ngoài pháp luật, từ vuađến dân, từ trên xuống dưới đều phải tuân theo pháp luật Hàn Phi Tử cũngcho rằng, trời không vì vật nào mà thay đổi bốn mùa, thánh nhân cũng không

vì vật nào mà thay đổi luật pháp, vì vậy ông luôn đòi hỏi nhà cầm quyền phảinêu gương pháp luật

Trong đường lối chính trị của mình, Hàn Phi Tử đã đưa ra những luậnthuyết cơ bản về xây dựng và thi hành pháp luật như vấn đề định pháp (lậppháp) , vấn đề thi hành pháp luật phải công bằng, vấn đề giáo dục pháp luậtcho dân hiểu

Về vấn đề lập pháp ( xây dựng pháp luật); Lập pháp là quyền của vua,quy tắc lập pháp là phải lấy tình người và phép trời làm tiêu chuẩn

Hành pháp thì phải chuẩn bị, công bố cho rõ ràng, thi hành cho nghiêmchỉnh, đừng thay đổi nhiều mà phải chí công vô tư theo tư tưởng “ vua tôisang hèn đều phải theo luật pháp.”, thưởng phạt phải nghiêm minh Theo ôngnêu : danh chính, phép hoàn bị thì bậc minh quân chẳng có việc gì phải làmnữa, vô vi mà được trị

Vì pháp luật có vai trò rất quan trọng , nên theo Hàn Phi tử thì cần phảixây dựng pháp luật cho tốt Trong Hàn Phi Tử, ông đã dành hẳn một thiênviết về vấn đề thiết lập hệ thống pháp luật – xây dựng pháp luật có tên là “Định pháp” Cho dù nhà vua có quyền lập pháp, nhưng theo ông, một hệthống pháp luật tốt không phải được xây dựng trên sự suy luận theo ý chíchủa quan của một cá nhân nhà cầm quyền nào mà pháp luật được xây dựngphải tuân theo các nguyên tắc như : sự minh bạch, phải được ghi thành vănbản, phải được phổ biến rộng rãi Pháp luật phải có lý lẽ, dẫn chứng xác đáng,

rõ ràng; pháp luật phải hợp với thời thế, pháp luật phải thống nhất và có tính

ổn định

Ông cho rằng pháp luật không chỉ là dùng hình mà cần được thành văn,

in ấn cẩn thận để quan phủ công bố rộng rãi cho dân biết mà thi hành Tưtưởng về việc ban bố pháp luật cho dân là tư tưởng tiến bộ của ông so vớiđương thời Ông cho rằng, có phổ biến pháp luật cho dân hiểu thì họ sẽ không

vi phạm: “ Khi pháp luật rõ ràng thì người trên được tôn trọng mà không bịxâm lấn Người trên được tôn trọng và không bị xâm lấn thì vua mạnh và nắmđược cái chủ yếu.” Ông còn nếu ra hai cách để phổ biến pháp luật cho dân làviết lên thẻ tre treo nơi công cộng hoặc sai các quan dạy cho dân Ngày nay,bài học về phổ biến pháp luật – giáo dục pháp luật cho mọi người là nhiệm vụquan trọng Bởi vì, khi dân đã nắm được điều luật, biết được những điều đượclàm và điều không được làm nhờ đó người ta sẽ không vi phạm những điềungăn cấm vì “ Pháp luật là mệnh lệnh ban bố” ở nơi cửa công, hình phạt chắcchắn đối với lòng dân, thưởng những người cân thận giữa pháp luật, nhưngphạt những kẻ làm trái lệnh Đó là điều bầy tôi phải tuân theo.”

Pháp luật cần phải có lý lẽ, dẫn chứng xác đáng, rõ ràng, minh bạch.Tránh những kẻ lợi dụng kẽ hở của pháp luật Pháp luật nghiêm minh thì cácquan thực thi pháp luật, giữ gìn trị an mới được dễ dàng, các bậc vua chúamới nắm được những việc quan trọng và người dân bình thường mới biết việcphải làm, nhờ đó giữ được trật tự , nhà vua không phải khó nhọc mà cai trịvẫn tốt

Pháp luật phải hợp với thời thế : Kế thừa và phát huy quan điểm duyvật về tự nhiên của Lão Tử và Tuân Tử, Hàn Phi tử đã giải thích sự phát sinh,phát triển của vạn vật theo tính quy luật khách quan Mỗi sự vật đều có cái

“lý” của nó Theo ông, khi cái lý đã thay đổi thì phương pháp trị nươc, cảicách xã hội là tất yếu

Ông cho rằng, lịch sử xã hội loài người luôn biến đổi Do vậy, kẻ thốngtrị phải căn cứ vào nhu cầu khách quan của lịch sử, vào đặc điểm, hoàn cảnhcủa thời thế mà lập ra chế độ, đặt chính sách, phương pháp trị nước mới chothích hợp Theo ông, không có một thứ pháp luật luôn luôn đúng với mọi thời

đại Thời thế thay đối thì cách cai trị cũng phải thay đổi, pháp luật được định

ra dựa trên những đòi hỏi khách quan từ thực tiễn cai trị, phải dựa vào sự thayđổi của thực tiễn xã hội mà bổ sung thêm Có như vậy, pháp luật mới có tácdụng và có tính khả thi Pháp luật phải tùy thời mà thay đổi nhưng không phải

vì thế mà thay đổi tùy tiện Vì, pháp luật là chuẩn mực của xã hội để phânđịnh tốt – xấu: “Người thợ khéo tuy dùng ý và mắt cũng đúng dây mực nhưngtrước đó phải lấy cái quy cái củ để đo Kẻ thượng trí tuy làm việc đúng ngaynhưng trước đó phải lấy phép tắc tiên vương làm chuẩn Cho nên nhờ dây dọithẳng mà cây cong bị đẽo Nhờ cái mực nước bằng mà chỗ cao, chỗ nghiêng

Xuất phát từ quan điểm cho rằng, trong xã hội ngoài một số ít là thánhnhân, còn đại đa số là dân đều khó hiểu được đạo lý sâu xa Cho nên, ông yêucầu pháp luật phải được xây dựng cho dễ hiểu, dễ thi hành Tránh việc phápluật quá cao xa, khiến cho người dân hiểu sai, dẫn đến thi hành sai: “Pháp chếgọn thì việc kiện tụng của dân ít đi Thế cho nên sách của thánh nhân thế nàocũng diễn giải rõ ràng, pháp luật của minh quân bao giờ cũng xét đoán mọiviệc rõ ràng”

Pháp luật phải công bằng, phải thể hiện sự bênh vực kẻ yếu, số ít “kẻlàm vua là kẻ phải giữ pháp luật, căn cứ vào kết quả để mà xét để lập cônglao”, “cho nên bậc vua sáng trì quan lại chứ không trị dân” Pháp luật là chuẩnmực để mọi người tuân theo và thực hiện công bằng Khi lệnh được ban ra thìmọi người dân bắt buộc phải thi hành Những điều khoản đó phải công khai,công bằng

Phải thưởng phạt một cách công minh, khách quan Quan lại làm sai thìcũng phải bị phạt như dân thường: “Pháp luật không hùa theo người sang Sợidây dọi không uốn mình theo cây gỗ cong Khi đã thi hành pháp luật thì kẻkhôn cũng không thể từ, kẻ dũng cũng không dám tranh Trừng trị cái saikhông tránh kẻ đại thần, thưởng cái đúng không bỏ sót kẻ thất phu” Việcthưởng phạt phải được quy định và thực hiện theo đúng phép tắc “Nếu có ôngvua biết bỏ điều riêng tư, cong queo mà theo phép công thì dân sẽ được yên

mà nước sẽ được trị Nếu có ông vua mà bỏ được điều riêng tư, thi hành phépcông thì quân đội mạnh mà kẻ địch yếu Nhờ vậy, ông vua biết rõ được việcnên, việc không nên, có quy định theo phép tắc”

Cốt lõi của tư tưởng pháp trị là để ổn định được đất nước, muốn vậy, quantrọng nhất vẫn là phải dùng “pháp”, “thế”, “thuật” Trong đó nhấn mạnh đến yếu

tố pháp luật Lấy pháp luật làm công cụ đắc lực để thống trị xã hội, biện phápluật thành phương tiện, công cụ đặc biệt, nhằm đảm bảo cho vua cai trị dânchúng Theo Hàn Phi Tử những lời kêu gọi về đạo đức như trung hiếu, nhânnghĩa đều là xa vời, phi thực tế, chỉ có pháp luật mới có thể đảm bảo trật tự Tưtưởng này đôi lập với Nho gia – đề cao đạo đức trong đạo trị nước

Qua những điều nêu trên cho thấy tư tưởng của Hàn Phi Tử có nhiềutiên bộ mà ngày nay có thể vận dụng Tuy nhiên, vẫn còn một số hạn chế, đó

là quá tuyệt đối hóa pháp luật, chủ trương dùng những luật lệ, hình pháp đểđiều chỉnh hành vi con người, chỉ duy nhất sử dụng pháp luật trong đạo trịnước mà không thây được vai trò của giáo dục đạo đức Pháp luật và đạo đức

là hai hình thái ý thức xã hội, chúng đều có tác dụng điều chỉnh hành vi củacon người Nếu pháp luật điều chỉnh hành vi con người bằng hệ thống điềuluật thì đạo đức điểu chỉnh hành vi con người thông qua dư luận xã hội Dovậy, cần có sự kết hợp của cả pháp trị và đức trị thì sẽ có hiệu quả hơn trongviệc ổn định trật tự xã hội và là cơ sở cho xã hội phát triển bền vững Quánhân mạnh “vị lợi”, cho rằng mọi hành động chỉ vì cái lợi, do đó, ông đã bỏqua giá trị nhân văn của con người và độc tôn pháp luật Nêu độc tôn pháp

luật, thực hiện pháp luật hà khắc sẽ tiêu diệt mọi khả năng sáng tạo và khó thuphục nhân tâm Bởi vì, pháp luật không sinh ra quyền con người mà nó làcông cụ bảo đảm quyển con người Pháp luật tiến bộ là nền pháp luật chú ýđến những quyền con người và bảo vệ quyền con người.

Tư tưởng trọng cái thế.

“Thế” chính là địa vị, là thế lực, là quyền uy của người cầm đầu chínhquyền Hàn Phi Tử đề cao Tôn – Quân – Quyền tức là độc tôn quyền của vua,mọi người phải tuân phục quyền của ông vua Vua phải giữ cho mình một cáiquyền thế và ranh giới rõ ràng tránh các quan tiếm quyền Người cẩm quyềnkhông cẩn phải hiền và trí, mà cần có quyền thế và địa vị Hiền và trí không

đủ cho đám đông phục tùng, mà quyền thế và địa vị đủ khuất phục đượcngười hiền Trọng thế thì tất nhiên trong sự cưỡng chế: vua nắm cả quyền lậppháp, hành pháp và tư pháp Như vậy, cái quyền uy thế mạnh này thay được

cả hiền nhân Vua phải được tôn kính tuân theo triệt để, dân không được trái ývua, vua bắt chết thì phải chết, không chết tức là không trung, hơn nữa, dùvua có nhường ngôi cho, cũng không được nhận, vì nếu nhận thì vua sẽ thành

bề tôi của mình mất, trái phép, bất trung

Tư tưởng trọng thuật (dùng người).

Thuật là nguyên tắc để người trên cai trị người dưới Hàn Phi Tử đề ranguyên tắc thưởng “tín” (thưởng theo đúng luật định); Phạt “tất” (có tội phạtkhông tha) Thưởng thì phải trọng hậu, phạt thì phải nặng Thưởng trọng hậuthì dân mới thấy lợi mà ham Phạt nặng thì dân sợ mà tránh Sự thưởng phạtphải theo đúng phép nước và do vua tiến hành Hình phạt không tránh ngườithân và đại thần Vì pháp luật là chuẩn mực, quy củ, cứ theo đó thì hành độngkhông sai Dùng pháp luật để trị nước chi là để khen đúng người phải, tráchđúng kẻ quấy mà thôi Pháp luật không thể a dua người sáng cũng như dâymực không thể uốn theo gỗ cong Trị tội thì không chừa các quan lớn, thưởngcông thì không bỏ sót dân thường Hình phạt nặng thì người sang không dámkhinh kẻ hèn; pháp luật phân minh thì người trên được tôn trọng, không bị

lân Tóm lại, thưởng phạt không được vì tư tình, không được có tư ý, khôngđược để lộ vui buồn của mình ra nữa Cứ theo đúng pháp luật mà thưởngphạt, thì kẻ bị trừng phạt không oán bề trên, kẻ được thưởng cũng khôngmang ơn bề trên, vì không coi sự được thưởng là một ân huệ, chỉ là một sựcông bằng mà thôi Vậy dùng hình phạt nặng thì dân mới sợ mà mau có kếtquả, nước sẽ hết loạn, chỉ có lợi cho dân chứ không làm thương tổn gì cho họ

cả Hơn nữa, còn là nhân từ đôi với dân nữa, vì nếu dùng hình phạt nhẹ, dânkhông sợ mà mắc tội, như vậy không khác gì bẫy dân, còn dùng hình phạtnặng là tránh cho dân sa vào bẫy

Hàn Phi Tử cho rằng, ông vua giỏi là phải biết cách tận dụng trí lực củatoàn dân Vua phải hỏi ý kiến, dò xét lòng của mỗi bề tôi, mà không để lộ tìnhcảm, ý muốn của mình ra; như vậy có thể dùng được hết tài năng của họ, chếngự được họ mà không để họ đoán được ý nghĩ của mình Bởi vậy bậc minhchủ không vì thương yêu mà nghe lời người, không vì vui thích mà tính việc.Nghe lời người mà không tham khảo xem có đúng không thì quyền sẽ bị chiacho kẻ gian; không dùng trí thuật thì bị khốn vì bề tôi Cho nên bậc minh chủthi hành pháp chế thì (không thiên vị) như trời, dùng người thì (kín đáo) nhưquỷ Như trời thì không bị chê, như quỷ thì không bị người ta dò xét mà lợidụng Vì vậy, phải cấm ngặt mọi cái học tư, chỉ dạy cái học công, tức phápluật

Hàn Phi Tử cũng lưu ý những nhà lãnh đạo, phải dựa vào pháp trị đểlàm cho đất nước giàu mạnh, song như vậy chưa đủ Đã là đế vương thì phải

có các thủ thuật để hiểu rõ bản chất của quần thần, dân chúng, để thấu hiểuphải trái, thị phi từ đó đưa ra hình phạt đúng đắn Cùng với đó, “thuật” còn làphương tiện để củng cố, bổ nhiệm, miễn nhiệm trong tổ chức, tuyển chọnchức vụ quan trọng…

Như vậy, theo Hàn Phi Tử thì “thuật” và “thế” là hai điều kiện để thực hiện “pháp”, ba yếu tố trên có quan hệ gắn bó mật thiết và luôn bổ trợ cho nhau, nêu thiếu đi một thì không thể nào có được nền pháp trị hoàn chỉnh mà

chỉ gây thêm loạn trong dân chúng Quan điểm này đã cho chúng ta thấy rằng, Hàn Phi Tử xứng đáng với danh hiệu tập đại thành của pháp gia Ở tư tưởng của ông đã khắc phục được tính phiên diện trong quan điểm pháp trị của những người trước Không những thế, tư tưởng pháp trị hoàn chỉnh của ông còn mang tính nhập thế (có ý nghĩa thực tiễn) hơn hẳn so với các triết thuyết đương thời như Nho gia, Mặc gia, Đạo gia.