luận văn thạc sĩ văn học việt nam cảm hứng nghệ thuật trong tiểu thuyết hoàng quốc hải khảo sát qua “bão táp cung đình” và “thăng long nổi giận”

MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 1 Lý do chọn đề tài 1 2 Lịch sử vấn đề 2 3 Mục đích nghiên cứu 6 4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6 5 Phương pháp nghiên cứu 7 6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 8 7 Cấu trúc.

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 6

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 8

7 Cấu trúc luận văn 8

CHƯƠNG 1 CẢM HỨNG NGHỆ THUẬT VÀ TIỂU THUYẾT CỦA HOÀNG QUỐC HẢI TRONG DÒNG CHẢY TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 9

1.1 Cảm hứng nghệ thuật và cảm hứng lịch sử trong tác phẩm nghệ thuật 9

1.1.1 Khái niệm về cảm hứng nghệ thuật 9

1.1.2 Cảm hứng lịch sử trong tác phẩm nghệ thuật 11

1.2 Tiểu thuyết Hoàng Quốc Hải trong dòng cảm hứng sáng tác tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiện đại 14

1.2.1 Cảm hứng chủ đạo trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiện đại 14

1.2.2 Tiểu thuyết Hoàng Quốc Hải - sự kế thừa, sáng tạo trong hư cấu nghệ thuật 20

Tiểu kết chương 1 26

CHƯƠNG 2 CẢM HỨNG NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA HOÀNG QUỐC HẢI NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN XÂY DỰNG HÌNH TƯỢNG VÀ ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT 27

2.1 Điểm nhìn trần thuật 27

2.1.1 Trần thuật theo điểm nhìn ngôi thứ nhất 27

2.1.2 Trần thuật theo điểm nhìn ngôi thứ ba 34

2.1.3 Sự đan xen, luân chuyển giữa các điểm nhìn 40

2.2 Xây dựng hình tượng 46

2.2.1 Hình tượng vua chúa, quan lại và danh tướng nhà Trần .47 2.2.2 Hình tượng quần chúng, binh sĩ và người anh hùng 54

2.2.3 Hình tượng kẻ thù cướp nước và bán nước 60

Tiểu kết chương 2 64

VÀ GIỌNG ĐIỆU TRẦN THUẬT 65

3.1 Ngôn ngữ trần thuật…………

……….65

3.1.1 Ngôn ngữ đối thoại, giàu sắc màu thời đại 65

3.1.2 Ngôn ngữ độc thoại, đậm chất giả định, tra vấn 70

3.1.3 Ngôn ngữ triết lý mang tính định mệnh 73

3.2 Giọng điệu trần thuật 79

3.2.1 Giọng trang trọng, ngợi ca 80

3.2.2 Giọng đối thoại, tranh biện 85

3.2.3 Giọng suy tư, trăn trở 91

Tiểu kết chương 3 96

Kết luận 97

TÀI LIỆU THAM KHẢO

100

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Cảm hứng là một trong những yếu tố đầu tiên của quá trình sáng tạo nghệthuật nói chung và văn học nói riêng Theo đó, cùng với các cách tiếp cận khác, đếnvới tiểu thuyết lịch sử từ góc nhìn cảm hứng nghệ thuật là hướng tới nhận diệnđời sống của tác phẩm mang tính hệ thống cho thể tài này Đồngthời, qua dòng cảm hứng lưu chuyển trong văn bản văn chương,chủ thể tiếp nhận có cái nhìn sâu hơn về tư duy nghệ thuật và cá tính sáng tạocủa người nghệ sĩ

1.2 Trước năm 1975, nguồn cảm hứng văn chương của các nhà văn trong thểloại tiểu thuyết lịch sử chịu ảnh hưởng của một số nguyên tắc, chuẩn mực mang tínhquy phạm của khung thẩm mỹ thời đại - coi trọng những hình mẫu, khuôn mẫu nghệthuật có sẵn mang tính độc tôn, khép kín Sau năm 1975, văn học nói chung và tiểuthuyết lịch sử nói riêng đã có những thay đổi trên cả phương diện về nội dung vàhình thức Trong đó nổi lên với sự có mặt của các tác giả tiêu biểu như: NguyễnXuân Khánh, Nguyễn Mộng Giác, Lê Đình Danh, Võ Thị Hảo, ĐặngThân, Thái Bá Lợi, Hoàng Quốc Hải, Bùi Anh Tấn… đã thực sự hấpdẫn bạn đọc bằng cái nhìn mới mẻ của tinh thần tiểu thuyết hóa

Sự “vượt thoát” cách viết truyền thống, các cây bút tiểu thuyết lịch

sử đem lại những góc nhìn mới mẻ cho công chúng và người tiếpnhận Theo đó, các nhà văn không ngừng nỗ lực tìm cho mìnhnhững lối viết sáng tạo nhằm khám phá và luận giải lịch sử, vănhóa, con người trong nhiều “tầm đón đợi” Với kỹ thuật viết có tínhđột phá, tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại đã nhanh chóngtiệm cận với lối tư duy nghệ thuật hiện đại của thế giới

1.3 Bão táp cung đình và Thăng Long nổi giận là hai sáng tác trong bộ tiểu

thuyết lịch sử “Bão táp triều Trần” của nhà văn Hoàng Quốc Hải đã mang đặc điểmcủa cảm hứng thế sự, đời tư một cách rõ rết Tác phẩm tập trung tái hiện đời sốnglịch sử của vương triều đầy biến động, hào hùng và bi tráng qua những đối thoại lịch

sử Trong đó, nhà tiểu thuyết chuyển tải thành công những không gian lịch sử khácnhau qua: Điểm nhìn, ngôn ngữ, giọng điệu và thế giới hình tượng, góp phần kiếngiải sâu sắc về những góc khuất trong đời sống lịch sử

1.4 Thực hiện đề tài Cảm hứng nghệ thuật trong tiểu thuyết Hoàng Quốc Hải (khảo sát qua “Bão táp cung đình” và “Thăng Long nổi giận”), chúng tôi mong

muốn đi sâu khám phá thành tựu nghệ thuật của nhà văn qua đó để khẳng định vị trí,vai trò và những đóng góp của Hoàng Quốc Hải cho sự phát triển của thể loại tiểu

thuyết lịch sử và văn học Việt Nam đương đại cũng như góp phần khẳng định vị trí

và những đóng góp của Hoàng Quốc Hải cho Hải cho sự phát triển của thể tài tiểuthuyết lịch sử trong dòng chảy văn học Việt Nam đương đại

2 Lịch sử vấn đề

Ngay từ khi ra đời, các tiểu thuyết lịch sử của nhà văn Hoàng Quốc Hải đãnhận được nhiều ý kiến nhận xét, đánh giá của đông đảo bạn đọc và các nhà nghiêncứu, phê bình

Nhà văn Nguyễn Bích Lan đã từng nhận xét nhân dịp về bộ sách của nhà vănHoàng Quốc Hải được nhận giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội:

“Những con chữ trong tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải không chỉ có nhiệm

vụ phục dựng hình ảnh, không khí, sự kiện của quá khứ mà còn mang một sứ mạngquan trọng hơn Đó là tôn vinh những tinh hoa của người Việt ta từ bao đờinay…”[48] Bài viết đã đánh giá cao về lối viết tiểu thuyết khi tríchdẫn tư liệu lịch sử trong tác phẩm Đồng thười chỉ ra được cảmhứng chủ đạo xuyên suốt quá trình sáng tác của nhà văn HoàngQuốc Hải

Trong bài viết Suy ngẫm về bộ tiểu thuyết Bão táp triều Trần

của Hoàng Quốc Hải, tác giả Hoàng Công Khanh đã đưa ra nhậnxét: “Bằng bút pháp riêng của mình, nhà văn đã sáng tạo nên nétđộc đáo ghi dấu ấn của Hoàng Quốc Hải Chưa định hình rõ ràngnhưng đã manh nha một trường phái” Đặc biệt khi viết về tiểu

thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải đã được thể hiện qua: “Không

những đã phục hiện lại diện mạo đích thức của thời đại nhà Trần

mà còn lấp đi được những lỗ hổng, kiến thwucs khách quan tớinhân vật chủ chốt của lịch sử”[43] Về nghệ thuật tiểu thuyết,Hoàng Công Khanh cho rằng: “Bút pháp điềm đạm, tình lý rạch ròinhư mũi khoan khoét sâu vào tính cách nhân vật, vào nội hàm sựkiện có dự báo”[43] Ông cũng chỉ ra thế giới nhân vật lịch sử trongtiểu thuyết hết sức gần gũi và chân thực:“Để xây dựng tính cáchnhân vật thật sâu, giải thích sự việc rõ anh dùng nhiều tâm lý, lịch

sử đáng tin cậy, những phong tục, tập quán, giọng điệu ngôn ngữphù hợp với thời đại lịch sử không sa vào chỗ cổ lỗ cũng không hiệnđại hóa một cách kệch cỡm” Khi nói về phương pháp sử dụng ngônngữ tác giả đã nhận định rằng: “Sử dụng bút pháp truyền thốngnhưng đã lược bỏ nhiều từ ngữ, thành ngữ Hán cổ lỗ, khó hiểu đốivới lớp độc giả hôm nay Anh lựa chọn những cụm từ phổ cập, dễhiểu đôi khi còn giải nghĩa một cách kín đáo nhẹ nhàng; cấu trúc

câu văn sáng sủa, lôi cuốn như vó ngựa đi nước kiệu dễ thấm sâuvào lòng người đọc [43] Điều này chứng tỏ cá tính sáng tạo củanhà văn đã thực sự ghi dấu trong lối viết của nhà tiểu thuyết lịchsử.

Cũng đồng tình với ý kiến cho rằng Hoàng Quốc Hải đã tạo nêndấu ấn rất riêng trong thể loại tiểu thuyết lịch sử, tác giả HoàngTiến đã chỉ ra rằng: “Cái đặc sắc là nhà văn đã tái tạo lịch sử bằnghình tượng nghệ thuật nên nó sinh động, nó làm ta tiếp thu lịch sửngọt ngào hơn, thấm thía hơn, và vì thế những bài học cho cuộcsống nhỡn tiền cũng thiết tha hơn, sâu lắng hơn”[62, tr.19] Đối vớinhà văn Hoàng Quốc Hải đã vẽ nên cho độc giả thấy được một giaiđoạn lịch sử: “Nghĩ đến việc kết nối các tác phẩm của anh lại vớinhau, để tạo nên một giai đoạn lịch sử hoàn chỉnh; ở đó mỗichương, mục là một cuốn tiểu thuyết đó là một thời kỳ”[62,tr.63] Như vậy, khi viết về thể loại tiểu thuyết lịch sử, Hoàng QuốcHải thể hiện được nhận thức và khát vọng của nhà văn muốnnghiền ngẫm thấu hiểu và cảm nhận sâu sắc hơn về cội nguồn, vềanh hùng dân tộc và dân tộc Việt Nam anh hùng Ông muốn đemđến cho người đọc sự kết nối với quá khứ về cuộc sống của chaông, về các thời kỳ, những gương mặt, những sự kiện lịch sử quantrọng để con người hôm nay và các thế hệ con cháu mai sau biếttrân quý, tự hào, ngưỡng vọng và khát khao một đời sống xã hộitích cực, ý thức được trách nhiệm để lao động, học tập góp phầnvào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc mà các tiền nhân đãdày công gìn giữ, vun đắp

Trong công trình, Bão táp triều Trần – Tác phẩm và dư luận, tác giả Đinh Công Vĩ đã cho rằng đây là một công trình tái hiện khá cụ thể về nhà Trần: “Bộ tiểu thuyết Bão táp triều Trần của Hoàng Quốc Hải là một sự tái tạo lịch sử đáng tin cậy.

Mặc dù chỉ chọn những dấu mốc, sự kiện lịch sử gay cấn nhất để tái hiện nhưngHoàng Quốc Hải đã phục dựng được khá cụ thể triều đại nhà Trần” [62, tr.14] Theo

đó, khi xây dựng nhân vật nhà văn xây dựng thêm những nhân vật hư cấu để bổ sungcho những nhân vật có thật Bởi vậy, “Bằng tài năng và trí tưởng tượng phong phú,cộng với tri thức và sự nghiên cứu công phu, Hoàng Quốc Hải đã bù đắp lịch sử để

từ sự thật lịch sử thăng hoa thành sự thực nghệ thuật Tác phẩm của anh mang tínhchất sử thi”[62, tr.16] Với cách đánh giá khách quan, tác giả bài viết đã chỉ ra tínhhai mặt được biểu đạt trong hình thái nhân vật là điều cần thiết cho quá trình tạodựng hình tượng nghệ thuật

Tác giả Phùng Văn Khai trong bài viết Nhà văn Hoàng Quốc Hải trái tim thăngtrầm cùng các nhân vật lịch sử thì đã bày tỏ sự ngạc nhiên của mình khi đọc bộ tiểu

thuyết Bão táp triều Trần Ông đánh giá cao những kiến thức vốn sâu sắc về tính

lịch sử dân tộc của Hoàng Quốc Hải và chỉ ra rằng: “Với ngòi bút và trái tim củamình, những Trần Thủ Độ, Trần Quốc Tuấn, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật,Trần Khánh Dư, Trần Khát Chân, Trần Quốc Toản và cả các vị vua ở ngôi cao kia,sao mà gần gũi thiết thân, cụ cựa quá đỗi làm vậy, có thể sờ nắn được, trò chuyệnđược hoặc lo nghĩ hoặc hồi hộp theo mỗi diễn tiến nhỏ của hàng ngàn trangsách”[62] Phùng Văn Khai cũng đề cao ngòi bút trung thực và cách nhìn nhận lịch

sử một cách mới mẻ, khách quan trong đánh giá về công lao, vai trò lịch sử của nhânvật Trần Thủ Độ: “Hoàng Quốc Hải đã làm cho trái tim của bao nhiêu nhân vật lịch

sử đập trở lại”[62] Vậy là, chúng ta có thêm một nhận định rất hấp dẫn đến từ tácgiả Phùng Văn Khai để đánh giá cách xây dựng nhân vật của Hoàng Quốc Hải đểlàm điểm tựa để chúng tôi thấy rằng, Hoàng Quốc Hải đã rất khách quan khi dùngcảm hứng sáng tạo của nhà văn để hư cấu nên tiểu thuyết lịch sử, đọc bộ tiểu thuyết

Bão táp triều Trần chúng ta sẽ trân quý và cẩn trọng của nhà văn khi tạo nên một tác

phẩm lịch sử thông qua việc xây dựng hệ thống nhân vật trong thể loại tiểu thuyếtlịch sử không tạo sự nhàm chán mà có sức hấp dẫn chuyên biệt Chính ở bộ tiểuthuyết này, quá khứ đã được phục dựng chứa đầy những bài học kinh nghiệm chođương đại và các thời kỳ lịch sử về sau Qua điều này, chúng ta cũng có thể nhận thấy,quá trình học tập của một quốc gia - nhất là bài học xây dựng và bảo vệ đất nước phải

là quá trình của lịch sử, vì nhiều vấn đề của hiện tại cũng là vấn đề của quá khứ, vàcũng có rất nhiều bài học hôm này cũng được đúc rút từ quá khứ mà có

Cao Minh trong bài viết Nhà văn Hoàng Quốc Hải: Tiểu thuyết lịch sử là sự giải mã lịch sử (2013) đã có buổi phỏng vấn nhà văn Hoàng Quốc Hải về vấn đề tiểu

thuyết lịch sử Về vấn đề hư cấu lịch sử ông cho rằng:“Tiểu thuyết là sự hưcấu Khác nhau ở chỗ sự hư cấu ấy như thế nào và hư cấu ra sao

mà thôi Viết tiểu thuyết lịch sử có nhiều cách Nếu chọn cách vănchương hóa lịch sử; hay cảm hứng sáng tạo của nhà văn dựa trênnhững biến cố, những sự kiện trung thành với lịch sử, thì sự hư cấucủa nhà văn càng phải thận trọng và hình tượng nhân vật không vìthế mà kém hấp dẫn Vai trò của tiểu thuyết lịch sử là dựng lại xãhội quá khứ vốn đã có và những bài học cho ngày nay Nếu mộtdân tộc biết học từ quá khứ của dân tộc mình thì dân tộc ấy có tríkhôn và sức mạnh được nhân lên nhiều gấp ngàn lần… Tiểu thuyếtnói chung kể cả tiểu thuyết lịch sử đều phải lấy hư cấu làm phươngtiện nghệ thuật và tiểu thuyết lịch sử cũng không có ngoại lệ Vấn

đề là phải hư cấu như thế nào đạt đến chân thực lịch sử và chânthực cuộc sống Chân thực đến mức người đọc phải thừa nhận đâymới là lịch sử Cũng không có nghĩa là sự bịa tạc, mà là sự tìm tòi điđến chân thực”[50, tr.231] Theo tác giả, với một người muốn viết được tiểuthuyết lịch sử trước hết người đó cần phải hiểu được lịch sử và yêu lịch sử nước nhà,tìm hiểu sâu về vấn đề đó:“Yêu lịch sử và có nhu cầu tìm hiểu quákhứ Người viết tiểu thuyết lịch sử phải am hiểu giai đoạn lịch

sử mà mình cần phục dựng, muốn am hiểu về nó phải tìm hiểu mọi mặt đời sống từ kinh tế, chính trị, văn hóa, phong tục, tôn giáo, tín ngưỡng, xã hội từ mọi nguồn thông tin, thư tịch, dân gian Điều đặc biệt là tìm hiểu kỹ lưỡng đời sống dân chúng

và văn hóa phổ cập trong dân gian; chính những cái đó là linh hồn của truyện Lịch sử không bày, đặt sẵn mà lịch sử chỉ giữ lại cho ta những tín hiệu, chẳng khác những mật mã Công việc của nhà văn chính là giải mã lịch sử Nếu nhà văn giải mã đúng, nghĩa là phục dựng lại xã hội từ trong quá khứ như nó có; điều đó đem lại cho người đọc một cảm nhận chân thực Nếu giải mã sai, người đọc sẽ phải tiếp nhận một sự thật méo

mó, lệch lạc như là một sự xuyên tạc lịch sử Chìa khóa để giải

mã chính là sự trung thực của nhà văn và những thẩm thấu văn hóa mà nhà văn tiếp nhận được” [50, tr133] Từ những quan điểmtrong sáng tác của nhà văn cho chúng ta thấy, Hoàng Quốc Hải luôn thể hiện rất rõtrách nhiệm và thiên chức của người cầm bút Và điều này đã chứng tỏ, vốn sống, tàinăng và những hiểu biết sâu sắc của nhà văn đã đem đến bộ tiểu thuyết rất thànhcông về thể tài lịch sử

Trong công trình Bão táp triều Trần – Tác phẩm và dư luận, tác giả Hoài Anh

đã đánh giá cao về sự đóng góp của Hoàng Quốc Hải cho thể tài tiểu thuyết lịch sử

và đi đến nhận xét:“Bộ tiểu thuyết lịch sử đầu tiên của Việt Nam vừa có độ dài, vừa

có quy mô lịch sử rất lớn Trong đó, Hoàng Quốc Hải rất dụng công trong xây dựngnhân vật lịch sử, hệ thống và cài ghép những nhân vật lịch sử có thật và nhân vật hưcấu”[62, tr.47] Tác giả Hoài Anh cũng ghi nhận: “Điểm nổi bật trong tiểu thuyết vềđời Trần là đã dựa vào tiêu chuẩn đạo đức để đánh giá anh hùng” [62, tr.51] Tuynhiên, Hoài Anh còn cho rằng: “Vì đặt nặng tiêu chuẩn đạo đức nên Hoàng QuốcHải không cho Trần Thủ Độ, Hồ Quý Ly là nhân vật anh hùng vì những nhân vậtnày tuy có đóng góp cho lịch sử nhưng còn nhiều dối trá và thủ đoạn” [62, tr.52].Việc chỉ ra được các hạn chế nhất định trong khi xây dựng nhân vật lịch sử, tác giả

Hoài Anh đã đưa ra cho người đọc nhân thấy được góc nhìn góc khác nhau về conngười vào trong đời sống tiểu thuyết của Hoàng Quốc Hải.

Trong bài viết phỏng vấn có tựa đề: “Văn học viết về lịch sử: Chân lý từ quákhứ hay sự thật trong tim con người”, nhà văn Hoàng Quốc Hải cho rằng: “Nhàvăn phải có tấm kính như là kính chiếu yêu để nhìn các sự kiệnđược sử gia ghi chép, để xem đó có phải là sự thật lịch sử không.Nếu tin tưởng hoàn toàn vào sử gia là anh tin tưởng một cách mùquáng, thà đừng đọc sử còn hơn”[75] Từ điểm nhìn của người sáng tác chochúng ta thấy, sự sáng tạo đã đòi hỏi nhà văn viết tiểu thuyết phải biết xử lí nguyênmẫu – tức, hư cấu nghệ thuật là điều tất yếu Tuy nhiên điều quan trọng, ở mỗi tácphẩm tiểu thuyết lịch sử cần phải gửi gắm được tư tưởng của người viết, qua đó giúpcông chúng, người tiếp nhận không chỉ nhận diện điểm tốt xấu, rút ra bài học lịch sử

mà còn có những đối thoại với lịch sử

Trong bài Hỏi chuyện văn chương về bộ tiểu thuyết lịch sử bốn tập triều Trần,

nhà báo Hoàng Xuân Tuyền đã cho người đọc thấy được quan điểm trong sáng táccủa nhà văn Hoàng Quốc Hải: “Với tôi, khi lựa chọn các triều đại nào đểviết tức là tôi lựa chọn cái thời điểm để đưa dân tộc ta vào nhữngcuộc thử lửa gay gắt, để từ đó tìm ra sức mạnh của dân tộc, còncác triều đại chỉ là một cái cớ Thật ra, các triều đại hưng vong,thành bại xoay vần tựa như con thò lò sáu mặt: chợt mặt mất,thoắt đã mặt tam, mặt lục, chỉ có dân tộc, phải chỉ có dân tộc làmãi mãi trường tồn Đó là quan điểm của tôi khi viết tiểu thuyếtlịch sử”[91] Như vậy, việc nghiên cứu, tiếp thu có ý thức từ những nhà văn đitrước, chọn thời điểm, chọn thời đại để nêu bật được tinh thần ngoan cường của dântộc luôn là điểm tựa trong tư duy nghệ thuật cảu nhà tiểu thuyết

Trong bài viết “Nhà văn Hoàng Quốc Hải được tôn vinh Thành tựu văn học trọn đời”, tác giả An Nhi đã nhận xét về nội dung trong

tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải như sau: “Các tiểu thuyếtlịch sử của ông không minh họa hay kể chuyện lịch sử mà giải mãlịch sử, mang những thông điệp, bài học lịch sử đắt giá gửi tới ngàyhôm nay”[60] Tác giả đã chỉ ra được những tiểu thuyết lịch sử của Hoàng QuốcHải không chỉ là kể về câu chuyện lịch sử của dân tộc mà ẩn chứa trong đó là nhữngbài học kinh nghiệm như một kho tàng quý báu của thế hệ mai sau

Đồng quan điểm trên, trong bài viết “Tiểu thuyết lịch sử chảy theo thời cuộc”

An Nhi cho rằng:“Nhà văn Hoàng Quốc Hải mất 20 năm mới hoànthành bộ tiểu thuyết lịch sử Tám triều vua Lý, khắc họa thời kỳ lịch

sử kéo dài 216 năm (1009 - 1225) Trong bộ tiểu thuyết này, tác

giả nhấn mạnh tới sự phát triển của văn hóa, dân sinh và tam giáođồng nguyên dưới thời nhà Lý Những câu chuyện, chi tiết lịch sử

đề cập trong bộ tiểu thuyết không chỉ giúp phổ cập lịch sử, mà cònmang tới những bài học quý giá”[67] Đây cũng là điểm ghi nhận của tác giảbài viết về các đóng góp của Hoàng Quốc Hải cho các nấc thang giá trị tiềm tại trongchiều sâu của văn bản nghệ thuật

Qua việc tìm hiểu các công trình nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy hầu hết cáccông trình đang tập trung đánh giá một cách khái quát chung về giá trị nội dung và

hình thức nghệ thuật của bộ tiểu thuyết Bão táp Triều Trần Trong đó, hai tiểu thuyết Bão táp cung đình và Thăng Long nổi giận của Hoàng Quốc Hải đang chỉ dừng lại ở

phần đánh giá và chưa có những nghiên cứu chuyên sâu.Tuy nhiên, đây cũng là cơ

sở quan trọng giúp chúng tôi tiếp tục đi sâu khám phá tiểu thuyết của Hoàng QuốcHải từ góc nhìn cảm hứng nghệ thuật, hy vọng sẽ khơi mở tới nhiều vỉa tầng giá trịcủa bản mệnh văn chương nghệ thuật

3 Mục đích nghiên cứu

Công trình nghiên cứu nhằm làm sáng tỏ ý thức nghệ thuật và đóng góp đổimới trong tiểu thuyết lịch sử quan trọng của Hoàng Quốc Hải đối với sự phát triểncủa tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiện đại Đặc biệt dựa vào phần lý thuyết về thể loại

và thực tiễn sáng tác chúng tôi tìm ra những nét đặc sắc về nghệ thuật trong sáng táccủa nhà văn Hoàng Quốc Hải

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc

(khảo sát qua hai tiểu thuyết: Bão táp cung đình và Thăng Long nổi giận) Theo đó,

trên cơ sở nghiên cứu về mặt cảm hứng nghệ thuật, luận văn hướng tới đánh giá vàthấy được vai trò tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của chúng tôi là cảm hứng nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch

sử của Hoàng Quốc Hải (khảo sát qua hai tiểu thuyết: Bão táp cung đình và Thăng Long nổi giận) được thể hiện qua các phương diện: Điểm nhìn, ngôn ngữ, giọng điệu

và xây dựng hình tượng Bên cạnh đó, chúng tôi còn so sánh với một số sáng tác và

các tác giả tiêu biểu khác có liên quan đến phạm vi nghiên cứu của đề tài

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp duy vật lịch sử, biện chứng: Chúng tôi sẽ đặt các tiểu thuyết

lịch sử của Hoàng Quốc Hải vào hoàn cảnh sáng tác cụ thể khảo sát, liên hệ tới các

giải đoạn lịch sử trước và sau đó để lý giải nguyên nhân và kết quả sáng tạo của nhàvăn khi sáng tác thể loại tiểu thuyết lịch sử

5.2 Phương pháp hệ thống: Từ 2 cuốn tiểu thuyết của Hoàng Quốc Hải trong

hệ thống để tìm hiểu về tư duy nghệ thuật, cách triển khai lịch sử trong tác phẩm vàqua đó thấy đực sự sáng tạo của nhà văn

5.3 Phương pháp thi pháp thể loại: Chúng tôi phân tích những biểu hiện của

cảm hứng lịch sử trong tiểu thuyết Hoàng Quốc Hải qua các góc nhìn của thi phápthể loại để giải quyết thấu đáo các vấn đề khoa học liên quan đến luận văn

5.4 Phương pháp so sánh và phân loại: Sử dụng phương pháp này chúng tôi sẽ

liên hệ và đối chiếu tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quố Hải với các tiểu thuyết lịch sửcủa các tác giả trước và cùng thời để chỉ ra được sự đổi mới, cùng với những dángtạp của nhà văn ở thể tài này Đồng thời qua phân loại hình thái nhân vật, điểm nhìn,

… để thấy được sự khác biệt về lịch sử trong tác phẩm của ông

5.5 Phương pháp loại hình: Sử dụng phương pháp này, chúng tôi đặt tiểu

thuyết của Hoàng Quốc Hải vào trong hệ thống tiểu thuyết lịch sử để xã định đượcyếu tố nghệ thuật đặc trưng với cái nhìn bao quát hơn

5.6 Phương pháp liên ngành: Sử dụng phương pháp này nhằm tiến hành phân

tích điểm giống nhau và khác nhau giữa lịch sử với văn học trong nền văn hóa nhằmchỉ ra được tính thẩm mỹ của văn chương và hiện thực trong quá khứ

Ngoài các phương pháp trên, luận văn của chúng tôi còn sử dụng thêm một sốphương pháp tiếp cận khác như: Tự sự học, cấu trúc văn bản,… để hoàn thiện mụctiêu nghiên cứu

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Qua việc khảo sát và hệ thống tư liệu tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại,luận văn góp phần làm sáng rõ những thành tựu nghệ thuật ở các phương diện: kếtcấu, hình tượng, ngôn ngữ, giọng điệu nhằm góp phần khẳng định tư duy đổi mớicủa tác giả ở thể tài tiểu thuyết lịch sử

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài các phần trong luận văn: Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội

dung của luận văn bao gồm 3 chương như sau:

Chương 1: Cảm hứng nghệ thuật và tiểu thuyết của Hoàng Quốc Hải trongdòng chảy tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiện đại

Chương 2: Cảm hứng nghệ thuật trong tiểu thuyết Hoàng Quốc Hải nhìn từphương diện xây dựng hình tượng và điểm nhìn trần thuật

Chương 3: Cảm hứng nghệ thuật trong tiểu thuyết Hoàng Quốc Hải nhìn từphương thức ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật

CHƯƠNG 1: CẢM HỨNG NGHỆ THUẬT VÀ TIỂU THUYẾT CỦA HOÀNG QUỐC HẢI TRONG DÒNG CHẢY TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM HIỆN ĐẠI

1.1 Cảm hứng nghệ thuật và cảm hứng lịch sử trong tác phẩm nghệ thuật

1.1.1 Khái niệm về cảm hứng nghệ thuật

Sự xuất hiện của cảm hứng được lý giải theo nhiều cách khácnhau Platon chỉ ra rằng, sáng tác giây phút thần linh nhập vàongười, người nghệ sĩ chìm trong trạng thái bị ám ảnh Còn theoFreud, cảm hứng bắt nguồn từ bản năng tính dục Với Belinski, “cảmhứng là sự thiết tha và nhiệt tình nồng cháy gợi nên bởi một tư tưởng nào đó”[41].Trong khi đó mỹ học Phương Đông lại xem cảm hứng là sự dunghợp của cá nhân và vũ trụ, Những kiến giải trên đều gặp nhau khinhìn nhận cảm hứng sáng tạo được hình thành trong giới tinh thầnchủ thể và thuộc về giây phút mà người nghệ sĩ không tự chủ được.Tuy nhiên, sẽ là phiến diện nếu chỉ cho rằng cảm hứng là sản phẩmcủa quá trình vô thức Bởi lẽ suy cho cùng, mọi mạch nguồn cảmhứng của chủ thể thẩm mĩ phải là kết quả của của cả quá trình tíchlũy, thậm chí đó là kết quả của quá trình m của người sáng tạo.Hay nói khác, cảm hứng vừa thuộc về sở trường của tác giả vừacần đến những tác nhân bên ngoài Theo đó, tư duy lí thuyết văn học hiệnđại dẫn giải, sự ra đời của sản phẩm nghệ thuật đều được khơi nguồn từ cảm hứng.Cảm hứng chính là “trạng thái tâm lý đặc biệt khi có cảm xúc và sự lôi cuốn mãnhliệt, tạo điều kiện để óc tưởng tượng, sáng tạo hoạt động có hiệu quả”; cảm hứng là

“tình trạng phấn chấn về tinh thần giúp cho người ta thấy rõ, thấy nhanh nhiều vấn

đề theo một hướng tập trung, phát hiện được nhiều điều mới, thực hiện được côngviệc một cách thích thú và có kết quả cao Cảm hứng là chất men sáng tạo”[34,tr.116]

Cảm hứng nghệ thuật là sự lắng đọng khác hẳn với cảm hứngthông thường Cả hứng này thường gắn với tư tưởng và mang tínhkhung hướng một cách rõ rệt Cảm hứng nghệ thuật chính là yếu tốquan trọng tác nên nội dung của tác phẩm Nó tạo nên một tínhthống nhất với các yếu tố khác như: đề tài, chủ đề, tư tưởng củatác phẩm Cảm hứng sáng tạo đòi hỏi nhà văn không chỉ đơn giản

là viết mà còn phải đưa vào đó là những cảm hứng bất chợt hoặcnhững suy nghĩ mới được nảy sinh từ cung bậc cảm xúc tâm linhmột cách kì lạ Cảm hứng sáng tạo của nhà văn đơn giản và thực

thế đó chính là chỉ trạng thái lao động nghiên cứu của conngười.Như vậy trong hoạt động sáng tạo văn học, cảm hứng là một yếu tố quanthiết cho quá trình hình thành bào thai nghệ thuật; là cơ sở sinh thành sự sống chovăn bản văn chương

Cảm hứng không chỉ đột khởi trong giây lát mà hình thành xuyên suốt tácphẩm Nó trở thành mạch cảm hứng chủ đạo chi phối cho sự phát triển của mọi yếu

tố nghệ thuật Cảm hứng càng đạt đến hiệu ứng thẩm mỹ cao, tất yếu tạo ra sức “vẫygọi” cho những giá trị tư nghệ thuật của tác phẩm Do đó, cảm hứng nghệ thuậtchính là hình thái cảm xúc mang tính đặc thù - biểu đạt cho trạng thái tâm lý căngthằng nhưng lại yêu thích sự khác biệt của chủ thể thẩm mĩ Đó chính là thời khắctập trung của trí tuệ và sự dồi dào của cảm xúc khi đã thực sự hài hòa sẽ đẩy ngườinghệ sĩ đến với quá trình sáng tạo say mê nhất và đạt hiệu quả nhất Lúc đó, những

tư tưởng, hình tượng ồ ạt nảy sinh; kéo theo cách cảm, cách nghĩ sắc sảo của ngườinghệ sĩ

Quá trình sáng tạo chính là một nhu cầu tự thân mãnh liệt của nhà văn Chỉ cónhu cầu tự biểu hiện, tác phẩm nghệ thuật sẽ chưa thành hình Chỉ khi bên cạnh nhucầu tự bộc lộ còn có nhu cầu giao cảm, nhu cầu được sẻ chia thì lúc đó, người viếtmới trở thành nghệ sĩ, mới tìm đến nghệ thuật như một phương tiện hữu hiệu để tìmniềm đồng cảm trong nhân gian Tất cả những cảm xúc, tư tưởng được mã hóa thôngqua biểu tượng nghệ thuật dựa trên sức tưởng tượng của người nghệ sĩ Hiện thựckhách quan trong tác phẩm nghệ thuật không chỉ tồn tại như nó vốn có mà đó chính

là kết quả của lăng kính chủ quan, lăng kính nội cảm của người sáng tạo

Cảm hứng nghệ thuật sẽ thể hiện tinh tế hơn những cảm hứng thông thường

Nó là yếu tố rất quan trọng trong nội dung tác phẩm, thống nhất các yếu tố ấy để tácnên một tác phẩm nghệ thuật độc đáo như đề tài, tư tưởng tác phẩm, chi phối vàquyết định nên hình tượng nghệ thuật của tác phẩm ấy Như vậy, cảm hứng nghệthuật là yếu tố đầu tiên dẫn đến sự hình thànhcủa một tác phẩm Nghĩa là cảm hứngchỉ là trạng thái kích thích, tạo đà cho những việc tiếp theo cần phải hoàn thành Đối với các nhà thơ, đôi khi cảm hứng “ngân lên như một âm điệu nào đó”(Maiakovski) nhưng với một nhà văn viết tiểu thuyết, cảm hứng lại hình thành từ cảmột quá trình và đòi hỏi nhà văn phải liên tục duy trì, tạo ra cảm hứng mới Để đạtđược cảm hứng, nhà văn phải tập trung, tha thiết với vấn đề đang ám ảnh mình, cầngiải mã, cần phải viết ra Các nhà văn như: Ma Văn Kháng, Nguyễn Tuân, Tạ DuyAnh, Nguyễn Bình Phương, Võ Thị Hảo, Nguyễn Huy Tưởng đều là những nhà văntiểu biểu và đạt được được những thành công nhất định thể hiện được tư tưởng, quanniệm nghệ thuật, tuy nhiên không thể không kể đến yếu tố quan trọng đó là sự cảmhứng Dù ở thời điểm nào tác phẩm cũng không thể không có cảm hứng

Nhà văn Nguyễn Du khi xót thương cho số phận và tài năng của Tiểu Thanh

nên tác giả đã tạo nên tác phẩm “Độc Tiểu Thanh kí” Hay từ âm hưởng của tiếng

đàn của Lor – ca đã chạm tới trái tịm của nhà thơ Thanh Thảo để nhà thơ tạo nên

nguồn cảm hứng sáng tác ra tác phẩm “Đàn ghi ta của Lor-ca”… Có thể từ cốt

truyện, nhân vật, nói đúng hơn là hoàn cảnh ra đời của mỗi tác phẩm, mỗi một tácgiả sẽ đưa những sáng tạo nghệ thuật riêng Bằng lòng yêu người, thấu hiểu và thôngcảm đan xen là sự nối tiếc, xót xa về số phận con người mà các tác giả đã tạo nênnhững tác phẩm văn học riêng có

Tựu trung, cảm hứng nghệ thuật thật sự là một nội dung căn cốt, xuyên suốt và

là xương sống để tác phẩm văn học ra đời, “vi hành” và được các nhà nghiên cứu,người đọc “đồng sáng tạo” Đọc tác phẩm văn học, trong đó, mỗi loại hình là mộtcách tiếp cận riêng biệt nhưng hơn hết, dù loại hình văn học nào thì cảm xúc mà tácphẩm mang lại vẫn là giá trị cốt lõi nhất Cảm xúc đó chính là ngọn nguồn cảm hứng

để tác giả sáng tạo trước cuộc sống là muôn hình vạn trạng, mỗi tác giả là một quátrình đi tìm cảm hứng riêng cho mình để làm nên những đứa con tinh thần mang têntác phẩm

1.1.2 Cảm hứng lịch sử trong tác phẩm nghệ thuật

Từ sự phát triển và hình thành đời sống văn học bên cạnh yếu tố thời đại thìcảm hứng sáng tạo luôn là tiền đề cho mọi ngọn nguồn sáng tạo Ở đấy, mọi ý đồsáng tác được khơi nguồn từ những rung động trước hiện thực khách quan Do đó,bất kì một tác phẩm nào cũng khởi nguồn từ một niềm rung cảm sâu xa, từ những ẩn

ức trong tiềm thức Song từ ý đồ đến tác phẩm là cả quá trình lao động nghệ thuật,đòi hỏi sự gia công đạt đến độ tế vi Cho dù, những câu chuyện của quá khứ lịch sửrất xa, nhưng để trở thành cuộc sống thứ hai trong tác phẩm cần phải có một chấtxúc tác là cảm hứng để ý đồ được bùng lên và thoát ra thành văn bản ngôn từ

Với các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử ra đời sớm ở cả văn học Phương Đông vàphương Tây.Ở mỗi một nền văn học lại tồn tại những quan niệm khác nhau về quan

hệ giữa hiện thực lịch sử và sự hư cấu trong tiểu thuyết lịch sử Là một loại hình cóđặc điểm của tiểu thuyết, tiểu thuyết lịch sử lấy nội dung lịch sử để làm đề tài vàcảm hứng sáng tạo Từ đó tạo nên các sự kiện trong quá khứ để hư cấu, tưởng tượng

để tạo nên sự hứng thú mới lạ từ những điều quen thuộc xung quanh chúng ta Sựkhác biệt giữa lịch sử và tiểu thuyết lịch sử chính là những nhân vật lịch sử trongtiểu thuyết xuất hiện tư thế duy nhất mà lịch sử đã đóng khung vào nó mà nó còn là

sự hiện diện trong những hành động, suy nghĩ của cuộc sống ở cả mặt xã hội và khíacạnh đời từ Nhà văn Chế Lan Viên đã nói về tiểu thuyết lịch sử thường phải trải quahai vòng lửa: vòng lửa lịch sử và vòng lửa tiểu thuyết, hư cấu lịch sử phải đạt tới độlàm cho nó thật hơn cả sự thật đã diễn ra trong chính sử Tính chân thực của tiểu

thuyết lịch sử chính là độ điển hình của nhân vật và hoàn cảnh, đạt được nhờ sự chitiết hóa và khái quát hóa trong bút pháp của nhà văn Xét ở góc độ đề tài và tư tưởngchủ đề của tác phẩm, việc chọn đề tài lớn nhỏ không quan trọng bằng cách nhà vănkhai thác đề tài ấy nông hay sâu và tư tưởng gởi gắm trong đó nhiều hay ít Điều nàyphụ thuộc cảm quan của nhà văn trước hiện thực lịch sử được phản ánh và tầm trithức của nhà văn về những yếu tố cấu thành nên sự kiện lịch sử ấy

Công việc của người viết tiểu thuyết nói chung và người viết tiểu thuyết lịch sửnói riêng là công việc đòi hỏi khả năng quan sát, tư duy tưởng tượng rất lớn Ở đó,

sự kiện, con người lịch sử là bộ khung sườn cho quá trình kích hoạt trường tưởngtượng của nghệ sĩ Bởi vậy, trên trục cảm hứng nghệ thuật, nhà văn viết về tiểuthuyết lịch sử thể hiện ở khả năng tái hiện lại cuộc sống thứ hai trong mặt cắt khônggian, bối cảnh sao cho phù hợp với thời đại được phản ánh Để đạt được thì khi viếttiểu thuyết lịch sử tác giả phải tích lũy một lượng kiến thức sử học, kiến thực về vănhọc xã hội và ngôn ngữ Đặc biệt nhà văn phải tìm được điểm tương đồng trong nếpnghĩ của nhân vật từ quá khứ với con người hiện tại bởi chỗ đứng của người viết vàngười tiếp cận tác phẩm đã cách đối tượng phản ánh một khoảng thời gian dài Hơn nữa, trong tiểu thuyết lịch sử, thế giới hiện thực là quá khứ, nhân vật và sựkiện đã mang đến những quan niệm đánh giá của thế hệ và những điều đó đã trởthành trong sử sách dân tộc Trong tiểu thuyết lịch sử, nhà văn có hư cấu đến đâucũng không thể nói sai vì lịch sử đã được công nhận Trong tiểu thuyết lịch sử, dùnhà văn có hư cấu đến đâu cũng không thể nói sai về những gì lịch sử đã công nhận.Nhân vật của tiểu thuyết lịch sử vừa phải sống động vừa phải nhất quán với những

cá tính và hành động đã được lưu trong sử sách Nhà văn vì vậy buộc phải nghiêmtúc và tôn trọng thành quả của nhà sử học trong quá trình sáng tác, mặt khác khôngquá lệ thuộc vào những tư liệu ít ỏi của lịch sử Nhà phê bình Lê Thành Nghị,

trong bài Hội thề –lịch sử và tiểu thuyết, đã chỉ ra rằng nhà văn có

quyền được sáng tạo nên những tác phẩm lịch sử để lấp đầy

“những trang trắng của lịch sử”[103] Nói một cách khác, quá trình sángtạo, nhà văn cần thiết đem lại những “khoảng trống” bằng lối viết dựa trên các giảthuyết, giả định về một tình huống “khác thường” có thể xảy ra trong hiện thực đờisống Với kĩ thuật viết này, thực chất các nhà tiểu thuyết lịch sử lọc dẫn chất liệu lịch

sử trên trục cảm hứng để sáng tạo cuộc sống thứ hai theo đặc trưng bản chất thể tàivăn chương Như vậy, sự kiện lịch sử chỉ là điểm tựa để người nghệ sĩ đặt câuchuyện của mình trên đó Và từ những trục kết nối của những khoảnh khắc lịch

sử, tác giả dẫn dụ người đọc phóng chiếu trí tưởng tượng của mình

để khám phá, giải minh lịch sử cùng những suy ngẫm về thực tạiquá khứ và tương lai

Cũng giống như các các tác phẩm nói về đề tài tình yêu hay các loại đề tàikhác, tiểu thuyết viết về lịch sử hay không tùy thuộc vào độ chân thực Người đọchay người xem hiện tại tìm ra được cái lạ trong cái quen, cái quen trong cái lạ của sựtái tạo cuộc sống Do đó, cảm hứng lịch sử là cảm hứng sáng tác xuất phát từ cảmquan hiện thực, trong đó nhà văn đã lấy lịch sử làm chất liệu chính, men theo nhữngmảnh ghép của lịch sử để làm chất liệu để tạo nên những hình tượng và tạo nên điểmnhìn vào quá khứ, vào giai đoạn lịch sử nhiều biến động nào đó, tạo ra cho tác phẩmmột giọng điệu riêng, có nét tương đồng, phù hợp với thời điểm hiện tại Tuy nhiên,điều quan trọng, cảm hứng lịch sử không làm cho hệ thống hình tượng trong tiểuthuyết xuất hiện đơn thuần trong tư thế của những tượng đài lịch sử, người viết tiểuthuyết phải biến những tượng sẵn có ấy thành những con người với cá tính đa dạng,phức tạp như chính họ trong cuộc sống Nếu như những trang lịch sử ghi lại đượcmột phần một mặt nào đó của con người, sự kiện trong quá khứ, tiểu thuyết lịch sử

có khả năng làm được điều kỳ diệu hơn là mô tả cả những phần khuất lấp sau những

bề mặt ấy Những chi tiết kể như rất đời thường và vụn vặt, có thể dễ dàng bắt gặptrong thực tại cuộc sống lại chính là những sinh khí tạo hồn cho nhân vật lịch sử Nếu ở các loại hình tiểu thuyết khác, trong quá trình sáng tác, các nhà văn cóthể tự xây dựng nhân vật, tự do hư cấu Ngược lại, với tiểu thuyết lịch sử thì bêncạnh những sự kiện lịch sử có thật, nhân vật có thật, nhà văn dựa vào đó hư cấu,sáng tạo thêm Chính vì thế, khi xác định viết tiểu thuyết lịch sử, nhà văn phải làngười đặc biệt say mê với lịch sử, có óc sáng tạo, tưởng tượng phong phú, dày vốnsống, vốn ngôn ngữ, am tường văn hóa, địa lý, đặc biệt là quan điểm cá nhân, vốnchính trị tư tưởng và cả đức hạnh để nhìn thấy được ở những sự kiện lịch sử khôkhan của quá khứ xa xôi kia có một mối liên hệ với hiện tại Từ đó, dùng bút phápcủa mình để các nhân vật lịch sử được sống lại ở hiện tại, để người đọc hôm nay cảmnhận rõ rệt vai trò của họ quan trọng như thế nào đối với thời đại ngày nay

Mỗi nhà văn tìm đến với đề tài lịch sử bằng trạng thái xúc cảm và niềm hưngphấn khác nhau Viết về đề tài lịch sử, trước hết là thể hiện ý thức, trách nhiệm củabản thân đối với lịch sử quê hương, đất nước Bên cạnh đó, là khát vọng của ngườinghệ sĩ muốn tìm hiểu về dân tộc mình, giúp cho thế hệ con cháu đời sau có cái nhìntrọn vẹn hơn về bối cảnh lịch sử, nhân vật lịch sử, cuộc sống cha ông ta xưa rồi thấyđược trách nhiệm bản thân phải làm gì xứng đáng với các bậc tiền nhân Đối vớiHoàng Quốc Hải cũng vậy: “Khát vọng của tôi là muốn mở to đôi mắt nhìn vào quákhứ, thấy được những điều kỳ diệu, và cả những khổ đau xưa cha ông ta đã tạo dựng

và nếm trải Nhưng quá khứ luôn được phủ bởi một lớp sương khói khi thì dày đặcđến mịt mờ, khi thì bảng lảng khiến tôi có thể nhận diện được lịch sử”[100] Và ông

đã từng băn khoăn: “Dân tộc ta có một quá khứ dựng nước và giữ nước đầy nhọcnhằn và kiêu dũng không thua kém một dân tộc nào, nhưng sao thế giới biết đến ta

quá ít Cũng bởi bộ môn tiểu thuyết lịch sử của chúng ta chậm phát triển Đến nổithanh thiếu niên của nước ta rất thông thạo sử Tàu, sử Ấn, sử Hy - La, sử Anh,Pháp… Những sự thật đau lòng ấy cứ dần dần thôi thúc tôi phải viết một cái gì đây

về lịch sử; để cho con cháu hiểu được cội nguồn, tiên tổ”[100]

Thực trạng lịch sử đang bị lãng quên, văn học, nghệ thuật càng phải đảm nhiệmsáng tạo ra những tác phẩm có khả năng đánh thức lịch sử, lay động lòng người, gópphần truyền bá kiến thức bằng nghệ thuật Lịch sử dựng nước và giữ nước,trong đó có nhân vật lịch sử đã thật sự trở thành niềm cảm hứng vôcùng tận cho con người đương đại và cả sau này Bởi lẽ, lịch sử vànhân vật lịch sử là một quá khứ dày dặn và trân quý Chính vì vậy,lịch sử và nhân vật lịch sử là một khoảng “tưởng tượng” được xáclập để kích thích tò mò vô tận để nghệ thuật lên tiếng làm cho cuộcsống thăng hoa hơn, thêm phần ý nghĩa, con người hiện đại càngtìm thấy ở lịch sử nguồn cảm xúc vô tận để sáng tạo, đặc biệt làtrong lĩnh vực văn học nghệ thuật

Như vậy, cảm hứng lịch sử trong tác phẩm nghệ thuật là yếu tốcốt lõi đầu tiên dẫn dắt đến sự hình thành chiều sâu tư tưởng chomột tác phẩm văn chương Cảm hứng lịch sử không phải là mộtcảm xúc nhất thời, tích tắc mà nó là một quá trình nuôi dưỡng, tích

tụ để điểm nhìn của tác giả đối với lịch sử và nhân vật lịch sử, đặcbiệt là những tác phẩm tiểu thuyết lịch sử càng đòi hỏi một sự nuôidưỡng và tích lũy sâu sắc, dày dặn về thời đại và hình tượng nhânvật mà tác giả hướng đến Cảm hứng lịch sử lúc này không còn làtùy hứng mà có đường hướng để giải quyết sự đồ sộ của dunglượng, kết cấu phức tạp cùng với hệ thống nhân vật đa dạng,phong phú Cảm hứng lịch sử nghệ thuật đòi hỏi sự say mê, amhiểu những dữ liệu lịch sử ngắn gọn, khô khan, đóng khung… đểxác lập góc nhìn của tác giả với hiện thực cần được phản ảnh bằngsợi dây liên kết giữa hôm qua và hôm nay Diện mạo của lịch sửtrong tác phẩm nghệ thuật sẽ được hiện lên một cách gián tiếp bởinhững hình tượng nhân vật cụ thể, có tính cách và nội tâm phongphú

Có thể hiểu, cảm hứng lịch sử chính là ngọn lửa say mê và nung nấu tâm cannhà văn, nó thôi thúc, “giày vò”, đôi khi trở thành nỗi ám ảnh và dẫn đường để nhàvăn có thể làm công việc tạo nên da thịt và sinh khí cho những xác ướp mà sử họccung cấp, để lịch sử được tái hiện sinh động hơn, sâu sắc hơn trong những hìnhtượng văn học Trong tác phẩm văn học, cảm hứng lịch sử lắng sâu trong ngôn ngữ,

thấm đượm trong bối cảnh không gian và hiện hữu ở nhân vật, từ trang phục đến cửchỉ, lời thoại, đặc biệt là tình huống chính của tác phẩm bao giờ cũng là một cái mốclịch sử trọng đại đối với hiện thực được phản ánh.

1.2 Tiểu thuyết Hoàng Quốc Hải trong dòng cảm hứng sáng tác tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiện đại

1.2.1 Cảm hứng chủ đạo trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiện đại

Khái niệm tiểu thuyết lịch sử phải đến đầu thế kỷ XX mới xuất hiện ở nước tanhưng trước đó vào khoảng thế kỷ XVII, các bộ tiểu thuyết chương hồi bằng chữHán đều viết về các vấn đề lịch sử, tuy số lượng không nhiều nhưng đủ khẳng định

bước đi ban đầu của thể loại như: Nam triều công nghiệp diễn chí, Hoàng Lê nhất thống chí…

Từ đầu thế kỷ XX đến năm 1945, cùng với quá trình hiện đại hóa văn học, tiểu

thuyết lịch sử cũng phát triển mạnh mẽ với một số lượng tác phẩm khác lớn: Trùng Quan tâm sử của Phan Bội Châu; Tiếng sấm đêm đông, Hai bà đánh giặc, Đinh Tiên Hoàng của Nguyễn Tử Siêu; Bà chúa Chè, Loạn kiêu binh, Chúa Trịnh Khải của Nguyễn Triệu Luật; An Tư, Đêm hội Long Trì của Nguyễn Huy Tưởng; Vua Quang Trung, Giọt máu sau cùng của Phan Trần Trúc; Cái hột mận của Lan Khai… Sự góp

mặt của đội ngũ tiểu thuyết này đã làm phong phú thêm cho tiểu thuyết hiện đại,khẳng định vị trí của tiểu thuyết lịch sử trong tiến trình vận động, phát triển của nềnvăn học dân tộc

Thập kỷ đầu sau 1945, hiện thực đời sống kháng chiến trở thành đối tượngchính của văn học Vì vậy, tiểu thuyết lịch sử ít được các nhà văn chú ý tới Hơn nữatiểu thuyết lịch sử đòi hỏi ở nhà văn nhiều công phu, khảo cứu, thái độ lao động tỉ

mỉ, nghiêm túc, trong khi các thể loại khác như truyện ngắn, truyện vừa, ký sự,nhanh chóng đáp ứng được yêu cầu bám sát các sự kiện và diễn biến của cuộc khángchiến Tiểu thuyết lịch sử phải đến những năm 60 - 70 mới lác đác xuất hiện trở lại

với các tác phẩm: Quận He khởi nghĩa, Tổ quốc kêu gọi của Hà Ân; Bóng nước Hồ Gươm của Chu Thiên; Cờ nghĩa Ba Đình của Thái Vũ…

Bên cạnh đó, xu hướng truyện lịch sử viết cho thiếu nhi nhằm giáo dục tinh

thần yêu nước cũng hình thành: Lá cờ thêu sáu chữ vàng, Kể chuyện Quang Trung của Nguyễn Huy Tưởng; Trên sông của Hà Ân… Có thể nói, tiểu thuyết lịch sử ở

thời điểm này tuy đạt được một số thành tựu nhất định nhưng thưa thớt hẳn so với sựphát triển rầm rộ của nó ở nửa đầu thế kỷ

Sau 1975, khi đất nước hoàn toàn thống nhất, tiểu thuyết Việt Nam nói chung

có những chuyển bước mạnh mẽ về cả nội dung lẫn nghệ thuật Trong khoảng thờigian từ 1975 đến những năm 80, từ khuynh hương sử thi và cảm hứng anh hùng, vănhọc trở về quỹ đạo đời thường với cảm hứng thế sự, đời tư nên tiểu thuyết lịch sử

gần như không được chú ý Phải đến tận những năm 90 của thế kỷ XX, thể loại nàymới có dấu hiệu chuyển động với số lượng nhiều và phong phú, chứng tỏ dòng mạchlịch sử ở đây vẫn tiếp tục phát triển trong văn học đương đại Ngô Văn Phú cho ra

mắt các cuốn tiểu thuyết: Ngôi vua và những chuyện tình, Người đẹp ngậm oan, Gươm thần Vạn Kiếp… Không chỉ làm sống lại hào khí Đông A trong một giai đoạn

hào hùng của lịch sử dân tộc, Ngô Văn Phú còn đem đến cho tiểu thuyết lịch sửnhững đề tài hấp dẫn như viết về những người phụ nữ nhiều danh tiếng và tai tiếngtrong lịch sử hay những thâm cung bí sử, những đề tài còn nhiều tranh cãi

Bão táp triều Trần của Hoàng Quốc Hải là bộ tiểu thuyết lịch sử đồ sộ được

khơi nguồn từ cảm hứng mãnh liệt về một triều đại đã làm nên những trang sử vẻvang nhất trong lịch sử dân tộc

Hoàng Công Khanh với Vằng vặc sao Khuê đã đạt giải thưởng của Hội Nhà

văn 1999 Cuộc đời và nhân cách của Nguyễn Trãi cùng vị án Lệ Chi viên thảmkhốc được soi tỏ bằng những trang viết giàu cảm xúc và sự hư cấu hợp lý đã gây ấntượng và thu hút sự chú ý của người đọc

Nhìn một cách tổng thể, tiểu thuyết lịch sử chặng đường này vẫn đi chung mộtlối viết trong một quan niệm truyền thống về lịch sử và thể loại Các nhà văn tôntrọng, đảm bảo tính chân thực lịch sử và hư cấu sáng tạo thêm nhằm mục đích táihiện lại lịch sử một cách sống động, đưa ra những kiến giải về các sự kiện và nhânvật lịch sử Các tác phẩm có khả năng bao quát hiện thực khá tốt, kết hợp với hư cấulinh hoạt nhưng chưa thực sự có những đột phá mới mẻ

Hegel đã xem cảm hứng chủ đạo như là “Trung tâm điểm”, là “Vương quốcthật sự” của nghệ thuật, nhân tố của mối tương tác hữu cơ giữa chủ thể sáng tạo vàchủ thể tiếp nhận nghệ thuật Xem nghệ thuật như sự miêu tả cảm tính các tư tưởng,một hình thức đặc biệt để vương đến chân lý tuyệt đối Hegel cho rằng cảm hứngchủ đạo là biểu hiện của tâm hồn nghệ sĩ say mê thâm nhập vào bản chất của đốitượng, trở thành tương ứng với nó, gần như là xuyên suốt với nó[41, tr.208]

Cảm hứng chủ đạo là cái tạo nên nền tảng của giọng điệu trong tác phẩm củanhà văn, nó chi phối việc xây dựng hệ thống hình tượng nhân vật, xác lập góc nhìncủa người viết đối với hiện thực được phản ánh

Trong dòng cảm hứng thế sự hiện tại, sự kiện lịch sử được nhìn nhận toàn diện

và con người lịch sử cũng trở nên gần gũi hơn, nhân bản hơn, đời hơn Ở đây, các sựkiện lịch sử được soi rọi ở nhiều góc nhìn, ở bề sau, bề sâu và bề xa Tìm kiếmnhững vùng sự thật mà vô tình hay hữu ý đã bị các sử quan che khuất Những bí ẩn,những điều tưởng chừng như cấm kỵ được quan tâm, phân tích Các tác giả tập trungvào thế giới nội tâm của các nhân vật lịch sử, quan tâm đến biến cố con người, khaithác cả phần chìm khuất, ít quan tâm đến sự kiện lịch sử mà chỉ lấy sự kiện lịch sử

để luận giải thêm Đó cũng là cách các nhà văn làm cho tác phẩm mình hấp dẫn hơn

đối với người đọc Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh là con người gia trưởng,

quyết đoán, không từ bất cứ thủ đoạn nào để đạt được mục đích của mình nhưngđằng sau con người nhiều mưu sâu đó là một sự cô đơn không người chia sẻ, ông trở

về quỳ trước bức tượng bà Huy Ninh, vợ quá cố của ông để sám hối và tìm sự bìnhyên, thanh thản nơi lòng mình

Độc giả sẽ cảm thấy yêu Nguyễn Huệ hơn ở những phút giây rất đời thường

trong Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác, là một anh hùng ngang dọc nơi trận

mạc, của những chiến công oanh liệt nhưng ẩn sau tấm áo giáp màu chiến binh đó làmột trái tim đầy nhân hậu, luôn trăn trở về thời cuộc, về người con gái mình thươngyêu, có những rung cảm thầm kín rất thật, có những khoảnh khắc yếu đuối, cô đơn.Bởi như Nguyễn Mộng Giác từng nói: “Người nào, dù là ông vua hay nhà tu hành,cũng cư xử theo những hình thái bình thường của thất tình nhục dục Không ai làthánh cả Họ vừa cao thượng vừa hèn hạ, khi dũng mãnh khi yếu đuối” Màu sắc thế

sự, hơi thở cuộc sống đời thường như khát vọng tình yêu đôi lứa, khát vọng về tự do,trăn trở về định mệnh, chiêm nghiệm về cuộc đời… khiến cho các sự kiện lịch sửkhông còn đứng yên mà tiếp tục vận động muôn màu muôn vẻ, đảm bảo cho ngườiđọc hiểu rằng mọi sự đều diễn ra như vậy, hiểu rõ hơn về nguyên nhân và hậu quả củanhững gì đã diễn ra trong quá khứ Chính điều đó đã tạo nhiều âm ba và suy tư tronglòng người đọc

Nguyễn Mộng Giác đã từng nhận định: “Bản chất của tiểu thuyết là thế sự.Tiểu thuyết lịch sử mà thiếu thế sự, thì hoặc là một thứ sử thi giả dùng làm tài liệutuyên truyền, hoặc chỉ là một mớ tài liệu sử vô giá trị”[23]

Cảm hứng thế sự đời tư trongtiểu thuyết lịch sử đương đại được các nhà vănquan tâm nhiều hơn và từ đó thấy rõ hơn quan điểm nghệ thuật, nhận thức riêng củatừng nhà văn về đời tư thế sự sẽ trực tiếp bộc lộ qua từng tác phẩm

Trên cơ sở khảo sát những cuốn tiểu lịch sử Việt Nam đương đại, chúng tôi

nhận thấy các cuốn tiểu thuyết viết theo khuynh hướng truyền thống như Gươm thần Vạn Kiếp của Ngô Văn Phú và Bão táp triều Trần, Tám triều vua Lý của Hoàng

Quốc Hải thường chọn viết về những thời kỳ vàng son, rực rỡ nhất trong lịch sử dântộc như triều Lý, triều Trần Đây là triều đại được nhiều nhà văn đề cập về quá khứ

vẻ vang của dân tộc, ca ngợi truyền thống tốt đẹp của cha ông để khơi dậy lòng tựhào, tự tôn dân tộc

Các nhà văn quan tâm và tái hiện nhiều nhất là những thời kỳ lịch sử nhiềubiến động, những giai đoạn lịch sử gắn liền với tên tuổi của những nhân vật phứctạp mà đến nay vẫn còn gây nhiều tranh cãi Ví dụ: trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly,Nguyễn Xuân Khánh chọn viết về giai đoạn cuối Trần đầu Hồ - một giai đoạn lịch

sử đặc biệt phức tạp và đầy biến động Đây là thời điểm nhà Trần suy yếu, vai tròtích cực đối với sự phát triển của lịch sử không còn, nhu cầu đổi mới trở nên vô

cùng bức bách Nhân vật lịch sử trung tâm của sân khấu chính trị mà tác giả muốnkhám phá Hồ Quý Ly – một nhân vật lịch sử mà cho đến nay vẫn còn gây tốnkhông ít giấy mực của nhiều người.

Một số nhà văn như Hoàng Công Khanh, Nguyễn Quang Thân…lại chọn thờiHậu Lê để viết Đây là thời kỳ lịch sử đau thương của dân tộc gắn liền với tên tuổicủa những anh hùng, những con người kiệt xuất như Lê Lợi, Nguyễn Trãi

Các tác giả Nguyễn Mộng Giác, Nam Dao, Lê Đình Danh lại chọn một thời kỳlịch sử ở cuối thế kỷ XVIII gắn liền với phong trào Tây Sơn và nhân vật trung tâm làNguyễn Huệ để làm bối cảnh lịch sử

Có thể thấy rằng, các nhà văn khi chọn viết về những thời kỳ lịch sử nào khôngchỉ là phản ánh trung thành lịch sử mà qua các tác phẩm nhà văn muốn cho độc giảsuy ngẫm, những điểm nhìn mới từ các sự kiện lịch sử quen thuộc Các sự kiện lịch

sử được tác giả lý giải bằng cái nhìn của thời đại hôm nay, cái nhìn đó là dân chủ,công bằng, không có nhiều định kiến Điều này cho thấy mỗi nhà văn sẽ trình bàymột góc nhìn riêng, một cảm hứng mới về lịch sử đồng thời gợi mở những góc nhìnkhác để bạn đọc cùng suy ngẫm Đó chính là một trong những điều thú vị, mới lạcủa tiểu thuyết lịch sử đương đại

Trong tiểu thuyết lịch sử, hư cấu là một yếu tố quan trọng Nó chính là nhữngchất liệu lịch sử đã chứa đựng và gợi mở cho tác giả tính hư cấu và tưởng tượng.Mục đích của tác giả là hư cấu để giúp độc giả có cái nhìn khác về lịch sử và hư cấu

sẽ giúp người đọc hiểu sâu hơn về nội dung đó Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn ĐăngTiệp trong tiểu luận đề dẫn Hội thảo về chủ đề: Lịch sử và văn hóa – cái nhìn nghệthuật của Nguyễn Xuân Khánh: “Khác với truyền thống, coi lịch sử là đạilịch sử (đã xong xuôi), lý thuyết hiện đại, hậu hiện đại khẳng địnhlịch sử là quá trình chưa hoàn tất mà đang được cấu tạo lại với sựxuất hiện của các tiểu lịch sử… Có người khẳng định, nhà văn cóquyền tưởng tượng đến vô hạn và các tác phẩm của họ thực chất làcấu tạo lịch sử theo quan điểm cá nhân Tại đó, có một thứ lịch sửkhác (ngoại vi) so với lịch sử được thừa nhận (trung tâm), và lịch sửkhi đi vào lãnh địa tiểu thuyết, phải được tổ chức trên cơ sở hư cấu

và nguyên tắc trò chơi vốn là một đặc trưng của nghệ thuật”[87,tr.6] “Nhờ hư cấu, trong nghệ thuật người ta thực hiện được việcchiếm lĩnh thế giới ở phối cảnh hàm nghĩa của nó, tái tạo lại đượccác hình thức nghệ thuật, đem lại cho chất liệu một sự tổ chức vềthẩm mỹ Là đặc tính của tư duy nghệ thuật…Tiểu thuyết lịch sửtạo ra một hiện thực là sao để gây cho người đọc một ảo tưởng là

nó có thật”[87, tr.8]

Trong cuốn Đại Việt sử ký toàn thư, nhà văn Nguyễn Khắc Phục đã viết cuốn tiểu thuyết Kinh đô rồng dựa trên sự hư cấu tưởng tượng, miêu tả chi tiết về vị vua

Lý Công Uẩn – nhà vua đầu tiên của nhà Lý Tác phẩm đã thể hiện một con ngườiyêu nước thương dân, sẵn sàng thay đổi vận mệnh của đất nước, ông đã rất quyếnđoán trong việc dời khỏi Hoa Lư để đóng đô tại Thăng Long – đưa đất nước sangmột thời đại mới Qua tác phẩm, người đọc sẽ hiệu được con người Thăng Long xưamột cách chân thực nhất với hoa huyền thoại về nguồn cội thành Luy Lâu, hay cácgiai thoại huyền bí về con chuồn tinh chín đuôi ăn thịt người Đây chính là thànhcông của nhà văn trong việc hư cấu nhân vật lịch sử song hành với hiện thực

Trong tác phẩm Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh, những vấn đề đặt ra đã

đặt độc giả phải suy nghĩ về những vấn đề đương đại Ở đó có một nhân vật lịch sử,một nhà cải cách lớn nhưng không thu phục được lòng dân, bởi ông đã quá nôn nóngtrong việc cách tân đất nước nhưng sự cách tân của ông quá bảo thủ, đốt cháy giaiđoạn, dẫn đến bao phen phải lao đao, cũng chính vì chính sách ấy như con dao hailưỡi khiến Hồ Quy Ly tin rằng mình đã nằm được phần chuôi dao Chính vì điều nàyông đã thất bại và nhận lấy bi kịch Nguyễn Xuân Khánh đã viết đúng lịch sử, tôntrọng lịch sử nhưng mặc khác, ông cũng lồng ghép vào đó sự hư cấu, tưởng tượngsáng tạo được ông sử dụng hầu hết trong tác phẩm (không gian, nhân vật lịch sử).Dưới ngòi bút của Nguyễn Xuân Khánh, Hồ Quý Ly hiện lên với vai trò một ngườicha, một người chồng đầy tham vọng và quyết đoán, thậm chí là tàn bạo Nhưng vớimột cách nhìn khác, ông là con người đầy nhiệt tâm với cách tân đất nước Đặt nhânvật Hồ Quý Ly trước vấn đề thời đại, chúng ta cũng đang rất cần những con ngườidám nghĩ, dám làm đối với một nhà lãnh đạo, nhưng lại là bài học lớn cho nhữngchủ trương thay đổi bằng mọi giá với tư tưởng bảo thủ, cực đoan

Bão táp triều Trần và Thăng Long nổi giận nằm trong dòng cảm hứng đó, nhà

văn Hoàng Quốc Hải đã phục dựng lại câu chuyện lịch sử về đất nước Đại Việt thế

kỷ thứ XIII đầy biến động về mặt chính trị Đặc biệt, Bão táp triều Trần là tác phẩm

nổi tiếng của Hoàng Quốc Hải Tác phẩm thể hiện được thái độ nghiêm túc, trântrọng của tác giả với lịch sử khi viết về triều đại nhà Trần từ năm 1225 -1400 Đâychính là thời kỳ đang thay đổi chính quyền từ thời Lý sang thời nhà Trần Nhà Trầnđang đi vào công cuộc hồi sinh đất nước để chuẩn bị đối phó với quân xâm lượcMông Cổ đang tràn sang xâm lược Trung Hoa và lâm le muốn chiếm Đại Việt ta lúcbấy giờ Tác phẩm đưa đưa người đọc hiểu rõ được nhà nước Đại Việt thế kỷ XIIIkhi khi những thuyền chài bước ra vũ đài chính trị bà bắt đầu xây dựng sự nghiệphiển hách cho dòng họ mình và cho cả dân tộc Trên bối cảnh lịch sử, khi mẫu thuẫnxẩy ra với các xung đột trong quan hệ gia đình, thầy trò hay các cuộc đấu tranhquyền lực bùng nổ và những câu chuyện tình thơ mộng giữa những người anh em,chị em thậm chí là cô cháu khiến người đọc hiểu rõ hơn được câu chuyện và sức hấp

dẫn của câu chuyện cũng tăng lên gấp bội.

Tóm lại với các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử vào những năm 90 của thế kỷ XXtrở lại đây thì phần luận giả và đối thoại lịch sử và minh họa lịch sử diễn ra nhiềuhơn trong các tác phẩm văn chương, Sự diễn giải ấy đã góp phần tạo nên diễn ngôn

đa thành về lịch sử: diễn ngôn dân tộc chủ nghĩa, diễn ngôn về đời tư – thế sự, diễnngôn văn hóa – tâm linh, diễn ngôn về đối thoại Cái nhìn đời tư và thế sự cùng vớinhân vật đã đống vai trò cốt yếu trong quan điểm nghệ thuật của các tác giả Vớimỗi nhà văn thì cái nhìn bao quát và sống động về các sự kiện, nhân vật lịch sử đãlàm nền cho những diễn giải nghiệm suy về vấn đề của dân tộc và thời đại conngười

1.2.2 Tiểu thuyết Hoàng Quốc Hải - sự kế thừa, sáng tạo trong hư cấu nghệ thuật

Nói đến lịch sử là nói đến quá khứ, và quá khứ cần được trân trọng, giữ gìnnguyên vẹn Nhưng trong tiểu thuyết lịch sử thì nhà văn có thể được phép phát huytoàn bộ khả năng hư cấu, liên tưởng, tưởng tượng sao cho phù hợp với mục đíchnghệ thuật của mình Sự hư cấu nghệ thuật được coi là đặc trưng thể loại và nó làmột thao tác không thể thiếu trong tư duy sáng tạo của tiểu thuyết lịch sử thì hư cấulịch sử cũng được coi là một nhu cầu thẩm mĩ tất yếu và nó trở thành yếu tố mangphong cách sáng tạo của nhà văn Tuy nhiên đối với tiểu thuyết lịch sử thì hư cấunhư thế nào và hư cấu ở mức độ ra sao thì lại tùy thuộc vào quan điểm của tác giả.Đối với tiểu thuyết lịch sử Hoàng Quốc Hải đã kế thừa và sáng tạo sự hư cấu trongtác phẩm của mình mang nét đặc trưng riêng có

Hoàng Quốc Hải đã chọn tính kế thừa đầu tiên trong sáng táctiểu thuyết của mình là tôn trọng sự thật lịch sử, xem sự thật lịch

sử là tín hiệu chứa đựng những thông tin giàu cảm xúc “Ở vị tríngười sáng tạo, các nhà văn bày tỏ quan điểm của mình qua cáccuộc phỏng vấn, bài viết tranh luận Nhà văn Hoàng Quốc Hải ủng hộ quan điểm hư cấu nghệ thuật nhưng cần đảm bảo tính chânthật, không bịa đặt làm méo mó tinh thần lịch sử Nhà văn HoàngQuốc Hải, trả lời phỏng vấn báo Sài Gòn giải phóng (ngày25.8.2013), khẳng định: “Sự thật lịch sử trong tiểu thuyết lịch sửđáng tin cậy hơn vì nó được giải mã, nó có cuộc sống Sự thật lịch

sử trong lịch sử chỉ là những tín hiệu chứa đựng những thông tin vôcảm Nhưng trong tiểu thuyết lịch sử nó lại sống động”[101] Vớicách khẳng định của Hoàng Quốc Hải, chúng ta có thể thấy nhàvăn ở loại hình tiểu thuyết lịch sử đã có biên độ phục dựng lại sựthật lịch sử một cách rộng hơn, thậm chí đạt vị trí cao hơn cả nhà

sử học Nhà văn đã đem đến cho người đọc thế giới nhân vật sinhđộng, cuộc sống được tái hiện dưới góc nhìn đa chiều hơn.

Sử liệu là cái cốt để tạo nên một tiểu thuyết lịch sử, tác giả Hoàng Quốc Hải đãquan niệm tiểu thuyết lịch sử phải có tính chính xác về mặt sử liệu Ông đã từngnhận định rằng: “Nếu tiểu thuyết được coi là tiểu thuyết lịch sử màkhông trung thành với sự kiện lịch sử sẽ phá vỡ niềm tin của ngườiđọc và như vậy thì nó không còn là tiểu thuyết lịch sử nữa”[25] Cũngchính tác giả cũng cho thấy rằng để giúp người đọc hiểu được giá trị lịch sử thì đồihỏi tác giả phải phản ánh một cách chân thực không được trái với sự thật lịch sử:

“Tiểu thuyết lịch sử trước hết phải giúp người đọc nhận biết đượcgương mặt lịch sử của thời đại mà tác giả phản ánh nhưng những gì

mà tác phẩm đó tái tạo đều không được trái với lịch sử Có thể cónhững quan điểm của tác giả văn học độc lập, thậm chí trái ngượcvới quan điểm của các sử gia, song nó phải đạt tới tính chân thựclịch sử mà người đọc đương đại chấp nhận” [62, tr.69]

Khi viết Bão táp triều Trần, Hoàng Quốc Hải cho biết ông nương theo trường

phái của Lev Tolstoi và Alexei Tolstoi Đó là trường phái viết theo chính sử, tôntrọng các sự kiện lịch sử trên cơ sở đó hư cấu, cấu trúc để tái dựng lịch sử

Song, ngoài kế thừa cách viết tiểu thuyết lịch sử này, Hoàng Quốc Hải cònnhấn mạnh, tôn trọng không hẳn là phải đúng hoàn toàn vào lịch sử Nếu người viếttiểu thuyết lịch sử coi tác phẩm của mình là truyện viết về con người thật, việc thậtthì như vậy tác phẩm đó sẽ bị thất bại và tác phẩm ấy không khác gì một phiên bảnvụng về của chính sử Điều đó cho thấy rằng với những sự kiện, nhân vật, vấn đềlịch sử chỉ là nguyên cớ để giúp nhà văn tạo nên một câu truyện, nhà văn phải làngười sáng tạo ra mạch truyện dựa trên yếu tố lịch sử và bộc lộ chủ đề tư tưởng củatác giả Đặc biệt đối với các tác phẩm tiểu thuyết thì người viết cần thổi hồn vào lịch

sử Với Hoàng Quốc Hải thì quan niệm tiểu thuyết lịch sử được viết lại bằng nghệthuật tiểu thuyết

Thực tế sáng tác Bão táp triều Trần đã thể hiện rõ quan điểm của tác giả Từ

đầu đến cuối tác phẩm, nhà văn đã tôn trọng và sử dụng các chi tiết, nhân vật, sựkiện lịch sử về triều đại nhà Trần Bám sát vào những ghi chép lịch sử trong chính sử

và kết hợp với việc sử dụng những tư liệu và các tác giả sưu tầm được sẽ làm chonhững trang sử cũ vốn khô khăn khó hiểu thành những trang kiến thức lịch sử và tạocảm hứng tìm hiểu cho người đọc, dựng lại một cách thuyết phục diện mạo lịch sửthời đại nhà Trần từ khi hình thành cho tới lúc sụp đổ Không lặp lại các tác giảkhác, nhà văn treo bức họa của riêng mình trên một “cái đinh lịch sử đích thực”.trước hết phải yêu lịch sử và có nhu cầu tìm hiểu quá khứ Rõ ràng Hoàng Quốc Hải

là người am hiểu các giai đoạn lịch sử mà mình cần phục dựng, ông cũng muốn amhiểu về nó để tìm hiểu được mọi góc cạnh về đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa,phong tục , tôn giáo, tín ngưỡng từ rất nhiều nguồn thông tin, thư tịch dân giankhác Đặc biệt là tìm hiểu kỹ lưỡng đời sống của người dân và văn hóa phổ cận dângian Chính sự tìm tòi đó đã tạo nên linh hồn của truyện Lịch sử không phải đặt sẵn

mà lịch sử chỉ giữ lại cho ta những tín hiệu và những mật mã và công việc của cácnhà văn là phải giải mã được lịch sử Nếu nhà văn giải mã đúng và phục dựng lạiđúng xã hội từ trong quá khứ của nó một cách chân thực thì điều đó sẽ đem lại chongười đọc cảm nhận sâu sắc, còn nếu nhà văn giải mã chưa hết hoặc không đúng thì

sẽ đem lại cho người đọc sự méo mó, sai lệch, nó được gọi là xuyên tạc lịch sử

Nhận xét về tác phẩm, nhiều nhà nghiên cứu khẳng định Bão táp triều Trần là “một

sự tái tạo lịch sử đáng tin cậy” (Đinh Công Vĩ); “Những chi tiết lịch sử đều được sửdụng đúng chỗ, chính xác, nó thành có trọng lượng khiến người đọc không còn cóthể nghi ngờ” (Hoàng Tiến); hay Bộ thuyết thuyết lịch sử thời Trần chính là tiểuthuyết lịch sử theo đúng nghĩa và do đặc thù của nó người đọc thấy được diện mạothật của lịch sử Nhưng cũng do quan niệm phản ánh trung thực lịch sử nên tác phẩmcủa Hoàng Quốc Hải vẫn giữ khoảng cách sử thi đối với nhân vật và sự kiện Nhữngnhân vật như Trần Thủ Độ, Trần Quốc Tuấn… vẫn là những tấm gương sáng chói

Dù tác giả có chú ý miêu tả thế giới nội tâm và tính cách nhân vật nhưng vẫn luôn cómột khoảng cách rộng giữa danh nhân lịch sử với người đọc

Khi viết về bộ tiểu thuyết lịch sử về hai thời đại oanh liệt của nước ta là nhà Lý

và nhà Trần, Hoàng Quốc Việt đã cho ra đời bộ Tám triều vua Lý và bộ Bão táp triều Trần Có thể nói trước đây, nhà văn chưa có tác phẩm nào đồ sợ như vậy Ở thế

kỷ XV Việt Nam mới có văn xuôi và đến thế kỷ XVIII cuốn tiểu thuyết lịch sử đầutiên và cuốn Hoàng Lê Nhất Thống chí cũng chỉ mới đề cập đến những xung độttrong lích ử khoảng hơn 20 năm Sau ông, có thể cũng khó có những tác phẩm nàolại đề cập tới thời gian và sự kiện lịch sử dài như vậy Tiểu thuyết lịch sự có quyềnđược hư cấu và tưởng tượng các sự kiện lịch sử diễn ra nhưng phải dựa trên tínhlogic lịch sử và sự trung thực Để có những được các tư liệu lịch sử một cách tin cậy

và quý giá ấy đòi hỏi nhà văn phải có tầm hiểu biết sâu rộng về văn hóa, và trở thành

1 nhà văn hóa với vốn tri thức uyên bác Vì vậy, khi đọc tác phẩm tiểu thuyết lịch sửcủa Hoàng Quốc Hải nhiều người hiểu biết thêm rất nhiều về giá trị lịch sử dân tộc

và tự hào với những lịch sử hào hùng của ông cha thông qua các tác phẩm của ông.Mỗi tác phẩm nhà văn đã viết một cách sống động và phong phú về sử liệu vớiphong cách mang tính nghệ thuật cao Có thể nói những tác phẩm của ông còn làchất liệu có thể khai thác thành kịch bản phim truyện Với tài năng của mình tiểuthuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải đã đưa người đọc đến gần hơn với lịch sử qua sựsáng tạo về hình thức nghệ thuật

Ở mọi thể loại văn chương, tính sáng tạo luôn là yêu cầu cao nhất và nó cũng là

cơ sở để khẳng định tên tuổi của tác giả Điều đó đòi hỏi trên cơ sở chất liệu của lịch

sử, nhà văn làm sao phải biết thổi hồn vào những sự kiện, để người độc vừa nghe,vừa hiểu, vừa có cảm xúc khi tiếp nhận Và yếu tố hư cấu chính là điểm nhấn trongnét sáng tạo của các nhà văn khi viết tiểu thuyết lịch sử Trong thực tế, các nhà vănkhi viết tiểu thuyết lịch sử đều ít nhiều sử dụng những yếu tố hư cấu Cũng là mộtngười viết tiểu thuyết lịch sử, tác giả Nguyễn Xuân Khanh đã chỉ rarằng: “Đã gọi là tiểu thuyết thì phải hư cấu Khi hư cấu người viếtvận dụng toàn bộ văn hoá tinh thần của mình, toàn bộ kinh nghiệmsống của mình Đó là sự tổng hợp, sự hoà trộn giữa thực và hư, giữalịch sử và hiện tại, giữa tri thức và cảm thức” Ông còn chia sẻrằng: Bản chất của tiểu thuyết là hư cấu; đối với đề tài lịch sử, nhàvăn dùng đặc quyền hư cấu để thể hiện những khả năng có thể xảyra.” Còn nhà văn Nguyễn Quang Thân, trong bài Đọc tiểu thuyếtlịch sử để lấy lại niềm tin, đề cao vai trò hư cấu cũng như tư duysắc sảo của người viết trong đề tài lịch sử: “Những cuốn tiểu thuyếtlịch sử hay không cung cấp sử liệu, sử cứ mà cho độc giả một cáinhìn, một cách sống, một hướng đi được kiểm chứng qua lịchsử”[101]

Về tính sáng tạo, Bão táp triều trần và Thăng Long nổi giận chính là hai tiểu

thuyết khẳng định tên tuổi và sức sáng tạo hư cấu lịch sử của Hoàng Quốc Hải.Hoàng Quốc Hải là người theo chủ trương viết tiểu thuyết lịch sử trên cơ sở tôntrọng sự thật lịch sử, lấy sự kiện, biến cố lịch sử, nhân vật lịch sử làm nội dung chính

và ông cũng cho rằng xây dựng hình tượng nghệ thuật trong các tác phẩm về đề tàilịch sử nhà văn mặc sức tưởng tượng trong quá trình sáng tạo của mình Theo đó, đểcâu chuyện thêm sinh động, Hoàng Quốc Hải đã hư cấu hoàn toàn Yến Ly, một nhânvật không có thật, để bổ sung vào những tình tiết cần thiết cho nhân vật có thật làcông chúa An Tư Như vậy có thể thấy, nhà tiểu thuyết không chỉ làm mới cho nhânvật lịch sử, mà còn tạo dựng nên khuôn diện mới cho nhân vật Thậm chí, có nhữngnhân vật được hư cấu mới hoàn toàn, không có trong lịch sử

Nhà văn Hoàng Quốc Hải cho rằng hư cấu chính là phương tiện tốt để giúp ônghiểu được giá trị cốt lõi của lịch sử Oong quan niệm khi viết tiểu thuyêt lịch sử thìcần phải có sự hư cấu “Vấn đề là phải hư cấu như thế nào đạt đến chân thực lịch sử

và chân thực cuộc sống”[51] Hư cấu chính là cách nhà văn có thể làm sống dậy lịch

sử tuy nhiên hư cấu cần có cơ sở và phù hợp với logic lịch sử chứ nó không thể là sựbịa đặt không có căn cứ

Phục dựng lại cả một thời kỳ xa xôi của quá khứ trong khi chỉ có trong tay

những mảng nhỏ của một thế giới đã mất, Hoàng Quốc Hải phải huy động tối đanăng lực tưởng tượng của mình, hư cấu trên nhiều cấp độ: cấp độ chi tiết, cấp độ sựkiện, cấp độ nhân vật Với thế mạnh của văn chương kết hợp với những miêu tả về

sự kiện mang tính bản lề và lý giải lịch sử từ góc nhìn văn hóa đã giúp cho nhà văntháo gỡ và hạn chế dược những chi chép lịch sử khô khan và bổ sung thêm chongười đọc nhận thực được giá trị lịch sử trong quá khứ và hiện tại Thành công trongviệc phục dựng lại bối cảnh không gian của cung đình, không gian của các trậnchiến, miêu tả về hiện thực xã hội phong kiến lúc bấy giờ thì Hoàng Quốc Hải đãphải thiết kế lại quá khứ và làm cho bức tranh lịch sử trở nên sống động hơn, giúpngười đọc như cảm nhận được mình đang ở tại không gian văn hóa lịch sử của triềuđại nhà Trần

Với các nhân vật có thật trong lịch sử, nhà văn cũng phải hư cấu các khía cạnhnhư lời ăn tiếng nói đến hành động, từ ngoại hình đến đời sống tâm hồn sao cho khiđọc tác phẩm, độc giả cảm giác như họ là những con người đang sống

Chẳng hạn, viết về An Tư công chúa, tác giả đã sáng tạo thêm nhiều chi tiết vềhành động, cá tính của nhân vật, đặc biệt là việc Trần Ích Tắc vẽ tranh An Tư sau đóbất đắc dĩ phải tặng cho tên sứ giả Nguyên Mông mới dẫn đến việc Thoát Hoan đòicống nạp nàng Thái độ tự nguyện và hành động hi sinh vì nước của công chúa cũngđược nhà văn thêm vào rất phù hợp với diễn biến của các sự việc khác Với nhân vậtkhông được ghi chép trong chính sử như Yến Ly, tác giả hư cấu hoàn toàn để bổsung cho các nhân vật có thật là công chúa An Tư Tiếp đó là nhân vật Đỗ Vỹ, ngườiĐại Việt, chủ một cửa hàng lớn ở Yên Kinh, hoạt động tình báo ở hậu phương củađịch Đỗ Vỹ là người có công rất lớn trong việc thu thập tin tức, chi phối hoạt độngcủa Sài Thung, giúp đỡ Yến Ly tìm gặp gia đình Các sự kiện được nối tiếp, tình tiết

ly kỳ, dễ chấp nhận, cuốn hút người đọc Chính sự hư cấu này đã tạo nên diện mạomới của nhân vật, làm cho các nhân vật đó được kết hợp với nhau một cách hài hoàtạo thành một thế giới nhân vật thống nhất trong tác phẩm từ đó làm sáng lên tưtưởng nghệ thuật của nhà văn khiến cho “trong những cái không có thật vẫn ẩn chứanhững cái có thật”[51]

Bên cạnh đó, Hoàng Quốc Hải còn huy động cả vốn kiến thức, vốn sống, vốnvăn hoá dày dặn để miêu tả lễ nhạc, phong tục, trang phục, đồ cống nạp, cảnh cungcấm, cảnh thiên nhiên… khiến cho những trang viết trở nên mượt mà Chính hư cấu

đã giúp Hoàng Quốc Hải vượt thoát khỏi sự minh họa lịch sử để tái dựng không khílịch sử cũng như các nhân vật lịch sử một cách chân thực, sống động Với sự thànhcông trong nghệ thuật hư cấu, nhà văn đã: “bù đắp lịch sử để từ sự thực lịch sử thănghoa thành sự thực nghệ thuật”[62, tr.16]

Là nhà viết văn, nhưng Hoàng Quốc Hải lại cần mẫn hơn cả nhà khảo cứu, đểnhững đứa con tinh thần của mình có được sự sáng tạo và mới mẻ, Hoàng Quốc Hải

không chỉ ngồi ở bàn và viết Việc là một chuyên viên tại một cơ quan văn hóa cấpTrung ương đã giúp ông đặt chăn đến hầu hết các tỉnh thành trên đất nước Khi viết

về Huyền Trân công chúa ông cũng đã đến trực tiếp tại tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuật

để tìm hiểu về người Chăm, ông gặp gỡ các nghệ nhân làm nghề đẽo đá và tròchuyện với họ Nhìn cách họ làm việc sáng tạo ra các tác phẩm nghệ thuật của mìnhcũng cho ông một cảm nhận thấy được hồn người xưa hà hơi là tiếp sức cho họ Ôngnhư thấy được bà Huyền Trân – con dâu của xứ Chăm Pa đã ngây nhất giữa các tácphẩm nghệ thuật mà bà đã dạy cho người dân ở đây Dòng chảy của lịch sử như đangsống lại và tuôn trào trong dòng thác của những trang viết của ông Viết về lịch sửnhưng phải gắn với đời thực từ những nơi lưu giữ các điển tích, điển cố là phươngthức có lẽ chỉ có Hoàng Quốc Hải là người sử dụng hiệu quả và sáng tạo nhất Bởiđối với ông việc tìm hiểu về lịch sử dân tộc là cả một quá trình tìm kiếm, thu lượm,thống kê lại thậm chí là sáng tạo nên lịch sử để viết nên những cuốn tiểu thuyếtmang đậm chất lịch sử trong đó “Nhà văn Hoàng Quốc Hải trong mơ cũng sống

bằng dĩ vãng, với bốn tập của Bão táp triều Trần, bộ sách đã thu hút hàng vạn người

đọc, được tái bản nhiều lần và có thời điểm Bão táp triều Trần được xem là mộttrong những bộ sách được bán chạy nhất xưa nay, cho dù đề tài này đã có nhiềungười viết, và cũng đã có rất nhiều người biết đến Phải chăng có những cái đã rấtquen mắt nhưng khi được soi chiếu từ một góc nhìn khác lạ vẫn bật ra nhiều nétmới”[21]

Nhà văn Hoàng Quốc Hải từng băn khoăn lo lắng cho lịch sử nước nhà Dântộc ta có một quá khứ dựng nước và giữ nước hào hùng nhưng cũng đầy gian truân

và nhiều thử thách, đã có rất nhiều, rất nhiều những người dân hi sinh để bảo vệ toànvẹn lãnh thổ Lịch sử hào hùng đó không hề thua kém một dân tộc nào trên thế giớinhưng tiếc thay chúng ta chưa hiểu về lịch sử của dân tộc được bao nhiêu Bằng bảnlĩnh của người làm chủ ngòi bút, cùng với nhãn quan sắc sảo, Hoàng Quốc Hải đãchắt lọc các sự kiện lịch sử, khai thác tận cùng những tầng nấc sâu kín của mỗi nhânvật, hết sức cân nhắc khi xây dựng các nhân vật hư cấu vào những tình huống lịch

sử, phù hợp với chiều kích có tính khoa học của lịch sử Những nhân vật này khôngphải là con người của lịch sử mà do nhà văn tạo nên Tuy nhiên, những nhân vật nàyđóng vai trò vừa là mắt xích quan trọng trong tác phẩm, vừa trực tiếp thể hiện, quanđiểm tư tưởng thẩm mĩ, là người phát ngôn cho tác giả Hoàng Quốc Hải cũng đãtừng nhấn mạnh: “Lịch sử nước ta tự hào lắm Lịch sử luôn ăm ắp những bài học Cóđiều chúng ta có tiếp thu và vận dụng hay không mà thôi” Cái hay trong những điềuông viết là hư cấu để người ta nhìn nhận đúng sự thật lịch sử, không bóp méo lịch

sử Qua ngòi bút của nhà văn mà các nhân vật như Trần Thánh Tông, Trần NhânTông, Trần Thủ Độ, Huyền Trần Công chúa, An Tư công chúa hay những conngười như Trần Nguyên Đán, Nguyễn Hiền, Chu Văn An tất cả như sống lại, trở

nên gần gũi thân thiết khiến cho độc giả như có thể sờ nắn được Mỗi nhân vật trongtác phẩm đều được nhà văn dành cho một tình cảm riêng, một sự nhận xét đánh giáriêng, hợp lý để làm sống lại hiện thực xã hội và con người của thời đại cách chúng

ta gần 10 thế kỷ Đọc các tác phẩm của Hoàng Quốc Hải, ta không chỉ thấy thấyđược dòng chảy của lịch sử mà còn thông qua sự sáng tạo,người đọc hiểu thêm cácgiá trị nhân văn và tài năng của cha ông ta đã để lại và từ đó giúp cho mọi người tựhào với lịch sử của dân tộc Là một nhà văn và nhà văn hóa, hiểu biết nhiều lĩnh vực,Hoàng Quốc Hải đã thay thế và tạo ra những sản phẩm tiểu thuyết lịch sử đầy sáng

tạo và có giá trị lịch sử cao như Bão táp triều Trần và Thăng Long nổi giận.

Tiểu kết chương 1

Mỗi con người đều tiềm ẩn một tâm hồn nghệ sĩ, và họ có khả răng rung độngtrưng các đẹo Mỗi nhà văn khi bắt gặp những khoảnh khắc nào đó đều có nhữngtrào dâng cảm xúc ấy càng mãnh liệt hơn bao giờ hết Theo đó, những phút giây độtkhởi, thăng hoa luôn là khơi nguồn cảm hứng cho người nghệ sĩ Bởi vậy, cảm hứngnghệ thuật là yếu tố quan trọng trong sáng tạo thẩm mĩ Đối với nhà văn, cảm hứngvừa đến trong một giây phút xuất thần, vừa là sự cộng hưởng cả một quá trình tíchlũy, chiêm nghiệm và không ngừng nuôi dưỡng Cảm hứng nghệ thuật là yếu tố quantrọng trong nội dung tác phẩm nó thống nhất với các yếu tố chủ đề, tư tưởng tácphẩm và chi phối quyết định hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm đó Cảm hứngnghệ thuật sẽ giúp ta hiểu thêm về phong cách của tác giả và thế giới tâm hồn của tácgiả

Nói về tiểu thuyết lịch sử Hoàng Quốc Hải, với lối viết đậm cá tính đã dẫn giảicho người đọc thấy hành trình của sự viết cần vượt lên trên những thiên kiến củadòng chảy cuộc đời Hoàng Quốc Hải như một con ong chăm chỉ chắt chiu từ dữliệu, sự kiện đem về những chất liệu quý giá trong từng trang giấy, biến những thứthô sơ thành mật ngọt cho đời bằng sự kế thừa và đầy sáng sáng tạo Đấy là quá trìnhkết hợp hài hòa giữa hư cấu và sự thật lịch sử Theo đó, bằng tài năng và tâm huyếtcủa mình, Hoàng Quốc Hải đã thực sự thổi vào những trang viết những luồng xúccảm thẩm mỹ, khiến cho các sự kiện, con người lịch sử trở nên vô cùng sinh động vàqua đó góp phần tạo nên sự hấp dẫn cho những trang tiểu thuyết viết về thể tài lịch

sử

Chương 2: CẢM HỨNG NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA HOÀNG QUỐC HẢI NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN XÂY DỰNG HÌNH TƯỢNG

VÀ ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT

2.1 Điểm nhìn trần thuật

Trong thực tiễn sáng tác, mọi“giá trị của sáng tạo nghệ thuật mộtphần không nhỏ là do đem lại cho người thưởng thức một cái nhìnmới đối với cuộc sống Sự đổi thay của nghệ thuật bắt đầu từ đổithay điểm nhìn” [12, tr.422] Theo đó, “điểm nhìn trần thuật là vị trí từ

đó người trần thuật nhìn ra và miêu tả sự vật trong tác phẩm” [32,tr.113] Ở đấy, mọi góc nhìn vận hành trong mối “tương quan giữa các nhânvật với chủ thể trần thuật, hay, nói cách khác, điểm nhìn của ngườitrần thuật đối với những gì mà anh ta miêu tả” [70, tr.90] Như vậy,điểm nhìn trần thuật còn được hiểu là điểm quan sát mà chủ thể sáng tạo lựa chọntrong cảm hứng tái tạo hiện thực thứ hai cho tác phẩm Đồng thời, nó trở thànhnhững mạch nguồn soi chiếu cho người đọc đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn

Khảo sát qua hai tiểu thuyết lịch sử Bão táp cung đình và Thăng Long nổi giận của

Hoàng Quốc Hải chúng tôi nhận thấy, tác giả không lựa chọn một điểm nhìn trầnthuật cố định mà linh hoạt kết hợp trong đó các giao diện nhìn, trường nhìn khácnhau, đã thực sự đem đến nhiều nấc thang giá trị cho chiều sâu văn bản nghệ thuật

2.1.1 Trần thuật theo điểm nhìn ngôi thứ nhất

Trần thuật theo điểm nhìn ngôi thứ nhất còn được hiểu là lối tự

sự từ ngôi thứ nhất với điểm nhìn bên trong Với điểm nhìn này, chủthể trần thuật có mặt trực tiếp ngay trong câu chuyện khi anh ta hiện diện, tham gia

vào nội dung truyện kể Nói một cách khác, từ trường cảm hứng kích hoạt thông quacác tiêu cự nhìn, người trần thuật đã thể hiện bằng hình thức tự quan sát mọi việcxung quanh hoặc dựa vào cảm xúc, nội tâm của nhân vật để thể hiện sự khám pháđời sống Với hình thức này, người kể chuyện sẽ đảm nhận chức năng trần thuật từđầu đến cuối tác phẩm và đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định cấu trúc tácphẩm cũng như có quyền miêu tả nhân vật khác từ điểm nhìn của bản thân

Trong dòng chảy văn chương đương đại Việt Nam, ở thể loại tiểu thuyết, hầuhết các nhà văn sử dụng cách tân nghệ thuật thông qua hình thức người kể chuyệnvới điểm nhìn bên trong, đặc biệt là phương thức trần thuật ở ngôi thứ nhất người kếthường xưng tôi Đây là kết quả của tư duy nghệ thuật, khi văn học vốn từ quan niệmcon người tập thể chuyển thành con người cá nhân, việc quan tâm đến chủ thể sángtác và quan niệm của các nhân được chú ý hơn Ở ngôi kể trần thuật, người kểchuyện sẽ có vai trò quyết định tới cấu trúc của tác phẩm cũng như quyết định đếnviệc miêu tả những nhân vật khác từ điểm nhìn của chính bản thân

Lý thuyết của G Genette thì đối với tiểu thuyết ở dạng thức từ ngôi thứ nhấtvới điểm nhìn bên trong tác giả sẽ để người kể chuyện dẫn dắt câu chuyện (đây đượccoi là dạng cố định), nhiều người kể chuyện với những chuyện khác nhau thì đượccho là dạng bất định và nhiều người kể nhưng lại kể cùng một câu chuyện duy nhấtthì được coi là thuộc dạng đa thức

Trên dòng cảm hứng về thời đại của hào khí Đông A, Hoàng Quốc Hải đưangười đọc về với đất nước Đại Việt của thế kỉ XIII, với những thay đổi lớn về mặtchính trị của dân tộc Đó là thời kì những anh thuyền chài của dòng họ Trần bước ra

vũ đài chính trị, bắt đầu xây dựng sự nghiệp hiển hách cho dòng họ và dân tộc Câuchuyện lịch sử giai đoạn đầu triều Trần được nhà văn Hoàng Quốc Hải tái hiện dướicảm hứng thế sự Cốt truyện, sự kiện lịch sử của thời kì này ít nhiều bạn đọc đã biết.Nhưng với sự am hiểu sâu sắc lịch sử dân tộc, nhà văn đã tái hiện chi tiết, cụ thểnhững vấn đề lịch sử của giai đoạn ấy Chính cảm hứng lịch sử thời đại đã tác độngmạnh mẽ đến nghệ thuật của tác phẩm Thực nghiệm tiểu thuyết lịch sử của HoàngQuốc Hải, chúng tôi nhận thấy người trần thuật đã trở thành một chủ thể đồng thờimang hai ý thức, ý thức của chính mình và ý thức của nhân vật Do đó, nhiều phânkhúc truyện kể được diễn ra trong chiều sâu đời sống tinh thần nhân vật, mang lạinhiều mạch nguồn cảm xúc khác nhau cho người tiếp nhận Điều này chứng tỏ, việclựa chọn điểm nhìn bên trong cho hình thức truyện kể, Hoàng Quốc Hải đã tận dụngtriệt để những ưu thế của lối tư duy trần thuật này Hơn nữa, khi sử dụng điểm nhìnnày cho phép trần thuật qua một tâm trạng vừa cụ thể, vừa dễ dàng tái hiện đời sốngnội tâm của nhân vật một cách sâu sắc

Với dòng cảm hứng lịch sử sâu sắc, Hoàng Quốc Hải đã tạo nên những nétchấm phá mới, trong việc sử dụng điểm nhìn trần thuật ngôi thứ nhất đó là việc để

nhân vật Chiêu Hoàng tự chia sẻ những suy nghĩ tận sâu trong lòng, giúp người đọc

có một cách nhìn nhận mới mẻ về nhân vật lịch sử này Trong mắt người đọc trướcđây, nhân vật Chiêu Thánh được xây dựng là một nhân vật thụ động, bị ruồng rẫy,

Lý Chiêu Hoàng với cuộc đời bất hạnh; là diễn viên bất đắc dĩ dưới sự đạo diễn củaTrần Thủ Độ: tám tuổi lên ngôi sau đó lại nhường ngôi cho chồng và cuối cùng bị số

phận đưa đẩy Trong tiểu thuyết Bão táp cung đình của Hoàng Quốc Hải lại khác,

nàng là một người có sức sống nội tâm mãnh liệt Nhà văn Hoàng Quốc Hải đãnhường lời cho Chiêu Thánh bộc lộ suy nghĩ của mình Ở chương XIX trong cuộctrò chuyện của Chiêu Thánh và Trần Cảnh điểm nhìn trần thuật được đặt ở nhân vậtChiêu Thánh; ta thấy được tính cách, tình cảm của nhân vật một cách rõ ràng Nhânvật Chiêu Thánh hiện lên là một con người mạnh mẽ, biết phản kháng với số phận:

“Người ta có thể giết thiếp, băm vằm thân thiếp ra làm trăm mảnh Nhưng người takhông thể bắt thiếp phải nghe theo những điều thương luân bại lý Dù người ấy cờ là

mẹ thiếp, ông thái sư hay bệ hạ cũng thế thôi”[27, tr.195] Nàng còn là người biết lẽphải; là một người có trí tuệ Chiêu Hoàng nhận ra mưu đồ của Trần Thủ Độ nhưngnàng nhận thấy được nhân cách, tấm lòng vì nước vì dân của Trần Cảnh nên không

hề ân hận về việc nhường ngôi; nàng khuyên Trần Cảnh mở bổn tâm để tích đức chothiên hạ được nhờ:“Tôi không ân hận trong việc nhường thiên hạ cho ông Vì ông làngười hiền Song tôi băn khoăn, vì ông chưa khai mở được bổn tâm của ông, chothiên hạ nương nhờ Việc này khó đấy Nếu ông không khéo, thì cả thân xác ôngcùng bổn tâm thiện đức của ông đều theo nhau xuống mồ” [27, tr.201]

Trong Bão táp cung đình, nhân vật Chiêu Thánh được soi chiếu trong nhiều

nhịp gấp của đời sống nội tâm Và từ những góc nhìn nội giới đó, tác giả cho ngườiđọc chứng kiến hình ảnh một Chiêu Thánh vừa có sự bất mãn, lại vừa thể hiện được

sự mạnh mẽ, phản kháng trước những sự nhũng nhiễu của thế sự, và những mưu tínhđầy tâm cơ, thủ đoạn trong chốn cung đình Trong cuộc nói chuyện với Trần Cảnh

về việc Trần Thủ Độ và Trần Thị Dung thuyết phục Trần Cảnh lấy Thuận Thiên Saukhi Trần Cảnh hỏi ý Chiêu Thánh như thế nào, nàng bảo: “Thân thiếp mảnh mai nhưmột nhành liễu Yếu hơn cả một nhành liễu Không đủ sức chống chọi bất cứ vật gì.Người ta có thể giết thiếp Băm vằm thân thiếp làm trăm mảnh Nhưng người takhông thể bắt thiếp phải nghe theo những điều thương luân bại lý Dù người ấy có là

mẹ thiếp, ông thái sư hoặc bệ hạ cũng thế thôi”; “Thiếp sẽ nguyền rủa cái bọn ích kỷ,khinh nhờn lương tri Nguyền rủa cả cái bộ máy thối tha của triều đình, mà bệ hạ chỉ

là một thằng hình nộm”26, tr.320] Trong đoạn văn Chiêu Thánh đã kể về chính conngười từ ngoại hình bên ngoài đến nội tâm bên trong Điều này đã giúp người đọcthấy được sự mạnh mẽ, và những lý lẽ thuyết phục của Chiêu Thánh Cách xưng hô

“thiếp” đã cho thấy nhà văn muốn trực tiếp sử dụng ngôi kể thứ nhất nói về chínhbản thân mình để tăng sự thuyết phục cũng như thấy được tính cách của từng nhân

vật thông qua việc miêu tả, hành động, lời nói của nhân vật ấy

Thậm chí, có những lúc thể hiện bản ngã đầy cá tính, không sợ bất cứ một thếlực nào cả, phỉ nhổ vào những người quyền cao chức trọng: “Không, không đời nào

ta chịu các ngươi áp chế Các ngươi tàn bạo lắm Đừng tưởng quyền bính nắm trongtay muốn làm gì thì làm Ta đã chán ngấy cái ngai vàng ô uế kia lắm rồi Ta nhổ toẹtvào ngôi hoàng hậu Ta chỉ là ta Một đứa con gái bị lừa gạt, bị xua đuổi, bây giờ chỉcòn cách là ta nhổ toẹt vào tất cả Nhổ toẹt vào các người” [26, tr.320] Chiêu Thánhsẵn sàng nhìn thẳng vào cuộc sống hôn nhân của mình và nói với Trần Cảnh: “Ấy,tôi thích cái tính ông nó nhu mì nên tôi ưng ngay Ai ngờ cái việc ông lấy tôi lại làviệc của cô chú ông Là việc lấy thiên hạ cho nhà Trần, chứ đâu phải chuyện nhânduyên”; sẵn sàng chửi thẳng vào nhân cách của Thái sư Trần Thủ Độ và mẹ nàngTrần Thị Dung với lời lẽ đầy oán hận: “Ông ta có thể làm được đủ mọi việc, ngoạitrừ những việc nhân nghĩa Đáng trách là bà mẹ tôi kia Bà cô ông ấy Tôi khôngngờ, trời phú cho bà ta khuôn mặt đẹp để che giấu một tâm hồn ác độc Bà ta chuivào triều Lý để đánh hồi chuông báo tử cho dòng họ nhà tôi”[26, tr.322]

Có thể thấy, với cách thức tổ chức điểm nhìn của nhân vật nhất trong điểm nhìncủa người kể chuyện Lúc này, người trần thuật giữ vai trò như đại diện cho nhân vậttrong việc thể hiện những cung bậc cảm xúc, những suy nghĩ thầm kín trong lòng

Và như thế, chủ thể trần thuật trở thành bạn của nhân vật, thông tỏ cho những cảmxúc sâu xa nơi tâm hồn nhân vật Từ giao diện nhìn đầy cảm hứng sáng tạo này, nhàtiểu thuyết lịch sử đã thành công khi để người trần thuật thay mặt mình khai thácđược mọi khía cạnh chủ quan diễn ra trong đời sống tâm lý nhân vật

Việc sử dụng điểm nhìn ngôi thứ nhất, tác giả Hoàng Quốc Hải đã đưa nhân vậtChiêu Thánh tự bộc lộ cảm xúc tâm tư tình cảm của mình Chính việc sử dụng điểmnhìn ngôi thứ nhất, Hoàng Quốc Hải đã để cho Chiêu Thánh được thoải mái nói ranhững tâm tư sâu kín, những ẩn ức mà thời gian dài đè nặng tâm can nàng Với việc

sử dụng cách xưng hô “tôi” để thấy được một chút sự trách cớ, hờn dỗi, có chút oántrách, cách xưng hô này đã làm tình tiết của câu truyện trở nên căng thẳng hơn Quađoạn văn trên nhà văn cũng cho thấy việc sử dụng ngôi thứ nhất trong việc bày tỏthái độ của nhân vật đã đạt được ý đồ của tác giả Đồng thời qua đó, tác giả cung cấpcho người đọc cách suy nghĩ, đánh giá mới mẻ, những hiểu biết về nhân vật ChiêuThánh đã từng sống và đi vào lịch sử

Trong cuộc đối thoại giữa Chiêu Thánh và Trần Thủ Độ khi ông ra sứckhuyên nhủ Chiêu Thánh về cung nhưng nàng đã bày tỏ thái độ và quan điểm củamình về việc đã phải chịu đựng khi sống trong hoàng cung đầy rẫy những lễ nghĩa

và như là nơi bị giam cầm khi không được tự do suy nghĩ làm theo ý của mình:

“Vậy thời con nên trở lại cung, để mẹ con còn thuốc

thang.-Xin đức ông tha cho Tôi không thể trở lại cái tổ quỷ đó được Ở đấytôi sẽ phát điên lên mất Sẽ hỗn hào phạm thượng”[27, tr.347] Lời nóicủa Chiêu Thánh cũng đầy ẩn ý như muốn để cho Trần Thủ Độ hiểu được ý suynghĩ nàng căm hận Trần Thủ Độ như thế nào Đặc biệt, khi Trần Thủ Độ lấy nhàvua ra để khuyên Chiêu Thánh về nàng cũng đã khéo léo lồng ghép vào đó lời nói

ẩn ý ám chỉ đến việc chính Trần Thủ Độ đã đưa nàng vào hoàn cảnh này và nàngcũng đưa ra lời cảnh báo không phải là người dễ bị lừa gạt:

“-Ta khuyên con nên trở về triều, kẻo nhà vua mong đợi

- Tôi đã thưa với đức ông rồi Ngay cả nhà vua cũng phải tuântheo ý đức ông Vả lại nhà vua đang cần có con nối nghiệp đếvương Tốt nhất đức ông nên tìm cho nhà vua một người trong họ.Chị em tôi dù sao cũng là người ngoại tộc, khác máu tanh lòng.Chắc đức ông cùng phu nhân đã tính kỹ nước cờ lừa nhà Lý Nayphải diệt cái mầm loạn từ khi nó chưa nhú, lẽ nào đức ông còn rướcngười họ Lý vào cung? Đức ông cùng phu nhân có thể lừa đượcthiên hạ, chứ không lừa được con Chiêu Thánh đâu”[27, tr.348] Những lý lẽ sắc sảo của Chiêu Thánh như muốn tố cáo tội ác mà Trần Thủ

Độ gây ra cho nàng Trong đoạn đối thoại nàng cũng thể hiện rõ thái độ với TrầnThủ Độ khi dùng từ “Không lừa được con Chiêu Thánh đâu” Lời nói có chút chuacay, đau xót thể hiện bao nỗi nhẫn nhịn của Chiêu Thánh khi bản thân bị sốngtrong sự sắp đặt của Trần Thủ Độ và chính người mẹ ruột của mình

Lối dẫn chuyện của Hoàng Quốc Hải khi để hai nhân vật đối đáp với nhauqua cách xưng hô của Chiêu Thánh với Trần Thủ Độ là đức ông và xưng là tôi đãcho thấy tác giả có ý đồ rõ rệt thể hiện tính cách quyết liệt của Chiêu Thánh khiquyết định rời chốn hoàng cung để về nơi thanh tịnh Khi để nhân vật Chiêu Thánh

tự bộc bạch những suy nghĩ của mình qua cuộc đối thoại giữa hai nhân vật, HoàngQuốc Hải cũng thể hiện phần nào cho độc giả thấy được chốn hoàng cung vớinhững mưu tính thâm sâu về ngôi vị như thế nào Và đối với những người nhưChiêu Thánh họ cảm giác mình chỉ là quân cờ trong tay kẻ khác luôn bị sắp đặt,phải làm theo ý của họ để họ đạt được mục đích mưu cầu danh lợi và địa vị trongtriều đình Đây cũng là một cách nhìn nhận thời cuộc về cuộc sống chốn hoàngcung của Hoàng Quốc Hải

Với Thăng Long nổi giận, ta cảm nhận được dòng cảm hứng lịch sử luôn cuồn

cuộn chảy trong mỗi lời nói và hành động của nhân vật Hoàng Quốc Hải luôn mang

ý thức tôn trọng lịch sử trong từng nét chữ nhưng ông cũng đã khéo léo dịch chuyểnđiểm nhìn trần thuật, sử dụng điểm nhìn ngôi thứ nhất làm cho những câu chuyện trởnên chân thực, lôi cuốn hơn, những nhân vật lịch sử trở nên sinh động hơn Nhân vật

Trần Thị Dung là người phụ nữ có công đáng kể trong việc gây dựng lên cơ nghiệpnhà Trần Bà là người luôn giúp sức, cùng với anh em họ Trần thực hiện cuộcchuyển giao quyền lực ngoạn mục Nói về Trần Thị Dung, lịch sử không phủ nhậnvai trò của bà đối với việc gây dựng cơ đồ nhà Trần Dưới ngòi bút của Hoàng QuốcHải, bên cạnh việc phán xét bà là người thờ ơ Lý Huệ Tông, rồi lại lấy chính anhcùng trực hệ với mình, cùng với Trần Thủ Độ toan tính việc triều cương, kinh tởmhơn là nghĩ ra việc thuyết phục Trần Cảnh lấy Thuận Thiên Và trong mắt ChiêuThánh, bà không khác gì một con người ác độc, thâm sâu được ngụy trang bởi dướimột lớp mặt nạ người Nhưng ở một góc nhìn khác, chúng ta cảm nhận được bà làngười biết vun vén, lo liệu trong ngoài, quan tâm đến những người xung quanh, cũngdằn vặt về những gì mình đã làm, cũng trăn trở với bao nỗi niềm riêng Nhớ lạiquãng thời gian được đức vua che chở cho bà, cho cả dòng họ nhà Trần, bà vẫn nhớcái ơn ấy và rồi ân hận vì tin lời Trần Thủ Độ dối bà bảo Lý Huệ Tông bị chứng điên

mà bỏ bê cả năm không chăm sóc: “Nhưng ta vì vô tình làm cái việc đó.Phần bởi tình thương tôn tộc Phần nghe lời chỉ dẫn của các bậc chaanh Chao ôi, ai ngờ cái việc ta làm đó, lạ là làm hại cơ nghiệp nhà

Lý Mà rồi chẳng biết họ Trần có làm nên cơm cháo gì không ” Bàngăn cản Trần Thủ Độ chớ gây nhiều nghiệp chướng trong việc truylùng và tiêu diệt tận gốc dòng họ nhà Lý, bà tin ở luật nhân quả, cóvay có trả: “Ông bình tâm nghe tôi nói, làm gì thì làm cũng phải đểđức cho con, cho cháu Tôi thấy ông quá quắt lắm ” [26, tr.194] Vàcũng là một người mẹ như bao người mẹ khác, Trần Thị Dung thương con vô bờbến: “Nghĩ thương nó quá ông ạ Bố chết Mẹ đi lấy chồng khác Bản thân nó thì mấtngôi Ừ thì nó nhường ngôi cho chồng Nhưng ông cũng thừa biết, nó không nhườngkhông được Bây giờ lại lo mất luôn cả vị nữa Bản thân thì đau yếu Thế là mất hết

Cả ngôi lẫn vị đều mất” [26, tr.312] Bà thương và lo cho Chiêu Thánh lúc mangthai lại còn quá nhỏ “mới mười lăm tuổi đầu đã sinh nở” nên dẫn đến việc con bịchết yểu Bởi vậy, bà lo con gái bà không sinh nở tiếp được, đã vậy mỗi ngày mỗikhô héo đi, rồi lại không còn chỗ đứng trong hậu cung, không khéo mồm miệng lại

bị đẩy vào lãnh cung trong khi hoàng thượng đang thân trai tráng khỏe mạnh, khôngthiếu gì phi tần Là người mẹ, bà cần phải tìm cách để con mình được hạnh phúc “Takhông thể nào chịu đựng được Không thể chấp nhận được Nhưng phải tính toán loliệu ngay từ bây giờ, không thì muộn mất” [26, tr.310] Với việc sử dụng điểm nhìntrần thuật ngôi thứ nhất đối với nhân vật Trần Thị Dung, tác giả đã để cho nhân vật

tự phô diễn những đặc điểm tâm lý, bộc bạch hết những trăn trở, trải nghiệm của bảnthân, tình thương của bậc mẫu nghi thiên hạ dành cho con cũng như bao bà mẹ khác,

và sự dằn vặt, ân hận không tròn đạo nghĩa vợ chồng

Trong tiềm thức của độc giả, dưới góc nhìn lịch sử, Trần Thủ Độ luôn đượccoi là người người kinh bang tế thế, đa mưu túc trí, tâm cơ thâm sâu, một tay ôngxây dựng cơ nghiệp nhà Trần, ông là người độc đoán đến tàn bạo, đuổi cùng giếttận những người thuộc dòng họ nhà Lý, tư tình loạn luân, dồn ép vợ chồng man rợ.Người đời căm hận sự ác nhẫn của ông Nhưng trong nghệ thuật trần thuật ngôi thứnhất, Hoàng Quốc Hải giúp người đọc có cái nhìn trọn vẹn hơn về Trần Thủ Độ,cũng đầy tâm tư, dằn vặt đến cháy lòng, ông tự trách bản thân mình nhưng khôngthể làm thế nào khác được, phải một lòng vì nước, vì dân: “Không, ta thương họđến xót xa Những việc ta làm chẳng vì họ là vì ai Nhưng tại sao ta cứ truy sát tônthất nhà Lý Ôi, chẳng qua ta sợ lay động đến vương nghiệp nhà Trần Vì nhà Trần,

ta sẽ làm tất cả, kể cả những việc đời cho là tàn ác Nhưng không phải ta làm cho

ta Ta không mơ khát ngôi báu Ta chỉ vun đắp cho vương nghiệp, cho đế nghiệp

họ Trần Ta cũng mơ khát sẽ xây dựng Đại Việt trở thành một quốc gia hùng mạnh,

đủ sức đương đầu với phương Bắc Phải như thế mới giữ được nước, mới nuôiđược dân Và mới rửa được cái hận ngàn năm Bắc thuộc Trời, liệu thế gian có hiểuđược lòng ta, lịch sử có thể tất cho ta”[26, tr.178]

Trong một lần nói chuyện với vợ, ông thật thà, sợ mình phạm điều ác: “Tatrăm công ngàn việc, có thể có những điều ta làm là gây được mầm thiện trongthiên hạ Lại có những điều nhen nhóm cái ác mà ta không tự thấy Vậy từ nay, nếu

có điều gì từ trong nhà tới triều đình, bà thấy nó trái với đạo thường, bà cứ nói tahay” [27, tr.120] Ông day dứt vì những việc đã làm, quá khứ hiện về như cuộnphim quay chậm: “Những chiến trận ông đã trải, những cảnh chết chóc đẫm máunhư hiện trong óc não ông Rồi những người ông sai giết Những làng mạc, nhưngnơi quân địch đồn trú, ông ra lệnh đốt phá Ngọn lửa như bừng cháy trong mắt ông.Biết bao tội ác ông có phần trách nhiệm Có cái gì đó nhói đau nơi lồng ngực ông.Chợt dâng lên trong lòng thương xót, và cả sự hối hận Dường như lương tâm ôngđang thức tỉnh [267, tr.123]

Nguyên Chủ tịch nước Trương Tấn Sang, trong bài viết Lịch sử giúp chúng ta hiểu về hiện tại, dự báo tương lai đăng trên báo Nhân dân ngày 07/01/2018 đã tâm sự khi tiếp cận tiểu thuyết Bão táp triều Trần của nhà văn Hoàng Quốc Hải, rằng: “Tôi đã đọc và

thấy rất tâm đắc Tiểu thuyết của nhà rất sáng tạo nó đã phản ánhthực tế đời sống và để lại những chiêm nghiệm quý giá cho ngườiđọc Dù là nhân vật lịch sử còn mang đến nhiều tranh cãi nhữngTrần Thủ Độ cũng đã biết đến là người đức độ, công tư phân minhbiết phải trái và cương trực Khi Thái sư thống quốc, trụ cột triềuđình ông đã lệnh chặt ngón chân để phân biệt cháu của vợ mình là

Linh Từ mẫu với chức vụ tiểu quan nhỏ vì kẻ này nhờ Quốc xin chomột chân Câu đương, một chức dịch nhỏ ở làng xã, khiến kẻ nàykêu van mãi mới được tha Đây là người đặt lợi ích quốc gia lênhàng đâu không có chuyện tình riêng vào việc công Còn đối vớinhân vật Hoàng tiên sinh trong Bão táp trần Triều đã khuyên TrầnThủ Độ trước khi chia tay tối kỵ là chỉ san định những điều có lợicho người cầm quyền mà ảnh hưởng tới nhân đây đấy chính là mối

sự loạn

Dòng cảm hứng nghệ thuật trong tiểu thuyết của Hoàng Quốc Hải còn có sựtinh tế ở chỗ, đời sống riêng tư, tâm lý của các nhân vật không được nhắc đến trongcác dữ liệu lịch sử đã được Hoàng Quốc Hải sử dụng phương tiện nghệ thuật trầnthuật theo điểm nhìn ngôi thứ nhất để khắc họa tâm lý và tính cách nhân vật Tác giả

để cho nhân vật lịch sử với tự ý thức, tự bộc bạch hết những trăn trở suy tư, diệnmạo tinh thần, thế giới nội tâm hiện lên rõ nét, sống động hơn Xây dựng một ChiêuThánh, Trần Thị Dung, Trần Thủ Độ.v.v có sức sống, đầy sức thuyết phục trướcđộc giả Đẩy các nhân vật bước ra khỏi những dòng sử biên niên khô cứng, ít nhiềuhòa nhập vào hơi thở của cuộc sống đương đại Đồng thời, mở ra cho độc giả hướngtiếp cận mới với khát vọng đi tìm những bản thể của những nhân vật

Trong tiểu thuyết Thăng long nổi giận khi được nghe báo cáo của bọn do thám

ở tại Thăng Long báo cáo về tình hình ở đó, Sài Thung đã tự nghĩ: “Vậy là những

gì ta làm, vua tôi nhà Trần đều biết và ngăn chặn Những gì ta đòi,nếu không phạm vào quốc thể của họ, họ đều đáp ứng Rõ ràngvua tôi nhà Trần thần phục vờ, và đang ngấm ngầm rèn quân tíchlương đón đợi cuộc chinh phạt của thiên triều” [27, tr354]

Qua những gì thu nhận dược, Sài Thung định bụng phải thay đổi kế sách Ymỉm cười, ngồi vào án thư thảo điệp văn gửi vua Trần: “Ta bằng lòng diện kiến quốcvương An Nam theo nghi lễ của quý quốc”

Qua cách nghĩ của Sài Thung có thể thấy rằng Sài Thung là một kẻ thông minhhắn đã hiểu ra ý đồ của vua quan nhà Trần và có những rắc tâm nham hiểm trong đó

Có thể thấy Hoàng Quốc Hải khi để cho Sài Thung tự mình thổ lộ ra những suy nghĩcủa hắn cho thấy điểm nhìn bên trong nội tâm của Sài Thung và thể hiện rõ ý đồ củaSài Thùng với nước Đại Việt ta

Trần thuật theo điểm nhìn ngôi thứ nhất Hoàng Quốc Hải đã để cho nhân vật cóthể tự do bộc bạch những cảm xúc, suy nghĩ của mình mà không chịu sự chi phối

của tác giả Trong Bão táp cung đình các nhân vật như: Chiêu Hoàng, Trần Thủ Độ,

Trần Thị Dung hiện lên với một thế giới nội tâm phong phú, phức tạp Nếu sửdụng điểm nhìn trần thuật ngôi thứ ba tác giả sẽ chỉ miêu tả được diện mạo, hình

dáng và hành động của nhân vật chứ không thể đưa ra những suy nghĩ đang diễn rabên trong nhân vật Nhà văn đứng ngoài nhìn nhận, phỏng đoán biến đổi tâm lí củanhân vật sẽ gây ra sự khiên cưỡng, áp đặt mà thiếu đi tính khách quan, trung thực.Nhờ việc sử dụng điểm nhìn trần thuật ngôi thứ nhất, tác giả nhường lời cho chínhnhân vật mà những nhân vật lịch sử dưới ngòi bút của Hoàng Quốc Hải không phải

là những hình tượng lịch sử khô cứng mà trở nên gần gũi hơn, sinh động hơn NhàHoàng Quốc Hải đã thổi hồn vào các nhân vật lịch sử để cho những con người củahàng triệu năm về trước như vẫn đang sống lại cùng nhịp đập của những con ngườihôm nay trong xã hội đương thời

Việc lựa chọn điểm nhìn bên trong mã Hoàng Quốc Hải thực hiện trong Bão táp cung đình và Thăng Long nổi giận nhà văn đã thể hiện trên tinh thần tăng tính

đối thoại, đã thực hiện sự thay đổi tương quan hết sức quan trọng, vai trò của nhânvật ngang hàng, bình đẳng với vai trò của người kể chuyện Tác giả đã trao cho nhânvật quyền phát ngôn, những phát ngôn ấy hàm chứa cái nhìn bình đẳng với chủ thểtrần thuật

2.1.2 Trần thuật theo điểm nhìn ngôi thứ ba

Trong đời sống truyện kể, việc xác định vị trí ngôi trần thuật cần dựa vào mốiquan hệ của người kể chuyện với câu chuyện mà chủ thể trần thuật đại diện tác giả

kể lại Theo đấy, trần thuật theo điểm nhìn ngôi thứ ba, chủ thể trần thuật linh hoạtnhất trong điểm nhìn của nhân vật Nói cách khác, người kể chuyện ẩn, tựa vào nhânvật để kể - tức, chủ thể trần thuật mượn điểm nhìn của nhân vật để tổ chức câuchuyện Xây dựng nội dung truyện kể theo điểm nhìn ngôi kể thứ ba, nhà tiểu thuyếtvừa đem lại sự giãn cách cho mạch trần thuật, vừa tạo nên những khu vực tiếp xúctrong mối quan hệ hiện diện hoặc vắng bóng của người kể chuyện trong câu chuyệnanh ta kể Hơn nữa, ưu thế của lối trần thuật này là đem đến cái nhìn khách quan hóacủa người kể chuyện, để từ đó không rơi vào sự thiên vị, hay đánh giá lệch hướng,dẫn đến những nhầm lẫn về lịch sử

Kể theo ngôi kể thứ ba không phải là phương thức kể mới lạ trong văn học mà

nó lại mang tính truyền thống từ văn học dân gian Đối với các nhà văn rất ưa thíchlối kể hiện đại từ ngôi thứ nhất và sử dụng thể nghiệm sự cách tân trong lối kể này

mà nhiều người đã bỏ quên lối kể theo ngôi thứ ba Song với Hoàng Quốc Hải thì lạikhẳng định, ông vẫn sử dụng ngôi kể chuyện truyền thống và phát huy cách tân nómột cách mới mẻ vừa kế thừa và phát huy sức mạnh của lối kể chuyện truyền thốngkết hợp với sự sáng tạo mới lạ của riêng bản thân mình để tạo sự hấp dẫn cho tácphẩm Đối với Hoàng Quốc Hải sử dụng điểm nhìn ở ngôi thứ ba rõ ràng làm mớiđược chính bản thân mình được phủ lên đó màu sắc đa dạng của các nhân vật trongtruyện tiểu thuyết các nhân vật có những cung bậc cảm xúc đan xen lẫn nhau; vui,

buồn, phẫn nộ và trải được lòng mình với những suy tư trong lòng người đọc Chọnđiểm nhìn từ ngôi kể thứ ba, Hoàng Quốc Hải đã tận dụng triệt để những ưu thế củalối kể chuyện này.

Khảo sát qua hai tiểu thuyết lịch sử Bão táp cung đình và Thăng Long nổi giận

của Hoàng Quốc Hải chúng tôi nhận thấy, với vai trò là người kể chuyện theo điểmnhìn ngôi thứ ba, chủ thể trần thuật gần như luôn song hành cùng với những nhân vậtlịch sử ít được nói tới, và tác giả luôn có những cái nhìn nhận thẳng thắn vào vấn đềluôn dựa trên nguyên tắc xây dựng nhân vật lịch sử là tôn trọng khách quan, mộtniềm tin mãnh liệt vào con người, để khi nhân vật hiện lên bằng chính cái tốt, cáixấu, bằng chính cái suy nghĩ vì vậy nhân vật trong hai tác phẩm trên hiện lên rấtchân thực Khi viết về Trần Nhân Tông, Hoàng Quốc Hải cũng đã kín đáo nhà vua

để thể hiện những quan điểm của mình: “Thế của ta không thể lùi được Kẻkia đã căm thù ta từ cuộc xâm lăng năm Đinh Tị Nay nếu lấy đượcnước ta, chúng phải trả cái hận thua trận hai mươi lăm năm vềtrước Vậy thời tôn miếu, xã tắc cùng non sông gấm vóc của tổ tiêntruyền lại, lẽ nào để cho chúng giày xéo”[28,tr.123] Tiểu thuyết lịch sửcủa Hoàng Quốc Hải không xa rời chính sử, khẳng định đúng giá trị của nhân vậtlịch sử, dựa trên khách quan công bằng người kể chuyện đã thể hiện quan điểm củamình đối với các nhân vật

Với những nhân vật lịch sử ít được nói đến như Lê Văn Hưu, Trần Ích Tắc…tác giả cũng giành cho họ những cái nhìn bình đẳng, tác giả luôn đồng hành cùng vớicác nhân vật, và luôn có những cái nhìn thẳng thắn vào các vấn đề Với Trần Ích Tắchay Lê Văn Hưu, người kể chuyện cũng hoàn toàn dựa trên nguyên tắc xây dựngnhân vật lịch sử phải tôn trọng sự khách quan Với Trần Ích Tắc, nhà văn đã xâydựng thành công nhân vật này – con người xưa nay ít được nhắc đến hoặc chỉ đượcbiết đến như một kẻ phản quốc Tác giả không bào chữa cho hành vi phản quốc củaông ta, mà khắc họa một người tài năng: “Về đường thơ văn, người đương thời vẫnkhen ông có cái chất rắn rỏi, gân guốc của đời Hán, lại có sự nhuần nhị, bóng bẩy

mà siêu thoát của thịnh Đường Về thi, thơ năng lực của ông ít ai sánh kịp Cònđường cầm, ca, hoạ, nhạc ông không chỉ là người sành thưởng thức mà còn là ngườisáng tác Thế nhưng ông cũng khá am tường về đằng võ bị”[28, tr.82] Đặt nhân vậtTrần Ích Tắc vào một hoàn cảnh lịch sử, bằng chính cái tốt cái xấu, bản tính và sựsuy nghĩ của nhân vật hiện lên một cách chân thực, tự nhiên Việc phản bội dân tộccủa Trần Ích Tắc được là một sai lầm của con người trong hoàn cảnh lịch sử nhấtđịnh nào đó Cũng giống như vị Thái sư Trần Thủ Độ, bởi vì lịch sử đã chọn ông vàothời điểm nhạy cảm như thế, lại có cái tài kinh luân đến thế thì cái việc vật đổi saodời, lắm công nhiều tội cũng là một tất yếu của lịch sử “Thái sư bị đẩy vào một tìnhthế bất khả kháng Nếu lúc ấy thái sư cứ khư khư giữ lấy điều thiện nhỏ, chắc chắn

ông sẽ phạm vào tội ác lớn Một đằng là hại một người để cứu lấy muôn người Đây

là sự lựa chọn dứt khoát Thái sư đã chọn con đường cứu lấy muôn người Việc làm

đó là đại nhân, đại nghĩa Thành thử cái sự giết người kia lại trở thành cái công chứckhông phải là có tội, nếu ta xét trong hoàn cảnh đất nước trăm bề bảy mối”[27,tr.303] Đó là cái nhìn khách quan, cái nhìn độ lượng thể hiện một niềm tin mãnh liệtvào con người Tình cảm ấy, thái độ ấy còn được tác giả thể hiện qua ngôn ngữ kểchuyện

Khi viết tiểu thuyết lịch sử, nhà văn chọn điểm nhìn ngôi thứ ba để đảm bảotính khách quan chân thực của lịch sử Trong tiểu thuyết lịch sử nhân vật lịch sử haycác sự kiện lịch sử đã được định hình thì nhà văn phải tôn trọng nó, nhưng khi nhàvăn muốn đặt lại vấn đề về những nhân vật lịch sử hay các sự kiện bắt buộc nhà vănphải lý giải, giải thích thật thấu đáo, vì vậy trong mỗi tác phẩm viết về đề tài lịch sửtác giả thường giành cho nhân vật của mình một cái nhìn toàn diện bình đẳng dânchủ thì nhà văn thường sử dụng ngôi kể thứ ba Bởi qua nhân vật của mình, tác giảkhông chỉ cung cấp những sự kiện, nhân vật của lịch sử mà còn chuyển tải đượcnhững thông điệp mà tác giả gửi gắm

Xây dựng tác phẩm từ những sự kiện lịch sử quen thuộc, đã được bạn đọc lâunay biết đến nhưng bên cạnh đó Hoàng Quốc Hải còn sử dụng điểm nhìn trần thuật ởngôi thứ ba để thể hiện câu chuyện trong cảm hứng đời tư Những chuyện tình chốnhoàng cung bấy lâu chưa được biết đến hoặc không rõ ràng được nhà văn tái hiệnchân thực, sinh động Đó là câu chuyện tình cảm giữa Chiêu Thánh và Trần Cảnh.Đây là một hôn nhân do sự dàn xếp của người lớn Sự việc lịch sử này khá quenthuộc nhưng nhà văn Hoàng Quốc Hải đã lựa chọn những chi tiết, sự kiện rất cụ thể

để kể về mối tình trẻ con này Sau khi ép Huệ Tôn nhường lại ngai vàng cho ChiêuThánh – đứa trẻ tám tuổi thì mọi quyền lực đề trong tay Trần Thủ Độ Ông đã sắpxếp để những người trong họ nắm giữ những chức tước trong triều Trần Cảnh được

bổ làm chánh thủ để hầu hạ Chiêu Hoàng, chính từ đó mà hai người trở nên thânthiết: “Ở mãi trong chốn cung cấm tẻ buồn, nay được Trần Cảnh chầu hầu, cũng như

là chuyện có bầu có bạn Vì thế Chiêu Hoàng cũng bớt được cái tính cáu gắt, đămchiêu”[27, tr.74] Hai đứa trẻ cùng trang lứa quý mến nhau là một điều bình thườngnhưng nó đã gợi ra những mưu đồ chính trị của những bậc cha chú Chính sự quyếnluyến nhau của của Trần Cảnh và Chiêu Hoàng đã khiến Trần Thủ Độ nghĩ đến việc

“nhà vua đã có chồng” và sau đó là chuyển nhường, ngôi tráo đổi ngôi báu từ họ Lýsang họ Trần Lựa chọn những câu chuyện đời thường, riêng tư của nhân vật nhưng

đó lại là những chi tiết, sự kiện quan trọng dẫn đến những sự kiện tiếp theo Có thểthấy nhà văn đã rất khéo léo trong việc lựa chọn, sắp đạt những sự kiện, chi tiếttrong truyện Đây cũng chính là cách thức Hoàng Quốc Hải tôn trọng lịch sử