Rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình cho sinh viên cao đẳng sư phạm ngành giáo dục mầm non

Giả thuyết khoa học Nếu các biện pháp RLKN tổ chức HĐTH cho sinh viên CĐSP ngành GDMN được xây dựng và triển khai một cách khoa học, hợp lí theo hướng học đi đôi với hành, trải nghiệm t

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

CHU ANH SƠN

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TẠO HÌNH CHO SINH VIÊN CAO ĐẲNG SƯ PHẠM

NGÀNH GIÁO DỤC MẦM NON

LUẬN ÁN TIẾN SĨ GIÁO DỤC HỌC

Hà Nội, 202

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

CHU ANH SƠN

LUẬN ÁN TIẾN SĨ GIÁO DỤC HỌC

Người hướng dẫn khoa học:

1 PGS.TS Từ Đức Văn

2 PGS.TS Nguyễn Nghĩa Phương

Hà Nội, 2023

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi, được hoàn thành với

sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Từ Đức Văn và PGS.TS Nguyễn Nghĩa Phương Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác

Tác giả Luận án

Chu Anh Sơn

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ RÈN LUYỆN KĨ NĂNG TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TẠO HÌNH CHO SINH VIÊN CAO ĐẲNG SƯ PHẠM NGÀNH GIÁO DỤC MẦM NON 7

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề 7

1.1.1 Nghiên cứu về kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình 7

1.1.2 Nghiên cứu về rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình cho sinh viên 11

1.1.3 Đánh giá khái quát 17

1.2 Hoạt động tạo hình trong trường mầm non 18

1.2.1 Khái niệm 18

1.2.2 Vai trò của hoạt động tạo hình trong trường mầm non 20

1.2.3 Mục tiêu của hoạt động tạo hình trong trường mầm non 21

1.2.4 Nội dung, phương pháp và các hình thức tổ chức hoạt động tạo hình cho trẻ mầm non 21

1.3 Kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình của sinh viên Cao đẳng Sư phạm ngành Giáo dục mầm non 24

1.3.1 Khái niệm về kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình 24

1.3.2 Cấu trúc kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình của sinh viên Cao đẳng Sư phạm ngành Giáo dục mầm non 25

1.3.3 Tiêu chí đánh giá kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình của sinh viên Cao đẳng Sư phạm ngành Giáo dục mầm non 32

1.4 Lí luận về rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình cho sinh viên Cao đẳng Sư phạm ngành Giáo dục mầm non 33

1.4.1 Khái niệm về rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình 33

1.4.2 Cơ sở khoa học của rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình cho sinh viên Cao đẳng Sư phạm ngành Giáo dục mầm non 34

1.4.3 Vai trò của rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình cho sinh viên Cao đẳng Sư phạm ngành Giáo dục mầm non 39

1.4.4 Nội dung rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình cho sinh viên 39

1.4.5 Phương pháp, phương tiện, con đường rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt động

tạo hình cho sinh viên 40

1.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình cho sinh viên Cao đẳng Sư phạm ngành Giáo dục mầm non 42

1.5.1 Yếu tố khách quan 42

1.5.2 Yếu tố chủ quan 46

Kết luận chương 1 48

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG RÈN LUYỆN KĨ NĂNG TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TẠO HÌNH CHO SINH VIÊN CAO ĐẲNG SƯ PHẠM NGÀNH GIÁO DỤC MẦM NON 49

2.1 Tổ chức khảo sát thực trạng 49

2.2 Kết quả khảo sát thực trạng 51

2.2.1 Thực trạng kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình của sinh viên Cao đẳng Sư phạm ngành Giáo dục mầm non 51

2.2.2 Thực trạng rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình cho sinh viên 64

2.3 Đánh giá khái quát về khảo sát thực trạng 87

Kết luận chương 2 91

CHƯƠNG 3: BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TẠO HÌNH CHO SINH VIÊN CAO ĐẲNG SƯ PHẠM NGÀNH GIÁO DỤC MẦM NON 93

3.1 Các nguyên tắc đề xuất biện pháp rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt tạo hình cho sinh viên 93

3.2 Các biện pháp rèn luyện cho sinh viên Cao đẳng Sư phạm ngành Giáo dục mầm non kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình 94

3.2.1 Hướng dẫn sinh viên lập kế hoạch rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình 95

3.2.2 Thực hiện rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình cho sinh viên tại trường Cao đẳng Sư phạm 98

3.2.3 Triển khai rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình cho sinh viên trong thực hành- thực tập tại các trường mầm non 107

3.2.4 Đánh giá, điều chỉnh, phát triển kết quả rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt động

tạo hình cho sinh viên 112

3.2.5 Khuyến khích nhu cầu, động cơ, hứng thú cho sinh viên trong rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình 115

3.3 Mối quan hệ của các biện pháp 118

Kết luận chương 3 120

CHƯƠNG 4: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 121

4.1 Khái quát về thực nghiệm tác động sư phạm 121

4.2 Kết quả thực nghiệm tác động 123

4.2.1 Kết quả thực nghiệm vòng 1 123

4.2.2 Kết quả thực nghiệm vòng 2 131

4.2.3 Kết quả đánh giá rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình cho sinh viên sau thực nghiệm qua nghiên cứu trường hợp 140

4.2.4 Kết quả định tính 143

4.3 Đánh giá khái quát sau thực nghiệm 145

Kết luận chương 4 147

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 148

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ 151

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 Nội dung HĐTH cho trẻ MN theo từng độ tuổi 22

Bảng 1.2 Tiêu chí đánh giá KN tổ chức HĐTH của SV 32

Bảng 1.3 Mục tiêu cụ thể của chương trình đào tạo GVMN 36

Bảng 1.4 Chuẩn đầu ra học phần PP tổ chức HĐTH 38

Bảng 2.1 Nhận thức về tầm quan trọng của KN tổ chức các hoạt động giáo dục 51

Bảng 2.3 Giảng viên đánh giá về rèn luyện KN tổ chức HĐTH cho SV trong giảng dạy lí thuyết 71

Bảng 2.5 Đánh giá của GVMN về rèn luyện KN tổ chức HĐTH cho SV trong thực tập- thực hành 75

Bảng 2.6 Giảng viên đánh giá về rèn luyện KN tổ chức HĐTH cho SV trong 79

TH- TT tại trường mầm non 79

Bảng 2.7 Sinh viên đánh giá về rèn luyện KN tổ chức HĐTH trong học tập tại trường Cao đẳng 84

Bảng 2.8 Sinh viên đánh giá về rèn luyện KN tổ chức HĐTH trong TH- TT 87

Bảng 4.1 Kết quả trước và sau thực nghiệm vòng 1 123

Bảng 4.2 Tương quan Pearson của hai nhóm TN và ĐC trước TN vòng 1 126

Bảng 4.3 Kiểm nghiệm Paired Samples Test sau TN vòng 1 130

Bảng 4.4 So sánh điểm trung bình nhóm TN và ĐC sau tác động vòng 1 130

Bảng 4.5 Kết quả trước và sau thực nghiệm vòng 2 131

Bảng 4.6 Tương quan Pearson trước thực nghiệm vòng 2 134

Bảng 4.7 Kết quả Paired- Samples T-Test nhóm TN và ĐC sau TN vòng 2 139

Bảng 4.8 So sánh điểm trung bình hai nhóm TN và DC sau thực nghiệm vòng 2 139 Bảng 4.9 Đánh giá KN tổ chức HĐTH của SV Nguyễn Hải L 141

Bảng 4.10 Đánh giá KN tổ chức hoạt động tạo hình của SV Phạm Thị Thu T 142 Bảng 4.11 Đánh giá KN tổ chức hoạt động tạo hình của SV Nguyễn Thị Nam N 142

DANH MỤC BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ

Hình 1.1 Cấu trúc kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình 26 Biểu đồ 2.1 Vai trò của rèn luyện KN tổ chức hoạt động tạo hình cho sinh viên 64 Biểu đồ 2.2 Thực trạng khi tham gia rèn luyện KN tổ chức HĐTH của sinh viên 66 Hình 3.1 Các biện pháp rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình 95 Hình 3.2 Rèn luyện kĩ năng tổ chức HĐTH cho sinh viên tại trường CĐSP 100 Biểu đồ 4.1 So sánh điểm trung bình nhóm ĐC với nhóm TN trước và sau TN 1 131 Biểu đồ 4.2 So sánh điểm trung bình nhóm ĐC với nhóm TN trước và sau TN 2 140

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Thế kỷ 21 trong bối cảnh bùng nổ của kỉ nguyên kĩ thuật số cùng với sự phát triển vượt bậc của khoa học, công nghệ và thông tin ở mọi lĩnh vực của cuộc sống Sức mạnh cơ học, trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh chóng và dần thay thế nhiều lĩnh vực hoạt động của con người Trước các thách thức về đào tạo nguồn nhân lực trong

xu thế toàn cầu hóa, giáo dục đã và đang có sự chuyển đổi căn bản, toàn diện theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực người học; giúp người học vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn

Giáo dục mầm non là cấp học đầu tiên thuộc hệ thống giáo dục quốc dân Việt Nam với nhiệm vụ thu hút, chăm sóc và giáo dục trẻ từ 3 tháng đến 72 tháng tuổi, tạo thành quá trình giáo dục thống nhất, liên tục không chỉ cho trẻ MN mà còn tiếp nối ở các cấp học tiếp theo và trong suốt cuộc đời của con người Mục tiêu của

GDMN trong Luật Giáo dục (2019) nêu rõ: “Giúp trẻ em có sự phát triển toàn diện

về thể chất, tình cảm, trí tuệ, thẩm mĩ, hình thành những yếu tố đầu tiên của nhân cách, chuẩn bị cho trẻ em vào lớp một” [23] Từ đó, trong chương trình GDMN

hợp nhất năm 2021 được cụ thể hoá như sau: “Giúp trẻ em có sự phát triển toàn

diện về thể chất, tình cảm, trí tuệ, thẩm mĩ, hình thành những yếu tố đầu tiên của nhân cách, chuẩn bị cho trẻ em vào lớp một; hình thành và phát triển ở trẻ em những chức năng tâm sinh lí, năng lực và phẩm chất mang tính nền tảng, những kĩ năng sống cần thiết phù hợp với lứa tuổi, khơi dậy và phát triển tối đa những khả năng tiềm ẩn, đặt nền tảng cho việc học ở các cấp học tiếp theo và cho việc học tập suốt đời” [7] Nhận thức sâu sắc về tầm quan trọng của GDMN trong thời kì mới,

Nghị quyết số 29/NQTW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đối với GDMN đã coi trọng và bình đẳng các nhiệm vụ giáo dục như: Thể chất, tình cảm -

xã hội, trí tuệ, thẩm mĩ và lao động Như vậy, giáo dục thẩm mĩ vừa là mục tiêu, vừa là nhiệm vụ giáo dục quan trọng, không thể thiếu trong quá trình hình thành, phát triển toàn diện cho trẻ MN

Giáo dục thẩm mĩ (GDTM) cho trẻ trong chương trình GDMN được triển khai với nhiều con đường khác nhau thông qua hầu hết các HĐGD Tuy nhiên, con

đường cơ bản và hiệu quả nhất của việc GDTM cho trẻ là thông qua các hoạt động nghệ thuật, đó là: Âm nhạc, tạo hình, kể chuyện và đóng kịch Trong đó, HĐTH được xem xét như là một con đường GDTM vô cùng hấp dẫn và hiệu quả đối với trẻ ở trường MN Khi tham gia vào HĐTH, trẻ được trực tiếp bộc lộ, chia sẻ những cảm xúc và hiểu biết thẩm mĩ thông qua việc thể hiện các sự vật, hiện tượng, các nội dung, các đề tài gần gũi quen thuộc với cuộc sống hàng ngày như thiên nhiên, con người Như vậy, để tổ chức hiệu quả HĐTH cho trẻ MN đòi hỏi GVMN phải

có chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm, đặc biệt là KN tổ chức HĐTH cho trẻ

Ngành GDMN của trường CĐSP với mục tiêu là đào tạo đội ngũ giáo viên

có KN thực hiện quá trình CS- GD trẻ lứa tuổi MN, trong đó có KN tổ HĐTH Đây

là một KN chuyên ngành, đặc thù và có vị trí quan trọng trong hệ thống KN nghề của người GVMN Thực tiễn đào tạo cho thấy kết quả tổ chức HĐTH cho trẻ MN của các SV là chưa cao Trong quá trình tiến hành thực tập ở trường MN, việc tổ chức cho trẻ tham gia vào HĐTH của SV còn áp đặt, máy móc, chưa linh hoạt, thiếu sáng tạo ngay từ khâu chuẩn bị cho đến khâu triển khai và đánh giá hiệu quả tổ chức HĐTH Nhiều SV còn lúng túng, chưa thành thạo trong tổ chức HĐTH cho trẻ

Các hạn chế trong tổ chức HĐTH cho trẻ MN của SV nguyên nhân chủ yếu đến từ sự thiếu quan tâm đúng mức trong việc RLKN này cho các em tại các nhà trường CĐSP; quá trình RL cho SV chưa có các biện pháp RL hữu hiệu, phù hợp

Do đó, nghiên cứu cơ sở lí luận, thực tiễn và đề xuất các biện pháp RL, hình thành các KN tổ chức HĐTH cho SV ngành GDMN ở trường CĐSP; vừa khắc phục tình trạng trên, vừa đáp ứng các yêu cầu về chuẩn nghề nghiệp GVMN trong giai đoạn hiện nay là một vấn đề cấp thiết, có ý nghĩa

Trong nhiều năm gần đây, đã có một số công trình khoa học nghiên cứu về RLKN tổ chức các HĐGD nói chung [11], [13], [14], [25], [53]… và KN tổ chức HĐTH nói riêng cho SV ngành GDMN [31], [36], [37], [66] Tuy nhiên, chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu về RLKN tổ chức HĐTH cho sinh viên CĐSP ngành GDMN Đây một trong những KN nghề rất quan trọng giúp SV có KN tổ chức HĐTH sau khi ra trường, góp phần nâng cao chất lượng tổ chức HĐTH cho trẻ

ở trường MN Với những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu: “Rèn

luyện kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình cho sinh viên Cao đẳng Sư phạm ngành Giáo dục mầm non”

2 Mục đích nghiên cứu

Đề xuất các biện pháp RLKN tổ chức HĐTH nhằm tăng cường hiệu quả tổ chức HĐTH cho SV, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo sinh viên CĐSP ngành Giáo dục mầm non

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình RLKN nghề nghiệp cho sinh viên CĐSP ngành Giáo dục mầm non

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Quá trình RL KN tổ chức HĐTH cho sinh viên CĐSP ngành Giáo dục mầm non

4 Giả thuyết khoa học

Nếu các biện pháp RLKN tổ chức HĐTH cho sinh viên CĐSP ngành GDMN được xây dựng và triển khai một cách khoa học, hợp lí theo hướng học đi đôi với hành, trải nghiệm thực tế (Quá trình RLKN tổ chức HĐTH cho SV được triển khai

từ học tập lí luận đến luyện tập thực hành trên lớp tại trường CĐSP và trong TH-

TT tại các trường MN cho đến đánh giá kết quả RLKN); thúc đẩy tính tự giác, tính tích cực, chủ động học tập và sáng tạo của SV trong quá RL thì sẽ nâng cao hiệu quả tổ chức HĐTH cho sinh viên CĐSP ngành GDMN

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu lí luận về RLKN tổ chức HĐTH cho sinh viên CĐSP ngành GDMN

- Nghiên cứu thực trạng RLKN tổ chức HĐTH cho sinh viên CĐSP ngành GDMN

- Xây dựng các biện pháp RLKN tổ chức HĐTH cho sinh viên CĐSP ngành GDMN

- Thực nghiệm các biện pháp RLKN tổ chức HĐTH cho sinh viên CĐSP ngành GDMN

6 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

6.1 Giới hạn nội dung nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu các biện pháp RLKN tổ chức HĐTH cho SV ngành GDMN trong học tập tại trường CĐSP và trong hoạt động TH- TT tại các trường MN

6.2 Giới hạn địa bàn nghiên cứu

- Đề tài nghiên cứu tại các trường: CĐSP Trung ương Hà Nội; CĐSP Trung ương Nha Trang; CĐSP Trung ương TP Hồ Chí Minh; Các trường CĐSP có đào tạo ngành GDMN tại Hà Nội, Hải Dương, Thái Nguyên… và một số trường MN thực hành trên địa bàn Hà Nội

6.3 Giới hạn khách thể khảo sát

Giảng viên CĐSP, giáo viên mầm non, sinh viên CĐSP ngành GDMN Bao gồm: 60 giảng viên CĐSP Trung ương Hà Nội, CĐSP Trung ương Nha Trang, CĐSP Trung ương TP Hồ Chí Minh và các trường CĐSP đào tạo ngành GDMN;

150 GVMN thuộc địa bàn TP Hà Nội, TP HCM và Nha Trang; 400 SV ngành GDMN thuộc các trường: CĐSP Trung ương Hà Nội, CĐSP Trung ương Nha Trang, CĐSP Trung ương TP HCM và các trường CĐSP đào tạo ngành GDMN

7 Phương pháp luận và các phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp luận nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài, luận án sử dụng các cách tiếp cận như:

- Tiếp cận thực tiễn

- Tiếp cận hoạt động

- Tiếp cận phát triển

- Tiếp cận năng lực

7.2 Phương pháp nghiên cứu

7.2.1 Các phương pháp nghiên cứu lí luận

Sử dụng các PP phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa, khái quát hóa các nguồn tài liệu lí luận và thực tiễn nhằm xây dựng cơ sở lí luận cho đề tài

7.2.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Sử dụng các PPNC thực tiễn như: PP quan sát; PP điều tra; PP phỏng vấn;

PP chuyên gia; PP nghiên cứu sản phẩm hoạt động; PP thực nghiệm sư phạm; PP thống kê toán học nhằm: thu thập, xử lý các thông tin phục vụ nghiên cứu, đánh giá thực trạng các nội dung nghiên cứu đề tài và xác định tính hiệu quả của các biện pháp đề xuất trong luận án

8 Những luận điểm bảo vệ

8.1 Kĩ năng tổ chức HĐTH là tổ hợp các thao tác, hành động nhằm thực

hiện có hiệu quả tổ chức hoạt động này cho trẻ lứa tuổi MN Do đó, việc xác định các KN thành phần trong hệ thống KN tổ chức HĐTH là cần thiết để RLKN này cho sinh viên CĐSP ngành GDMN Kĩ năng tổ chức HĐTH bao gồm các nhóm KN

cơ bản sau: KN chuẩn bị cho HĐTH; KN lập kế hoạch HĐTH; KN tiến hành HĐTH;

KN đánh giá hiệu quả tổ chức HĐTH

8.2 Thực trạng KN tổ chức HĐTH của SV và thực trạng RLKN này cho sinh

viên CĐSP ngành GDMN còn có những hạn chế nhất định và bị chi phối bởi các yếu

tố Việc xác định các yếu tố chi phối trên là cơ sở để đề xuất các biện pháp RLKN tổ chức HĐTH cho SV, đồng thời phát triển năng lực sư phạm cho SV ngành GDMN tại các trường CĐSP

8.3 Triển khai RLKN tổ chức HĐTH cho sinh viên CĐSP ngành GDMN theo

hướng gắn lí thuyết với thực hành, trải nghiệm qua các biện pháp đề xuất khoa học và hợp lí; đồng thời kích thích tính tự giác, chủ động của SV trong quá trình RL sẽ có hiệu quả tích cực đến sự phát triển KN này cho SV

9 Những điểm mới của luận án

9.1 Về mặt lí luận

Phân tích, hệ thống hoá, khái quát, hình thành khung lí luận về KN tổ chức HĐTH và RLKN tổ chức HĐTH Trên cơ sở đó, xác định hệ thống KN tổ chức HĐTH, đồng thời xây dựng các tiêu chí đánh giá các KN tổ chức HĐTH cần RL

cho sinh viên CĐSP ngành GDMN

9.2 Về mặt thực tiễn

- Phát hiện các hạn chế, bất cập trong rèn luyện KN tổ chức hHĐTH cho sinh

viên CĐSP ngành GDMN; đề xuất 5 biện pháp RLKN tổ chức HĐTH cho SV

- Tổ chức tiến hành thực nghiệm khẳng định tính hiệu quả, khả thi của các

biện pháp RLKN tổ chức HĐTH cho SV Kết quả nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong ứng dụng đào tạo SV ngành GDMN tại các trường CĐSP

10 Cấu trúc luận án

Ngoài mở đầu, kết luận, kiến nghị, các công trình đã công bố của tác giả, tài liệu tham khảo và phụ lục; Nội dung cơ bản của luận án được cấu trúc thành 4 chương

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ RÈN LUYỆN KĨ NĂNG TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TẠO HÌNH CHO SINH VIÊN CAO ĐẲNG SƯ PHẠM

NGÀNH GIÁO DỤC MẦM NON 1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Nghiên cứu về kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình

1.1.1.1 Kĩ năng tổ chức

Từ đầu thế kỷ XX, các nhà tâm lí học, xã hội học phương Tây tiêu biểu như:

W Benis, Mc Call & Lombardo, R Balke, G.A Yulk, G Courtois, A Makenzic

đã đi sâu nghiên cứu về KN tổ chức, lãnh đạo Trong tác phẩm “Leadership in

organization”, G.A Yulk đã đưa ra những KN tổ chức đặc trưng của một người

lãnh đạo thành công, đó là: “Thông minh, KN nhận thức tốt, sáng tạo, khôn khéo,

KN nói hoạt bát, có sức thuyết phục, thông thạo về các phương diện xã hội…” [68]

Phân tích các KN tổ chức hoạt động, A Makenzic trong “Cạm bẫy thời gian” đã

nhấn mạnh: “KN lập kế hoạch và KN làm chủ thời gian là 2 nhóm KN chìa khóa để hoàn thành nhiệm vụ tổ chức hoạt động” [24]

Vấn đề KN tổ chức hoạt động cũng đã thú hút được sự quan tâm của các nhà Tâm lí học Xô viết từ thập niên 70 của thế kỉ trước Ở mức độ khái quát, P.M

Kegientxev trong “Những nguyên lí của công tác tổ chức” đã nêu 7 yếu tố cơ bản

của công tác này, đây được coi là những yếu tố nền tảng trong việc tổ chức hoạt động, bao gồm: “mục tiêu; loại hình tổ chức; phương pháp tổ chức; con người; phương tiện vật chất; thời gian và kiểm tra” [19] N.V Cudơmina nghiên cứu về cấu trúc tâm lí hoạt động của người giáo viên và kết luận: “hoạt động tổ chức là thành phần tất yếu trong hoạt động sư phạm” [10] L.I Umanxki và A.N Lutoskin

trong tác phẩm “Tâm lí học về công tác của Bí thư chi đoàn” đã xác định “cấu trúc

của hoạt động tổ chức bao gồm 9 hành động được sắp xếp theo trình tự từ mở đầu đến khi kết thúc hoạt động” [51]

Tại Việt Nam, tác giả Trần Quốc Thành đã vận dụng các vấn đề lí luận về

KN tổ chức để nghiên cứu một hoạt động cụ thể trong công trình “Kĩ năng tổ chức

trò chơi của chi đội trưởng chi đội thiếu niên tiền phong Hồ Chí Minh” [34] Trong

luận án “Nghiên cứu kĩ năng tổ chức hoạt động chơi cho trẻ 5 tuổi của sinh viên

CĐSP mẫu giáo”, tác giả Hoàng Thị Oanh đã phân tích KN tổ chức hoạt động vui

chơi cho trẻ bao gồm 5 nhóm KN và 28 KN thành phần [25] Bên cạnh đó, vấn đề

KN tổ chức hoạt động còn được quan tâm nghiên cứu bởi tác giả khác như: Mai Bích Thu, Nguyễn Thị Hảo, Bùi Thị Mùi Các nghiên cứu này đóng góp tích cực tạo nên sự phong phú, đồng thời mở rộng thêm các lĩnh vực nghiên cứu và ứng dụng của lí luận về KN tổ chức

1.1.1.2 Tổ chức hoạt động tạo hình cho trẻ mầm non

Hoạt động tạo hình là một lĩnh vực dành được sự quan tâm đặc biệt của nhiều nhà nghiên cứu từ rất lâu đời Có nhiều cách tiếp cận và những quan điểm khác nhau tùy theo cách nhìn nhận của mỗi giai đoạn lịch sử và của cá nhân người nghiên cứu Nhiều quan điểm tiếp cận và nghiên cứu HĐTH theo các loại hình, có những nghiên cứu lại nhìn nhận và xem xét theo các tác phẩm do người nghệ sĩ sáng tạo nên, bên cạnh đó còn có những quan điểm được khái quát về HĐTH qua các năng khiếu của con người Nhìn chung, các nghiên cứu về nghệ thuật nói chung và HĐTH nói riêng rất đa dạng, thậm chí có những quan điểm mâu thuẫn trái ngược với nhau trong những giai đoạn lịch sử cụ thể Tuy nhiên, các nghiên cứu lí luận này chính là tiền đề cơ bản định hướng cho các nghiên cứu tiếp theo của lịch

sử ra đời và phát triển của HĐTH

Có thể nói, HĐTH là một phần trải nghiệm của con người trong suốt lịch sử

và được gắn vào cuộc sống hàng ngày của chúng ta Nó mang lại niềm vui và sự thích thú, và kích thích trí tưởng tượng Đối với trẻ nhỏ, nghệ thuật sáng tạo là ngôn ngữ đầu tiên của trẻ, thứ ngôn ngữ được trẻ sử dụng để biểu đạt sự hiểu biết, các ý tưởng và cảm xúc đối với con người thế giới xung quanh Nghệ thuật là phương tiện hiệu quả giúp trẻ khám phá và giải thích được thế giới rộng lớn Sự tò

mò, tích cực tham gia, kiên trì, các sáng kiến và “cách giải quyết vấn đề trong quá trình sáng tạo nghệ thuật của trẻ nhỏ được củng cố và phát triển thông qua các kinh nghiệm thực hành, các hoạt động cá nhân và học tập theo nhóm Các loại hình nghệ thuật và các trào lưu sáng tạo nghệ thuật là môi trường nuôi dưỡng sự sáng tạo, hỗ trợ tích cực cho mọi khía cạnh phát triển và học tập của trẻ lứa tuổi mầm non”

Các nghiên cứu Bresler, Mc Whinnie, Spodek về GDMN đã kết luận “nghệ

thuật đã thực sự được công nhận vì những đóng góp của nó đối với sự phát triển của trẻ” James và các cộng sự ủng hộ quan niệm lãng mạn, nhóm nghiên cứu cho rằng trong nghệ thuật mỗi đứa trẻ đều là một nghệ sĩ Howard Gardner khẳng định những năm tháng thơ ấu là "một khoảng thời gian mà mỗi đứa trẻ bừng sáng với nghệ thuật" Eisner cho rằng việc “tiếp xúc với nghệ thuật sớm là rất quan trọng, và nếu không được chăm sóc thì có thể sẽ không hồi phục” [55], [57], [61]

Theo chương trình đào tạo GVMN dạy nghệ thuật cho trẻ (2004, Một sáng kiến chung của chính phủ Jamaica và Canada) Mục tiêu cơ bản của giáo dục tạo hình cho trẻ là: “phát triển và duy trì tính tò mò tự nhiên, những biểu hiện và sáng tạo thường xuyên ở trẻ Hoạt động tạo hình cho trẻ nhỏ bắt đầu bằng nền tảng nhấn mạnh quá trình khám phá, thử nghiệm, và tham gia của các giác quan… Trẻ nhỏ sử dụng nghệ thuật để khai phá các giác quan và sự hiểu biết của trẻ về các sự kiện có thực và phát triển trí tưởng tượng ” [66, tr 4]

Chương trình GDMN Singapo, một trong sáu mảng kinh nghiệm học tập quan trọng để trẻ học tập và phát triển là biểu lộ thẩm mĩ và sáng tạo Trẻ luôn hứng thú với các kinh nghiệm về tạo hình, sự tham gia vào các loại hình sáng tạo nghệ thuật kích thích các giác quan của trẻ và nâng cao khả năng học tập, tư duy của chúng Sự sáng tạo của trẻ phát triển tốt nhất trong môi trường học tập phong phú

mà được hỗ trợ bởi những giáo viên có khả năng quan sát và biết đáp ứng…[42]

Ở Việt Nam cũng như ở bất kì nơi đâu trên thế giới, mọi đứa trẻ sinh ra đều

“phải trải qua một quá trình phát triển” nhất định mới có được sự định hình cơ bản của nhân cách “Lứa tuổi mẫu giáo là thời kì thuận lợi đối với sự phát triển nhân cách trẻ em và giáo dục thẩm mĩ” là hoạt động đóng vai trò trung tâm của GDMN,

sự xuất hiện những cảm xúc thẩm mĩ đã nảy sinh khi trẻ tiếp xúc trực tiếp với "cái đẹp" Nhà nghiên cứu Nguyễn Ánh Tuyết cho rằng: “tuổi mẫu giáo là thời kì thuận lợi cho giáo dục thẩm mĩ và chính việc giáo dục thẩm mĩ lại có khả năng kì diệu là tạo ra hiệu quả to lớn đối với sự phát triển toàn diện nhân cách trẻ em, đặc biệt là giáo dục đạo đức, giáo dục lòng nhân ái Nếu coi cấu trúc nhân cách trẻ em bao gồm bốn mặt: thể chất, đạo đức, trí tuệ và thẩm mĩ thì ở trẻ mẫu giáo, lĩnh vực thẩm

mĩ phát triển nhanh nhất bởi đặc trưng tâm lí của trẻ trong giai đoạn này Nó được

biểu hiện rõ ở tính hình tượng, tính dễ xúc cảm và tính đồng cảm Thông qua giáo dục thẩm mĩ, giáo dục đạo đức và giáo dục trí tuệ cho trẻ mẫu giáo sẽ dễ dàng hơn” [49] Trong cuốn “Giáo dục cái đẹp cho trẻ thơ” bà khẳng định: “thông qua hoạt động tạo hình trẻ sẽ nhận thức thế giới, thỏa mãn tính hiếu động, biểu hiện tình cảm,

ý nghĩ của mình đối với xung quanh và cũng để làm ra được cái gì đó mà mình mong muốn Có lẽ không một loại hình nghệ thuật nào mà kích thích được tính sáng

tạo của trẻ bằng hoạt động tạo hình” [48, tr 50]

Nhà nghiên cứu Lê Thanh Thủy khẳng định: “Hoạt động tạo hình của trẻ

MN chưa phải là một hoạt động sáng tạo nghệ thuật thực thụ Quá trình hoạt động

và sản phẩm hoạt động tạo hình của trẻ thể hiện đặc điểm của một nhân cách đang được hình thành Hiệu quả của việc sử dụng các phương tiện tạo hình trong sản phẩm của trẻ phụ thuộc rất nhiều vào khả năng tri giác hình tượng, vào sự lựa chọn góc độ nhìn và khả năng cảm nhận vẻ đẹp đa dạng, sinh động của thế giới xung quanh Nói cách khác, khả năng tri giác mang tính thẩm mĩ, đồng thời phụ thuộc vào khả năng tưởng tượng sáng tạo, biến đổi hình tượng và vào mức độ phong phú

sâu sắc của các xúc cảm, tình cảm thẩm mĩ của trẻ” [37]

Tác giả Lê Hồng Vân cho rằng: “trong quá trình tham gia hoạt động tạo hình, tri giác thẩm mĩ của trẻ phát triển và trẻ được lĩnh hội và vận dụng những KN, kĩ xảo tạo hình cần thiết để miêu tả, tạo điều kiện cho sự phát triển khả năng sáng tạo ở trẻ” [52]

Bên cạnh các nghiên cứu trên, còn có thể kể đến các nghiên cứu về HĐTH cho trẻ MN gắn với các tên tuổi như: Phan Việt Hoa, Ưng Thị Châu, Lê Đức Hiền… Các tài liệu, giáo trình giảng dạy về “Mĩ thuật” và “Tạo hình và phương pháp tổ chức hoạt động tạo hình cho trẻ MN” của các tác giả như: Nguyễn Lăng Bình, Lê Đình Bình, Ưng Thị Châu, Lê Thị Thanh Thuỷ và Lê Hồng Vân [4], [37], [39], [52] Có thể khẳng định: HĐTH được chú trọng đặc biệt và đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển toàn diện cho trẻ MN

Các loại hình của HĐTH cung cấp cho trẻ nhỏ một phương tiện hữu hiệu để thông qua đó trẻ thể hiện những suy nghĩ độc đáo và cảm xúc của cá nhân, mở ra con đường lớn cho sự sáng tạo và sự biểu hiện của trẻ nhỏ Giáo dục tạo hình trong trường MN chính là nuôi dưỡng một hình thức phát triển trực giác, lí luận và trí

tưởng tượng cho trẻ ngay từ những năm tháng đầu đời với một hình thức giao tiếp độc đáo Vì vậy, để có được ở trẻ những kết quả tích cực thông qua HĐTH thì việc RLKN tổ chức HĐTH cho SV (GVMN tương lai) là cần thiết và có ý nghĩa

1.1.2 Nghiên cứu về rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình cho sinh viên

1.1.2.1 Rèn luyện kĩ năng sư phạm

Rèn luyện KNSP cho SV là một hoạt động cơ bản và rất quan trọng trong chương trình đào tạo giáo viên ở các nhà trường, khoa Sư phạm Tại Liên Xô cũ và các nước Đông Âu trước đây, những công trình nghiên cứu về rèn luyện KNSP nhìn chung đều khẳng định: “để đạt hiệu quả cao trong tổ thức TH- TT sư phạm, cần nghiên cứu sâu các loại KNSP, nghiên cứu bản chất và các biện pháp tổ chức hoạt động RLKN sư phạm”

Có thể nhận thấy “ngay từ những năm 50 của thế kỉ XX, các nhà Tâm lí học, Giáo dục học Xô- viết đã có nhiều công trình nghiên cứu về việc rèn luyện hệ thống

KN nghiệp vụ sư phạm cho người giáo viên”, điển hình như: nghiên cứu của N V Cudơmina về "Hình thành các năng lực sư phạm", O A Apđulinna với "Bàn về kĩ năng sư phạm" Các nghiên cứu của J A Komenxki, X I Kixegof, Petxtalôgi, K

D Uxinxki “đánh giá cao vai trò của phương pháp trực quan trong dạy học” [10], [20]… Tsebseva “nhấn mạnh đến vai trò tích cực của người học” trong quá trình hình thành KN và khẳng định: “quá trình nhận thức của người học càng tích cực thì các KN, kĩ xảo càng được hình thành nhanh chóng và hiệu quả” Tác giả kết luận:

“trong quá trình rèn luyện KNSP, nên rút dần vai trò của nhà giáo dục để người học

tự làm lấy thì việc rèn luyện KN sẽ được hình thành nhanh chóng hơn và tính ổn định cao hơn” [45] Đồng quan điểm với V V Tsebseva, V P Smưch trong tác phẩm “Nghề của tôi- giáo viên mầm non” cũng khẳng định: “để hình thành KN sư phạm vấn đề quan trọng là phải có tình cảm, hứng thú đến với nó, mới làm cho quá trình rèn luyện được rút ngắn và đỡ tiêu hao sức lực” [33]

Ở số nước phương Tây “có nền giáo dục tiên tiến như Canada, Mĩ, Anh, Australia… trong các trường học đều tổ chức các trung tâm văn hóa nghệ thuật, trung tâm thể dục thể thao nhằm tạo điều kiện để SV được tham gia các hoạt động

xã hội đa dạng và phong phú Những nghiên cứu lí luận về rèn luyện KNSP” của J

Watson (1926), F Skinner (1963)… “đã trở thành hệ thống lí luận và kinh nghiệm vững chắc trong lĩnh vực đào tạo giáo viên; đây là cơ sở quan trọng có hiệu quả tích cực trong quá trình tổ chức rèn luyện KNSP cho sinh viên”

Từ các luận điểm trên, dễ dàng nhận thấy sự tương đồng giữa các kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học tại Liên Xô cũ, tại các nước Đông Âu và ở các nước phương Tây về việc RLKN nghề nói chung và KNSP nói riêng Sự tương đồng này là kết quả tích cực từ cách tiếp cận biện chứng của các nhà khoa học, đồng thời các nghiên cứu này luôn được coi là cơ sở lí luận định hướng cho các công trình nghiên cứu kế thừa sau này

Ở Việt Nam, những yêu cầu về phẩm chất đạo đức, năng lực của người thầy giáo luôn được qua tâm, đề cao trong mọi chế độ xã hội và trong từng giai đoạn phát triển của dân tộc Truyền thống tốt đẹp và lâu đời này luôn được các thế hệ gìn giữ và phát triển theo dòng chảy của thời gian và các biến động lịch sử xã hội Vấn

đề RLKN nghề nói chung và KNSP nói riêng tại Việt Nam đã được đề cập chính thức và cụ thể trong các văn bản pháp qui của ngành Đây cũng là một chủ đề thu hút sự quan tâm của rất nhiều nhà nghiên cứu với các đề tài, công trình nghiên cứu khoa học, các hội thảo khoa học về đổi mới rèn luyện KNSP cho SV các trường, khoa Sư phạm trong cả nước

Các tác giả: Nguyễn Như An, Trần Anh Tuấn, Nguyễn Hữu Dũng, Nguyễn Thị Tam Hà, Phan Thanh Long [1], [2], [11], [22], [46]… với các nghiên cứu đi sâu vào phân tích, làm sáng tỏ hệ thống các KNSP và mối quan hệ chặt chẽ của chúng Các tác giả đã xây dựng các cơ sở lí luận vững chắc về RLKN nghề và vị trí của RLKN nghề trong cấu trúc của hoạt động sư phạm, nhấn mạnh mối quan hệ biện chứng giữa các yếu tố hình thành KNSP cho SV Các công trình nghiên cứu đã khẳng định: “TH- TT sư phạm là con đường quan trọng nhất, thiết thực nhất trong việc hình thành và RLKN nghề cho người giáo viên tương lai”

Bên cạnh đó, các tác giả như: Nguyễn Đình Chỉnh, Nguyễn Ngọc Bảo, Phạm Trung, Nguyễn Văn Lê, Nguyễn Thị Lý… với các tài liệu, tham luận đã nhấn mạnh vai trò của tổ chức môi trường trong RLKN nghề cho SV đồng thời các tác giả thiết

kế rất nhiều các bài tập tình huống, tạo điều kiện thuận lợi cho SV vận dụng trong

quá trình TH- TT sư phạm của bản thân [21]

Trong đào tạo GVMN, “cũng đã có một số công trình nghiên cứu về việc RLKN nghề cho SV Các nghiên cứu này đã chỉ ra những bất cập trong chương trình đào tạo GVMN và thực trạng RLKN nghề nghiệp cho SV tại các trường CĐSP Các nghiên cứu đã chỉ ra những hạn chế còn tồn tại trong việc RLKN nghề cho SV, từ đó xây dựng hệ thống các bài tập tình huống nhằm RL cho SV một số

KN như: KN giao tiếp, KN tổ chức, KN phát hiện và xử lí tình huống giáo dục” [13], [25], [26], [27], [53]…

Nhìn một cách tổng thể, nhằm nâng cao hiệu quả chất lượng RLKN nghề cho

SV, các tác giả đã tập trung nghiên cứu và đề xuất các biện pháp cụ thể như: thiết kế các bài tập tình huống; tăng cường các biện pháp trực quan hình ảnh, băng hình; tạo điều kiện cho SV có nhiều cơ hội được thực hành… Bên cạnh đó, trong các công trình đã xác định các mối quan hệ hữu cơ giữa việc hình thành các KN, kiến thức cơ

sở với các bộ môn phương pháp, xây dựng các bộ đánh giá chuẩn… các tác giả còn

đề cao vai trò chủ động và sáng tạo của SV, đồng thời khẳng định nội dung đánh giá không thể tách rời lí thuyết với thực hành trong RLKN sư phạm cho SV

1.1.2.2 Rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình cho sinh viên

Trong nền giáo dục đương đại, HĐTH đóng vai trò quan trọng trong việc khuyến khích và hỗ trợ sự phát triển sáng tạo, sự đồng cảm, trí thông minh không gian, sự phát triển thị giác Các hoạt động sáng tạo NTTH tạo cơ hội cho trẻ khám phá các cách thức đa dạng trong thể hiện suy nghĩ, ý tưởng và trải nghiệm của cá nhân về thế giới bên ngoài bằng cách sử dụng các vật liệu và kĩ thuật khác nhau Để đạt được hiệu quả tích cực trong việc tạo điều kiện cho trẻ phát triển toàn diện qua giáo dục NTTH, người GVMN phải hiểu rõ và có KN sử dụng các phương pháp dạy học phù hợp với đặc trưng của hoạt động giáo dục nghệ thuật GVMN đóng vai trò là người chuẩn bị, khuyến khích, thúc đẩy trẻ thể hiện bản thân trong một môi trường được thiết kế, tổ chức nhằm tạo điều kiện thuận lợi và khuyến khích cho quá trình sáng tạo và các hoạt động sáng tạo trong HĐTH của trẻ

Chương trình đào tạo GVMN dạy nghệ thuật cho trẻ Jamaica (2004) khẳng định: “Để trở thành một giáo viên hiệu quả giáo dục nghệ thuật tạo hình cho trẻ

MN, giáo viên cần phải có kiến thức sâu rộng về các giai đoạn phát triển và các loại hoạt động thích hợp cho từng giai đoạn của trẻ nhỏ Các chiến lược giảng dạy và học tập sẽ được khai sáng để phát triển các KN sư phạm nhằm cung cấp các nội

dung giáo dục nghệ thuật hấp dẫn, thu hút…” [66, tr 4]

Theo quan điểm giáo dục của Mĩ trong cuốn "Nghệ thuật trong cuộc sống trẻ thơ" (2005), vai trò của “giáo viên có ảnh hưởng sâu sắc trong việc mang đến cho trẻ các kinh nghiệm thẩm mĩ và nghệ thuật Sự nhiệt tình đối với nghệ thuật, khả năng khuyến khích thảo luận về những tiến trình tạo ra sản phẩm, KN tạo động lực

và khuyến khích trẻ, cung cấp các nguyên vật liệu phù hợp, khơi gợi tư duy mở cho trẻ, và đặc biệt là cung cấp các kinh nghiệm nghệ thuật với chất lượng cao cho trẻ của giáo viên có ảnh hưởng rất lớn tới sự sáng tạo và sự phát triển nghệ thuật của trẻ nhỏ” [41, tr 175]

Trong bộ tiêu chuẩn giảng dạy và học tập mẫu giáo tại bang New Jersey (2014), yêu cầu đối với giáo viên dạy tạo hình cho trẻ cụ thể là: “Cung cấp cho trẻ

em quyền tự do sáng tạo, không ngăn cản giáo viên hỗ trợ trẻ phát triển nghệ thuật bằng cách sử dụng các chiến lược như mô tả, mô hình hóa và cung cấp phản hồi để xây dựng nền tảng cho việc học của trẻ Giáo viên cần am hiểu về truyền thống nghệ thuật của các nền văn hoá khác nhau và nên kết hợp các khía cạnh của các nền

văn hoá như vậy trong môi trường lớp học và các hoạt động” [65, tr 26]

Giáo viên dạy nghệ thuật tạo hình theo chương trình GDMN của Singapo là người: “cung cấp các nguyên liệu và phương tiện khác nhau cho trẻ thử nghiệm và

tự do bộc lộ bản thân mình nhằm bảo đảm cho trẻ tìm thấy sự thoải mái khi tiếp xúc những vấn đề tự nhiên đến với chúng, biết đưa ra các câu hỏi để tìm hiểu thế giới xung quanh và biết chia sẻ, học hỏi từ những người khác” [42]

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng chương trình đào tạo GVMN cần bồi dưỡng thêm cho giáo viên về các kĩ thuật tạo hình cơ bản và kĩ năng để hình thành, phát triển những kinh nghiệm nghệ thuật của trẻ, giúp họ cảm thấy bản thân tự tin có khả năng giảng dạy nghệ thuật tạo hình Đặc biệt, giáo viên cần phải hiểu được tính nhạy cảm trong giáo dục nghệ thuật, xác định các kinh nghiệm cá nhân, đồng thời biết hợp tác với người khác, trao đổi các kinh nghiệm, liên tục rèn luyện nhằm đáp

ứng với sự phát triển nghề nghiệp

Điều quan trọng cần lưu ý trong dạy và học nghệ thuật cho trẻ là ảnh hưởng của chương trình đào tạo GVMN Cách vận dụng các kinh nghiệm giáo dục của người GVMN thành kinh nghiệm giáo dục nghệ thuật cho trẻ là rất quan trọng Việc cung cấp các cơ hội sáng tạo cho trẻ lứa tuổi MN thông qua HĐTH là rất phong phú Các nghiên cứu của Hatfeld (2007), Kindler (1997) và Wright (1991) cho thấy, trong chương trình đào tạo GVMN, thời lượng học tập và nghiên cứu của sinh viên trong lĩnh vực NTTH nhỏ hơn rất nhiều so với đặc trưng của lĩnh vực nghệ thuật Theo Eisner (1988), Eisner & Day (2004) thì “các nhà giáo dục thời thơ ấu thường không được đào tạo bài bản về giáo dục nghệ thuật, nhưng được khuyến khích để hòa nhập nghệ thuật vào các lĩnh vực giáo dục cốt lõi” [58], [60], [61] Kindler (1997) khẳng định: “việc đào tạo giáo viên đã không chuẩn bị đầy đủ để đưa ra các sáng kiến trong việc phát triển các chương trình nghệ thuật trẻ nhỏ” [64] Theo Garvis và Riek (2010), GVMN đối mặt với ba vấn đề cơ bản gây cản trở trong giáo dục nghệ thuật thời kỳ ấu thơ là: “sự thiếu hụt về thời gian dành cho giáo dục nghệ thuật; sự thiếu tự tin của GVMN ngăn cản họ tiến hành các hoạt động nghệ thuật cho trẻ; ảnh hưởng của những trải nghiệm trước đây trong lĩnh vực nghệ thuật đối với thái độ và niềm tin hiện tại của người GVMN về vai trò của nghệ thuật trong giáo dục” [62], [63] Các nghiên cứu này cho thấy, sự thiếu quan tâm giảng dạy nghệ thuật tạo hình của GVMN đã tạo khoảng trống lớn giữa lí thuyết và thực hành, ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình học tập và sáng tạo nghệ thuật của trẻ mầm non

Như vậy, để tổ chức HĐTH cho trẻ một cách hiệu quả, trong nhà trường sư phạm SV ngành GDMN cần được rèn luyện các KNSP nói chung, KN tổ chức HĐTH nói riêng một cách bài bản và khoa học bởi KN này đóng vai trò quan trọng đến hiệu quả HĐTH của trẻ lứa tuổi mầm non

Tại Việt Nam, đào tạo GVMN nhằm đảm bảo việc thực hiện, đáp ứng chương trình giáo dục cho trẻ rất được coi trọng Trong hội thảo khoa học “Mô hình nhân cách giáo viên mầm non thời kì hội nhập quốc tế” do trường ĐHSP Hà Nội tổ chức (2012), tác giả Đinh Quang Báo đã khẳng định: “Ngành Giáo dục mầm non là một ngành đào tạo đặc thù, được coi là viên gạch đầu tiên trong việc hình thành

tương lai cho trẻ Chính vì vậy, GVMN vừa phải là người thầy, vừa là người mẹ, người y tá, người bạn, nhà nghệ thuật sáng tạo Điều đó không hề đơn giản” [44] Bàn về vấn đề này, tác giả Hồ Lam Hồng cho rằng: “Năng lực của GVMN hiện nay còn thấp, chưa đáp ứng yêu cầu của xã hội đặc biệt là yêu cầu đổi mới của ngành Giáo dục mầm non trong xu thế hội nhập quốc tế” [44]

Tác giả Nguyễn Thị Như Mai thông qua kết quả khảo sát bằng phiếu hỏi với

106 GVMN ở các quận huyện của Hà Nội trong 2 tháng 9 và 10/2012 đã kết luận:

“Trong 16 phẩm chất và năng lực được hỏi, các GVMN cho rằng năng lực sáng tạo chỉ xếp vị trị thứ 10 Với họ, quan trọng nhất là tôn trọng trẻ, chịu khó học hỏi, giao tiếp và ứng xử đúng mực” [44]

Như vậy, có thể khẳng định: bên cạnh việc trang bị hệ thống tri thức về GDMN, vấn đề RLKN nghề nghiệp cho SV là rất quan trọng Mục tiêu đào tạo GVMN của trường CĐSP là trang bị hệ thống tri thức khoa học và hình thành KN nghề nghiệp cho SV Sự cân đối giữa lí thuyết và thực hành giúp SV định hướng trước được nghề nghiệp tương lai, tự tin, thích ứng nhanh với những biến đổi của xã hội Một trong những mục tiêu cụ thể là đào tạo giáo viên có KN tổ chức, thực hiện các hoạt động CS- GD trẻ trong đó bao gồm KN tổ chức HĐTH Đây là một KN chuyên ngành quan trọng trong hệ thống KN nghề của người GVMN đã và đang thu hút được sự quan tâm của rất nhiều nhà nghiên cứu

Tại Việt Nam, phần lớn các công trình nghiên cứu về giáo dục nghệ thuật cho trẻ MN đều nhấn mạnh vai trò của giáo viên trong quá trình tổ chức HĐTH cho trẻ và xác định sự cần thiết RLKN này cho GVMN ngay từ khi còn học tập trong trường sư phạm [3], [15], [31], [36], [38] Tuy nhiên, các nghiên cứu tập trung chủ yếu vào các biện pháp tăng cường hiệu quả tổ chức HĐTH cho trẻ; qua đó đưa ra các biện pháp, yêu cầu đối với SV và GVMN trong quá trình tổ chức hoạt động này cho trẻ, với các tác giả như: Phan Thị Ngọc Anh, Lê Thanh Thủy, Nguyễn Thị Yến Phương Bên cạnh các nghiên cứu trên, việc hình thành KN tổ chức HĐTH cho SV ngành GDMN tại các trường sư phạm còn được thể hiện qua các giáo trình, tài liệu giảng dạy bộ môn "Phương pháp tổ chức hoạt động tạo hình cho trẻ mầm non" của rất nhiều tác giả, nhà nghiên cứu biên soạn, điển hình như: Lê Thanh Thủy [37],

Nguyễn Lăng Bình, Lê Đức Hiền [4], Nguyễn Quốc Toản [39], Lê Hồng Vân [52]

Các giáo trình, tài liệu trên đã làm sáng tỏ các vấn đề lí luận cơ bản về:

“nguồn gốc, sự hình thành và phát triển HĐTH của trẻ; vai trò, mục đích, nhiệm vụ, nội dung của HĐTH cho trẻ MN; hệ thống các phương pháp, các hình thức tổ chức

và các yêu cầu về lập kế hoạch, tổ chức, đánh giá HĐTH cho trẻ trong trường MN” Các giáo trình này là cơ sở chính cho việc triển khai rèn luyện KN tổ chức HĐTH cho SV ngành GDMN tại các nhà trường Cao đẳng và Đại học

1.1.3 Đánh giá khái quát

1.1.3.1 Những vấn đề đã nghiên cứu và kế thừa

Trong chương trình GDMN, hoạt động tạo hình là một dạng hoạt động chuyên biệt mang đầy đủ tính chất đặc trưng của hoạt động sáng tạo nghệ thuật Các lĩnh vực thuộc HĐTH rất đa dạng, việc triển hoạt động đòi hỏi cao về tính sáng tạo

và linh hoạt đáp ứng tình hình thực tiễn và nhu cầu của trẻ Nguyên tắc cơ bản của giáo dục tạo hình cho trẻ là: cách thức tổ chức HĐTH; tạo niềm vui, sự say mê hứng thú và sự hòa nhập Để đáp ứng nhu cầu giáo dục trẻ MN tham gia HĐTH, ngay từ những năm tháng học tập trong môi trường sư phạm, SV cần được đào tạo một cách bài bản và khoa học nhằm hình thành, phát triển các năng lực, KN, kĩ xảo tạo hình, phát triển xúc cảm, thị hiếu thẩm mĩ và có các KN tổ chức HĐTH, xây dựng môi trường HĐTH cho trẻ

Nhìn chung, việc xây dựng, đề xuất và triển khai các phương thức tổ chức HĐTH cho trẻ MN hiện nay là đa dạng và tương đối tích cực [3], [31], [36] Các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào tổ chức HĐTH cho trẻ MN theo từng lĩnh vực cụ thể Các công trình đề cao tầm quan trọng của GVMN trong tổ chức HĐTH cho trẻ

và vai trò của việc tăng cường hiệu quả tổ chức HĐTH nhưng chưa thực sự quan tâm nghiên cứu về các biện pháp cụ thể nhằm RL, tăng cường hiệu quả KN này cho sinh viên CĐSP ngành GDMN

1.1.3.2 Những vấn đề tiếp tục nghiên cứu

Để tổ chức HĐTH của trẻ MN đạt hiệu quả tích cực, KN tổ chức hoạt động này của người GVMN là rất quan trọng Đây là một trong những KN nghề cơ bản của người GVMN nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ tổ chức HĐTH cho trẻ lứa tuổi

MN Điều này có nghĩa, để tổ chức HĐTH có chất lượng tốt cho trẻ thì KN tổ chức hoạt động này của GVMN cần được hình thành và RL ngay từ khi học tập tại các nhà trường sư phạm Trong bối cảnh chưa có nhiều các công trình thực sự đi sâu nghiên cứu và đề xuất các biện pháp tối ưu hóa nhằm RLKN tổ chức HĐTH cho SV ngành GDMN hiện nay Nghiên cứu và đưa ra các biện pháp RLKN này cho sinh viên CĐSP ngành GDMN, đáp ứng các yêu cầu giáo dục nghệ thuật cho trẻ MN là cần thiết và cấp thiết Góp phần tăng cường hiệu quả RLKN tổ chức HĐTH cho SV trong quá trình học tập ở trường CĐSP cũng như thực hành nghề nghiệp sau này

Trên cơ sở thành tựu nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước, đề tài

luận án của chúng tôi phát triển theo hướng xây dựng các biện pháp RLKN tổ chức HĐTH cho sinh viên ngành GDMN, góp phần nâng cao hiệu quả đào tạo GVMN trình độ CĐSP

1.2 Hoạt động tạo hình trong trường mầm non

1.2.1 Khái niệm

Nghệ thuật tạo hình bao gồm các lĩnh vực: kiến trúc, hội họa, đồ họa, điêu khắc, thủ công mĩ nghệ, design và một số lĩnh vực mới xuất hiện từ TK20 như: video art, nghệ thuật sắp đặt, nghệ thuật trình diễn, pop art [32] Theo nhà lí luận

và phê bình mĩ thuật Nguyễn Quân thì: “Hình - Form - Gestalt là một khái niệm tổng hợp Nó là kết quả của sự nhìn, là cơ sở của sự nhìn và nó đào luyện sự nhìn của chúng ta Nó là tổng hợp vì các yếu tố biểu đạt: mầu, đen - trắng, khối, nét - điểm… tạo nên hình” [32, Tr 60] Như vậy, khi xem xét NTTH theo đặc trưng ngôn ngữ và quan năng cảm thụ là con mắt (thị giác) thì NTTH còn được gọi là nghệ thuật không gian (Spacial Arts) hay nghệ thuật thị giác (Visual Arts) - Các thuật ngữ trên đều có ý nghĩa tương đồng

Có nhiều cách để hiểu về nghệ thuật tạo hình, mỗi cách được diễn giải theo quan điểm tiếp cận riêng như: Hiểu theo cách diễn tả; Hiểu theo cấu trúc nội dung; Hiểu theo quan năng và đặc điểm; Hiểu theo diễn giải ngữ nghĩa… Tuy nhiên, các nghiên cứu đều có một kết luận chung là các lĩnh vực cơ bản của NTTH đã được hình thành từ rất lâu đời, ngay từ khi xuất hiện các nền văn minh tối cổ Đồng thời khẳng định NTTH là ngành nghệ thuật nghiên cứu các qui luật và phương pháp để thể hiện cái đẹp bằng đường nét, màu sắc, hình khối, bố cục không gian [12],

[18]; là lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật không có giới hạn, không có khái niệm chuyên sâu, chuyên môn hóa như khoa học kĩ thuật

Có thể thấy “Hoạt động tạo hình là một hoạt động nhận thức đặc biệt mang tính sáng tạo” thuộc lĩnh vực NTTH “của con người nói chung và trẻ em nói riêng Ngay từ khi chưa có ngôn ngữ, loài người đã sử dụng hình vẽ như là một ngôn ngữ giao tiếp và truyền lại các kinh nghiệm sản xuất”; biết làm đẹp bằng các đồ trang sức từ thiên nhiên và thiết kế các đồ dùng cho sinh hoạt hàng ngày từ các vật như

gỗ, đá, kim loại Điều đó chứng tỏ HĐTH luôn gắn liền và cần thiết đối với đời sống con người, nó phản ánh sự sáng tạo của xã hội người thông qua các ngôn ngữ

kí hiệu, các hình tượng tạo hình

Như vậy, có thể hiểu: HĐTH là một hoạt động sáng tạo nghệ thuật thuộc lĩnh vực nghệ thuật tạo hình, nghiên cứu các qui luật và phương thức tạo cái đẹp bằng: điểm, đường nét, hình, mảng, khối, màu sắc Kết quả của hoạt động là cái đẹp từ những tác phẩm hoặc sản phẩm tạo hình phản ánh các giá trị cá nhân chủ thể sáng tạo Sản phẩm của hoạt động đảm bảo tính mới, góp phần tích cực trong việc cải tạo, nâng cao đời sống xã hội cả về mặt tinh thần và vật chất

Đối với trẻ MN, HĐTH là một trong những hoạt động giáo dục trẻ cần được tham gia nhằm tiếp thu, lĩnh hội các kinh nghiệm xã hội HĐTH ở trẻ MN không chỉ đơn thuần là những giờ học, môn học (vẽ, nặn, xé- cắt dán…) mà đó là một hoạt động tâm lí mang tính tổng hoà cao, khá phức tạp với sự đan xen, tích hợp của những loại hình ngôn ngữ biểu cảm đa dạng (nét, hình, khối, màu sắc…) Khác với hai hoạt động thuộc lĩnh vực nghệ thuật là hoạt động âm nhạc và hoạt động cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học ở trường MN, HĐTH đòi hỏi ở trẻ rất nhiều ở tính

tự giác độc lập và khả năng sáng tạo Trong HĐTH, trẻ cần được học cách tự tìm hiểu, cảm thụ cái đẹp từ hiện thực và tập thể hiện cái đẹp bằng các kinh nghiệm tạo hình được học tập trước đó theo sự hiểu biết, tình cảm của cá nhân trẻ

Trong khuôn khổ của luận án, chúng tôi hiểu: RLKN tổ chức HĐTH cho SV ngành GDMN thực chất hướng tới giúp SV sau khi ra trường có KN tổ chức HĐTH cho trẻ ở trường MN một cách tối ưu, hiệu quả Tuy nhiên về lí luận các tác giả đi trước chưa trình bày rõ khái niệm HĐTH cho trẻ ở trường MN Vì vậy, theo chúng tôi: HĐTH cho trẻ mầm non là một hoạt động giáo dục nghệ thuật trẻ trực tiếp thể hiện các sản phẩm tạo hình bằng sự kết hợp các yếu tố đường nét, hình, khối, màu

sắc… và phản ánh sự hiểu biết, nghĩ suy, xúc cảm, tình cảm thẩm mĩ của trẻ với thế giới xung quanh

1.2.2 Vai trò của hoạt động tạo hình trong trường mầm non

Hoạt động tạo hình nhờ những thuộc tính khách quan (hình thức vật chất của các vật thể, màu sắc, đường nét, hình khối…) mà nội dung hiện thực được tái hiện cụ thể trong tác phẩm, sản phẩm tạo hình, do đó chúng có sức thuyết phục mạnh mẽ đến cảm xúc, tình cảm và khả năng nhận thức của người thưởng thức HĐTH là một trong những con đường làm phong phú sự tiếp xúc của con người với hiện thực, định hướng cho hoạt động của họ nhằm nhận thức thế giới, tìm hiểu chân lí khách quan; giúp chủ thể thưởng thức cái đẹp, hiểu về cái đẹp để sống và quan trọng hơn là hoạt động sáng tạo theo qui luật của cái đẹp; mang lại niềm vui cho người thưởng thức, làm cho họ nhìn thấy cái đẹp có ở trong mình, bản thân mình tự tạo ra được cái đẹp theo lăng kính chủ quan của bản thân và thưởng ngoạn nó ngay trong sinh hoạt hàng ngày của mình; Làm cho cuộc sống thêm hài hoà bởi cái đẹp là cái không thể thiếu trong cuộc sống mỗi người, nó theo suốt cuộc đời của mỗi cá nhân người

Trong các nhà trường sư phạm hiện nay, nhiều nhà giáo dục học đã thấy rõ giảng dạy nghệ thuật có nội dung tốt trong nhà trường sẽ có tác dụng nâng cao sự giác ngộ lí tưởng, củng cố niềm tin vào cuộc sống tươi đẹp, thúc đẩy các hoạt động mang tính sáng tạo Vai trò của trải nghiệm nghệ thuật cho trẻ nhỏ trong những năm đầu đời được ghi nhận một cách rộng rãi Giáo dục nghệ thuật rèn luyện ý thức

kỉ luật cho người học, định hướng dư luận tập trung đấu tranh chống cái xấu, ca ngợi ủng hộ cái đẹp, thúc đẩy những động cơ sáng tạo và làm thức tỉnh niềm thông cảm sâu sắc, tràn đầy tính nhân văn trong xã hội

Quá trình tham gia vào HĐTH, trẻ được RL các KN, kĩ xảo cần thiết thể hiện nội dung nhất định, những năng lực thực hiện nhiệm vụ của HĐTH được hình thành ở trẻ và như vậy năng lực sáng tạo nghệ thuật được hình thành, phát triển Điều đó sẽ mang đến cho trẻ niềm vui, ham mê, những định hướng nhất định trong sự phát triển nhân cách toàn diện và là cơ sở để hình thành tình cảm, thị hiếu thẩm mĩ HĐTH còn góp phần trí tưởng tưởng sáng tạo cho trẻ ngay từ những năm tháng đầu đời, tạo nền tảng học tập tích cực cho trẻ trong các cấp học tiếp theo

Bên cạnh vai trò quan trọng của HĐTH đối với sự phát triển toàn diện của trẻ Các chuyên gia và nhà nghiên cứu mô tả một số lợi ích của việc đưa NTTH vào

chương trình giảng dạy cho trẻ MN bao gồm: Những lý tưởng về học tập liên ngành; tạo động lực, sự thích thú, tư duy phản biện, giải quyết vấn đề và kỷ luật bản thân; Bồi dưỡng thái độ tích cực, óc sáng tạo và trí tưởng tượng; Đánh giá thẩm mĩ

và kinh nghiệm học tập thẩm mĩ; Phát triển các công cụ để giao tiếp, tạo ý nghĩa và

các kĩ năng hỗ trợ trong một thế giới toàn cầu hóa [56], [59], [60]

1.2.3 Mục tiêu của hoạt động tạo hình trong trường mầm non

Hoạt động tạo hình trong trường MN đơn thuần là một hoạt động giáo dục nghệ thuật, không nhằm mục đích đào tạo trẻ thành những nghệ sĩ Thông qua HĐTH trẻ được giáo dục về cái đẹp, bước đầu biết thưởng thức, rung động và bộ lộ chia sẻ các trạng thái cảm xúc; có KN tái tạo, sáng tạo ra cái đẹp bằng ngôn ngữ tạo hình từ

đó vận dụng cái đẹp với các hoạt động khác và trong cuộc sống hàng ngày; có khả năng đánh giá và chia sẻ về cái đẹp trong các sản phẩm, tác phẩm NTTH và cái đẹp trong cuộc sống Với vai trò là một phương tiện giáo dục, HĐTH bao hàm các mục tiêu giáo dục cơ bản sau: “Cảm nhận và biểu lộ các trạng thái cảm xúc trước vẻ đẹp của thiên nhiên, cuộc sống và các tác phẩm NTTH; Yêu thích, hào hứng tham gia vào hoạt động NTTH (thích vẽ, nặn, xé- cắt dán, xếp hình, tạo hình từ các nguyên vật liệu

mở, nguyên vật liệu từ thiên nhiên…); Thể hiện sự sáng tạo trong NTTH (Tạo ra các sản phẩm tạo hình; đặt tên cho sản phẩm; nói lên được ý tưởng…)” [7]

1.2.4 Nội dung, phương pháp và các hình thức tổ chức hoạt động tạo hình cho trẻ mầm non

1.2.4.1 Nội dung hoạt động tạo hình cho trẻ mầm non

Theo tác giả Lê Thanh Thuỷ thì: “nội dung HĐTH trong trường MN được

xem như một hệ thống các nhiệm vụ GD và phát triển ở trẻ khả năng nhận thức

thẩm mĩ, phản ánh thế giới bên ngoài thông qua quá trình hoạt động tích cực với nguồn phương tiện, nguyên vật liệu tạo hình đa dạng Việc thực hiện các nội dung HĐTH cho trẻ MN được thực hiện thông qua hai con đường cơ bản là: cảm nhận, thưởng thức và sử dụng ngôn ngữ tạo hình phản ánh thế giới xung quanh (bao gồm: các sự vật, hiện tượng trong tự nhiên; các sự kiến, mối quan hệ XH)” [37], [38] Bà

nhấn mạnh: “Nội dung Theo HĐTH phải được lựa chọn và sắp xếp một cách khoa

học, phù hợp với đặc điểm phát triển của trẻ MN theo từng độ tuổi Hướng tới việc hình thành, bồi dưỡng ở trẻ các khía cạnh cơ bản như: Các năng lực chuyên biệt cho HĐTH; Các kiến thức, kĩ năng chuyên biệt cho HĐTH… Bên cạnh đó, nội dung

Nội dung 3- 12 tháng tuổi 12- 24 tháng tuổi 24- 36 tháng tuổi

Xem tranh Xem tranh.

Nội dung 3- 4 tuổi 4- 5 tuổi 5- 6 tuổi

Bộc lộ cảm xúc phù hợp khi ngắm nhìn vẻ đẹp của các sự vật, hiện tượng trong thiên nhiên, cuộc sống và tác phẩm nghệ thuật.

Thể hiện thái độ, tình cảm khi ngắm nhìn vẻ đẹp của các sự vật, hiện tượng trong thiên nhiên, cuộc sống và tác phẩm nghệ thuật.

Sử dụng các nguyên vật liệu tạo hình để tạo ra các sản phẩm.

Phối hợp các nguyên vật liệu tạo hình, vật liệu trong thiên nhiên

để tạo ra các sản phẩm.

Lựa chọn, phối hợp các nguyên vật liệu tạo hình, vật liệu trong thiên nhiên, phế liệu

để tạo ra các sản phẩm.

Sử dụng một số kĩ năng vẽ, nặn, cắt, xé dán, xếp hình để tạo ra sản phẩm đơn giản.

Sử dụng các kĩ năng

vẽ, nặn, cắt, xé dán, xếp hình để tạo ra sản phẩm có màu sắc, kích thước, hình dáng/

đường nét.

Phối hợp các kĩ năng

vẽ, nặn, cắt, xé dán, xếp hình để tạo ra sản phẩm có màu sắc, kích thước, hình dáng/ đường nét và bố cục.

Nhận xét sản phẩm tạo hình.

Nhận xét sản phẩm tạo hình về màu sắc, hình dáng/ đường nét.

Nhận xét sản phẩm tạo hình về màu sắc, hình dáng/ đường nét và bố cục.

Tự chọn dụng cụ, nguyên vật liệu để tạo

ra sản phẩm theo ý thích.

Tìm kiếm, lựa chọn các dụng cụ, nguyên vật liệu phù hợp để tạo

ra sản phẩm theo ý thích.

Nói lên ý tưởng tạo hình của mình.

Đặt tên cho sản phẩm của mình.

Nội dung hoạt động tạo hình cho trẻ mẫu giáo

Nội dung hoạt động tạo hình cho trẻ nhà trẻ

cơ hoạt động, nhu cầu các nhân, ý chí…” [37, Tr.54] Nội dung HĐTH theo từng

độ tuổi cho trẻ trong chương trình GDMN 2021 được xác định như sau [7]:

Bảng 1.1 Nội dung HĐTH cho trẻ MN theo từng độ tuổi

Trên cơ sở từng nội dung HĐTH cho trẻ MN cụ thể, nội dung HĐTH cho trẻ trong trường MN được thực hiện thông qua các thể loại (loại tiết) hoạt động như: theo mẫu, theo đề tài và theo ý thích (tự do) Bên cạnh đó, nhằm hình thành cho trẻ các KN tạo hình chuyên biệt, nội dung HĐTH còn được phân chia theo tính chất, vật liệu HĐTH như: Vẽ, tô; Xé- cắt dán; Nặn; Xếp hình, lắp ghép- chắp ghép; Tạo hình tổng hợp (phối hợp các KN mang tính hỗn hợp)

Nhìn chung, nội dung HĐTH trong trường MN khá đa dạng và phức tạp Các nội dung vừa rõ ràng cụ thể, vừa mang tính tương đối, khó tách biệt do tính chất đa dạng, đan xen và tích hợp của nghệ thuật tạo hình Để đạt được các mục tiêu giáo dục HĐTH, nội dung HĐTH cho trẻ MN được thực hiện thông qua các hoạt động giáo dục sau: “Hoạt động chơi; Hoạt động học (hoạt động được tổ chức theo kế hoạch dưới sự hướng dẫn của GVMN); Hoạt động lao động (lao động tự phục vụ, lao động trực nhật, lao động tập thể) và hoạt động ăn, ngủ, vệ sinh cá nhân” [7]

1.2.4.2 Phương pháp tổ chức hoạt động tạo hình cho trẻ mầm non

Trong chương trình GDMN do BGD&ĐT ban hành năm 2021, phương pháp

tổ chức HĐTH cho trẻ MN được thể hiện bao gồm: “(1) Nhóm phương pháp thực

hành- trải nghiệm: Phương pháp thực hành thao tác với đồ vật, đồ chơi, Phương

pháp dùng trò chơi, Phương pháp nêu tình huống có vấn đề, Phương pháp luyện tập;

(2) Nhóm phương pháp trực quan- minh họa; (3) Nhóm phương pháp dùng lời nói; (3) Nhóm phương pháp giáo dục bằng tình cảm- khích lệ; (4) Nhóm phương pháp

nêu gương- đánh giá [7]”

1.2.4.3 Các hình thức tổ chức hoạt động tạo hình cho trẻ mầm non

Theo chương trình GDMN, HĐTH có thể được tổ chức với các hình thức như sau [7]:

- “Theo mục đích và nội dung giáo dục, có các hình thức: (1) Tổ chức HĐTH theo kế hoạch có chủ định của GVMN và tổ chức HĐTH theo ý thích, nhu cầu của trẻ; (2) Kết hợp HĐTH với tổ chức kỉ niệm các ngày lễ hội, các sự kiện quan trọng trong năm liên quan đến trẻ, có ý nghĩa giáo dục và mang lại niềm vui cho trẻ (Ngày hội đến trường; Tết Trung Thu; Tết Cổ Truyền; Tết Thiếu nhi; Ngày hội của bà, mẹ, các cô, các bạn gái…)”[7]

- “Theo vị trí không gian, có các hình thức: Tổ chức HĐTH trong phòng học;

1.3.1 Khái niệm về kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình

Theo từ điển Tiếng Việt: “Tổ chức được hiểu làm những gì cần thiết để tiến

hành một hoạt động nào đó nhằm có được hiệu quả tốt nhất” [30, Tr.1007] L.I

Umanxki cho rằng: “KN tổ chức hoạt động là khả năng của người tổ chức làm việc

có hiệu quả trong những tình huống khác nhau” [51] Điều đó cho thấy, KN tổ

chức hoạt động là biểu hiện cụ thể của năng lực tổ chức các hoạt động, bảo đảm cho hoạt động diễn ra đạt kết quả như mục tiêu đề ra trong mọi tình huống thực tiễn khác nhau Đó là năng lực từ xác định mục tiêu, xây dựng kế hoạch, tổ chức thực hiện và đánh giá kết quả phù hợp qui trình, qui chế và các nguyên tắc, điều kiện tổ chức một hoạt động nào đó

Kĩ năng tổ chức HĐTH trước hết được hiểu là một trong những KNSP nền tảng của nghề GVMN Vì vậy, KN này mang đủ những tính chất và đặc điểm của

KN nói chung và dạy học nói riêng Theo N.V Cudơmina, cấu trúc hoạt động sư phạm bao gồm 5 thành phần tác động qua lại và liên quan chặt chẽ với nhau là: nhận thức, thiết kế, kết cấu, giao tiếp và tổ chức Trong đó, thành phần tổ chức bao gồm những hành động thực tiễn tổ chức mối quan hệ giữa chủ thể và khách thể của các tác động sư phạm Hoạt động phải tuân theo thời gian và không gian phù hợp với hệ thống các nguyên tắc và thời gian biểu mà quá trình giáo dục cần được thoả mãn vào việc đạt được các kết quả giáo dục [10]

Theo tác giả Nguyễn Như An: “KN sư phạm là khả năng thực hiện có kết

quả một số thao tác hay một loạt các thao tác phức tạp của một hành động sư phạm bằng cách lựa chọn và vận dụng những tri thức, những cách thức, những qui trình đúng đắn” [2]

Tổ chức HĐTH là một hoạt động sư phạm của người GVMN và đối tượng tổ

chức hoạt động là trẻ lứa tuổi MN với những đặc điểm tâm lí cá nhân riêng biệt Kết quả tổ chức HĐTH cho trẻ MN là các sản phẩm tạo hình phong phú, sinh động, được hình thành bởi các kinh nghiệm tạo hình, sự hiểu biết về thế giới xung quanh

và thái độ, xúc cảm, tình cảm thẩm mĩ của mỗi cá nhân trẻ khi tham gia hoạt động Kết quả của tổ chức HĐTH cho trẻ MN chỉ có thể đạt hiệu cao khi có sự tương tác tích cực giữa GVMN và trẻ (thái độ của GVMN đối với trẻ, với HĐTH; thái độ của trẻ với giáo viên, với các bạn và thái độ, nhu cầu của trẻ với HĐTH) Trong tổ chức HĐTH, điều cần thiết và quan trọng hơn cả là hứng thú, nhu cầu HĐTH ở chính mỗi cá nhân trẻ GVMN đóng vai trò là người tổ chức, xây dựng môi trường, tạo điều kiện và tương tác với trẻ nhằm động viên, tạo cơ hội tối đa cho trẻ phát huy các tiềm năng cá nhân khi tham gia HĐTH

Như vậy, KN tổ chức HĐTH của sinh viên ngành GDMN là: “Các thao tác,

hành động dựa trên sự vận dụng có hiệu quả những tri thức, kinh nghiệm hoạt động này vào thực tiễn tổ chức hoạt động tạo cho trẻ nhằm đạt được mục tiêu, nhiệm vụ giáo dục mầm non”

Kĩ năng tổ chức HĐTH của sinh viên CĐSP ngành GDMN có đặc điểm sau:

“- Nhận biết được mục đích, yêu cầu chung của việc tổ chức HĐTH cho trẻ ở trường MN - Xác định được các HĐTH phù hợp có thể tổ chức cho trẻ MN - Có khả năng thiết kế, sưu tầm các đồ dùng, phương tiện, nguyên vật liệu sử dụng vào HĐTH cho trẻ và xây dựng môi trường phù hợp với hoạt động - Lập kế hoạch tổ chức HĐTH cho trẻ MN phù hợp với chương trình, điều kiện thực tế và nhu cầu, khả năng của trẻ theo từng độ tuổi - Vận dụng thành thạo các thao tác, kết hợp nhuần nhuyễn, linh hoạt các phương pháp, biện pháp tác động khi triển khai HĐTH cho trẻ - Nhận diện được các tiêu chí đánh giá kết quả thực hiện tổ chức HĐTH cho trẻ MN”

1.3.2 Cấu trúc kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình của sinh viên Cao đẳng Sư phạm ngành Giáo dục mầm non

Kĩ năng tổ chức HĐTH là một trong những KN nghề nghiệp quan trọng của

SV ngành GDMN Dựa vào đặc trưng HĐTH và các nghiên cứu về lí luận về cấu trúc hoạt động sư phạm [2], [16], [33] Chúng tôi chia kĩ năng tổ chức HĐTH

thành các nhóm KN và các KN thành phần trong nhóm, cụ thể như sau:

Hình 1.1 Cấu trúc kĩ năng tổ chức hoạt động tạo hình

* Kĩ năng chuẩn bị cho hoạt động tạo hình

Công tác chuẩn bị cho HĐTH đóng vai trò định hướng cho toàn bộ quá trình

tổ chức hoạt động: thiết kế, tiến hành và đánh giá HĐTH Nhóm KN chuẩn bị cho HĐTH bao gồm 5 KN thành phần:

- Kĩ năng nghiên cứu đối tượng HĐTH

Hiệu quả HĐTH cho trẻ lứa tuổi MN bị chi phối bởi khả năng nghiên cứu các thông tin của người GVMN về đối tượng trẻ cụ thể (đặc điểm sự phát triển tâm- sinh lí lứa tuổi; đặc điểm khả năng, nhu cầu của trẻ trong HĐTH) tham gia HĐTH

KN này giúp cho SV hiểu được nhu cầu, hứng thú, đặc điểm khả năng tạo hình của đối tượng trẻ trong lớp Tạo điều kiện cho SV xác định được mục tiêu, nội dung, cách thức tổ chức HĐTH và xác định các phương pháp, biện pháp tác động phù hợp đối tượng trẻ

- Kĩ năng xác định mục tiêu cho HĐTH

Xác định mục tiêu HĐTH là thao tác xác định kết quả mong đợi của hoạt động trên cơ sở chuẩn đầu ra của chương trình, chuẩn đầu ra của HĐTH phù hợp với khả năng, nhu cầu từng độ tuổi cụ thể của trẻ MN Xác định những năng lực cần đạt được của trẻ trong và sau hoạt động, là cơ sở định hướng giúp SV dự kiến kết quả hoạt động, trên cơ sở đó chọn nội dung, hình thức hoạt động, lựa chọn phương pháp, phương tiện đồ dùng, NVL và môi trường HĐTH hiệu quả

- Kĩ năng xác định nội dung cho HĐTH

Xác định và phân tích nội dung HĐTH rất quan trọng, SV cần xác định được những KN cần hình thành cho trẻ đã xác định ở mục tiêu HĐTH Các thao tác tương ứng với các KN và mối liên hệ giữa các thao tác với KN cần hình thành Ngoài ra,

dựa trên các thông tin nghiên cứu được về nhu cầu, hứng thú, khả năng nhận thức, năng lực tạo hình của trẻ cũng như điều kiện về cơ sơ vật chất, trang thiết bị SV chuyển hoá nội dung kiến thức, KN tạo hình phức tạp thành các nội dung đơn giản,

dễ hiểu phù hợp đặc điểm nhận thức của đối tượng trẻ theo từng độ tuổi

- Kĩ năng xác định đồ dùng, phương tiện, nguyên vật liệu và môi trường cho HĐTH

Việc xác định ĐD, PT, NVL và MT đóng vai trò quan trọng nhằm phát huy tối đa tính tích cực cho trẻ khi tham gia HĐTH Sinh viên cần lựa chọn và xác định

ĐD, PT, NVL và MT phù hợp nhằm khơi gợi tính tích cực hoạt động của trẻ Đảm bảo các yếu tố: vệ sinh, an toàn, đúng, đủ, hấp dẫn gọi mời… tương ứng với các loại hình, hình thức HĐTH, tạo cơ hội cho trẻ thoả sức sáng tạo

- Kĩ năng xác định hình thức tổ chức HĐTH

Trên cơ sở xác định đối tượng, mục tiêu và nội dung HĐTH, xác định hình thức tổ chức HĐTH là dự kiến hoạt động dạy và học, các phương pháp hướng dẫn nhằm mục đích tạo điều kiện cho trẻ chiếm lĩnh các nội dung, hoàn thành mục tiêu HĐTH, phát triển năng lực cá nhân thông qua hoạt động

* Kĩ năng lập kế hoạch HĐTH

Lập kế hoạch là công đoạn quan trọng bậc nhất trong quá trình tổ chức hoạt động giáo dục nói chung và HĐTH nói riêng Nhóm KN này bao gồm các hành động lập kế hoạch quá trình thực hiện nhiệm vụ tổ chức HĐTH, tính toán các phương án hành động, dự kiến các tình huống và cách giải quyết

Để HĐTH được triển khai có hiệu quả, trước hết cần phải lập kế hoạch Tùy theo từng loại kế hoạch, mức độ khái quát hay cụ thể sẽ có các kế hoạch khác nhau tương ứng Tuy nhiên, kế hoạch đều phải thể hiện được các yếu tố cơ bản như: thời gian, mục đích, nội dung, đối tượng, kĩ thuật, phương tiện, công cụ và môi trường thực hiện HĐTH Trên cơ sở đó, theo chúng tôi, nhóm KN lập kế hoạch HĐTH bao gồm các KN thành phần sau:

- Kĩ năng trình bày mục tiêu HĐTH

Là thao tác SV trình bày, biểu đạt mục tiêu HĐTH một cách cụ thể bằng ngôn ngữ sư phạm Đây là KN quan trọng mang tính định hướng kết quả mong đợi của trẻ dựa trên cơ sở mục tiêu xác định theo chuẩn chương trình, chuẩn đầu ra phù hợp với HĐTH

Mục tiêu HĐTH phải được trình bày dưới dạng các câu khẳng định, ngắn gọn, xúc tích, đơn giản và dễ hiểu với các động từ được sử dụng để mô tả kết quả có thể nhìn thấy và đo đạc được như: nhận biết được; trình bày được; nhắc lại; mô tả; vận dụng; đánh giá được; thực hiện được; biểu hiện thái độ, cảm xúc

- Kĩ năng trình bày nội dung HĐTH

Là thao tác SV trình bày các nội dung HĐTH và trình tự thực hiện các nội dung phù hợp nhu cầu, năng lực của trẻ theo từng độ tuổi Nội dung HĐTH cần được thiết kế trên cơ sở đáp ứng mục tiêu của hoạt động, gắn liền với thực tế tạo cơ hội cho trẻ vận dụng tri thức tiếp nhận trong HĐTH vào thực tiễn, đúc rút kinh nghiệm, hình thành năng lực Trình bày nội dung HĐTH cần đảm bảo các tiêu chí khoa học, logic, đầy đủ và ngắn gọn…

- Kĩ năng thiết kế đồ dùng, phương tiện, nguyên vật liệu và môi trường cho HĐTH

Là thao tác SV thiết kế đồ dùng dạy học và chuẩn bị các phương tiện, NVL,

MT cho HĐTH dựa trên cơ sở nghiên cứu chuẩn bị cho hoạt động trước đó Đối với HĐTH, đồ dùng trực quan đóng vai trò quan trọng đối với quá trình cung cấp cách thức tạo hình của trẻ lứa tuổi MN thông qua hoạt động tri giác Phương tiện, NVL

và MT góp phần mạnh mẽ vào việc thúc đẩy nhu cầu hoạt động và phát huy khả năng sáng tạo của trẻ nhỏ khi tham gia hoạt động

- Kĩ năng thiết kế các hoạt động học tập của trẻ

Thiết kế hoạt động học tập của trẻ là thao tác các dự kiến hoạt động tương tác của SV và trẻ trong HĐTH Qua đó, tạo cơ hội cho SV có điều kiện xác định và lựa chọn phương pháp hướng dẫn phù hợp, hướng đến hành động của trẻ, hình thành các năng lực cụ thể cho trẻ thông qua HĐTH

- Kĩ năng thiết kế tiêu chí, thang đánh giá cho HĐTH

Là KN định hướng cho toàn bộ quá trình nhận xét sản phẩm của trẻ khi tham gia HĐTH Tiêu chí, thang đánh giá cần được xây dựng trên cơ sở mục tiêu, nội dung HĐTH đã thiết kế Phù hợp với từng loại hình, thể loại HĐTH và đặc điểm lứa tuổi trẻ MN cụ thể Đánh giá HĐTH cho trẻ MN là đánh giá định tính khác với tiêu chí đánh giá định lượng của các bậc học khác Khi đánh giá chú trọng động viên, khuyến khích và khơi gợi trẻ Tránh áp đặt và sử dụng dụng tư duy người lớn khi xem xét sản phẩm của trẻ

* Kĩ năng tiến hành HĐTH

Là nhóm KN quyết định hiệu quả HĐTH, nhóm KN tiến hành HĐTH bao gồm các hành động trực tiếp tiến hành tổ chức cho trẻ tham gia HĐTH, nhóm KN này bao gồm 7 KN sau:

- Kĩ năng dẫn dắt trẻ tham gia HĐTH

Là thao tác SV sử dụng phương pháp, thủ pháp sư phạm nhằm mục đích gây hứng hứng thú, ổn định tâm thế cho trẻ tại thời điểm đầu giờ HĐTH Sinh viên cần thông tin cho trẻ về HĐTH, tập chung được sự chú ý của trẻ, gợi mở khắc sâu vốn biểu tượng về đối tượng, về các nội dung, các đề tài đồng thời giúp trẻ nhận biết nhiệm vụ của hoạt động đang diễn ra

- Kĩ năng sử dụng đồ dùng trực quan trong HĐTH

Đây là KN đóng vai trò quan trọng nhằm bồi dưỡng năng lực quan sát, phân tích, tổng hợp các yếu tố tạo hình thể hiện các đối tượng, đề tài cho trẻ Quá trình sử dụng nếu SV biết vận dụng phù hợp, linh hoạt và sáng tạo thì có thể tổ chức được những HĐTH sinh động, hấp dẫn và lôi cuốn Sinh viên cần tập trung khai thác sự đa dạng của các yếu tố tạo hình trong đồ dùng trực quan; khéo léo và linh hoạt trong giao tiếp bằng lời kết hợp cử chỉ, sắc thái khi hướng dẫn trẻ quan sát nhằm tạo các ấn tượng mạnh tới sự nhận thức, phát triển các giác quan, khả năng phán đoán, suy luận của trẻ

- Kĩ năng thao tác, chỉ dẫn trực quan

Là một KN khó và đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành kinh nghiệm, KN, kĩ xảo tạo hình cho trẻ Đây thao tác SV trình bày mẫu các KN, kĩ thuật tạo hình (thông qua việc phối hợp thành thục và linh hoạt các thao tác với phương tiện và các NVL phù hợp) để thể hiện các sự vật, hiện tượng KN này đòi hỏi ở SV sự chính xác của các thao tác trực quan, sự hài hoà giữa các hành động trực quan và chỉ dẫn bằng lời nói kết hợp lựa chọn vị trí thao tác, khả năng duy trì

sự chú ý của trẻ bằng ngôn ngữ nói, ngôn ngữ cơ thể và ánh mắt… nhằm chỉ dẫn trẻ thực hiện nhiệm vụ của HĐTH

- Kĩ năng dẫn dắt, khơi gợi nhu cầu và ý tưởng sáng tạo cho trẻ

Là KN rất cần thiết và có ý nghĩa tích cực đối với sự phát triển tư duy, trí tưởng tượng ở trẻ trong HĐTH Từ các nội dung hoạt động kết nối với nguồn phương tiện và nguyên vật liệu phong phú tạo điều kiện cho trẻ thoả sức sáng tạo với các ý

tưởng mới KN này đòi hỏi sự khéo léo của mỗi SV trong quá trình hướng dẫn trẻ tham gia HĐTH Sinh viên cần vận dụng các kinh nghiệm, KN sẵn có kết hợp khả năng giao tiếp gợi mở tạo điều kiện để trẻ chia sẻ bộc lộ các ý định, ý tưởng của bản thân SV động viên, khuyến khích trẻ sáng tạo đồng thời bổ sung cho ý tưởng của trẻ nếu cần thiết

- Kĩ năng bao quát, điều khiển HĐTH

Đây là một KN khó bởi tính chất hấp dẫn vốn có của HĐTH với sự đa dạng

về nguồn nguyên vật liệu, phương tiện cũng như môi trường hoạt động đầy tính gọi mời Trong quá trình tổ chức HĐTH cho trẻ, SV cùng một lúc vừa điều khiển chung, vừa hướng dẫn các cá nhân trẻ gặp khó khăn ở các khu vực khác nhau để kịp thời phát hiện các tình huống (trẻ ngồi ngồi chơi, nghịch nguyên vật liệu; trẻ gặp khó khăn khi thực hiện; trẻ làm hỏng bài…) Để đánh giá KN này, cần căn cứ vào tính kịp thời, tính chính xác trong phát hiện các tình huống diễn ra HĐTH

- Kĩ năng xử lí các tình huống sư phạm trong HĐTH

Là một thao tác quan trọng và cũng là một thao tác khó Thao tác này đòi hỏi

SV vận dụng linh hoạt và sáng tạo vốn kinh nghiệm cá nhân trong việc bao quát, phát hiện các tình huống sư phạm Ở mỗi tình huống khác nhau, SV sử dụng linh hoạt các cách thức tiếp cận trong xử lí tình huống giúp trẻ giải quyết các khó khăn đồng thời duy trì sự chú ý, hứng thú của trẻ với HĐTH

- Kĩ năng tổ chức hoạt động nhận xét, chia sẻ và hướng dẫn trẻ tự đánh giá sản phẩm

Là thao tác SV tổ chức cho trẻ trưng bày các sản phẩm trẻ thể hiện trong quá trình tham gia HĐTH và cùng nhau quan sát, thưởng thức và đưa ra các lời nhận xét, chia sẻ cảm xúc thẩm mĩ về các sản phẩm trẻ thể hiện khi tham gia HĐTH Kết quả của HĐTH bên cạnh sự phát triển bên trong nội tại mỗi trẻ là sản phẩm tạo hình “tay

sờ, mắt thấy” được trẻ thể hiện trong hoạt động Trẻ MN luôn mong muốn được

“khoe” ra thành quả trong hoạt động và cũng mong muốn được thưởng thức sản phẩm của các bạn Thao tác này đòi hỏi ở SV khả năng bao quát trẻ, tổ chức hướng dẫn trẻ chia sẻ kinh nghiệm bản thân qua sản phẩm đồng thời nhận xét sản phẩm của bạn Đây

là một thao tác quan trọng, có ý nghĩa trong việc thoả mãn nhu cầu của trẻ và giúp trẻ nhận ra những cái hợp lí và cái chưa hợp lí trong quá trình tham gia HĐTH

* Kĩ năng đánh giá hiệu quả tổ chức HĐTH

“Đánh giá là một nội dung không thể thiếu trong quá trình tiến HĐTH, là sự đánh giá các mức độ hoàn thành của các mục tiêu đã đề ra khi tổ HĐTH cho trẻ

KN này có vai trò quan trọng trong việc giúp SV nhìn nhận một cách khách quan toàn bộ quá tổ chức HĐTH của mình” Nhóm KN đánh giá hiệu quả tổ chức HĐTH bao gồm 4 KN thành phần sau:

- Kĩ năng đánh giá mức độ hiệu quả của mục tiêu HĐTH

“Là thao tác SV so sánh, đối chiếu kết quả đạt được trên trẻ sau quá trình tổ chức HĐTH với các yêu cầu của mục tiêu trước đó Để đánh giá chính xác hiệu quả này, SV cần diễn đạt các mục tiêu HĐTH thành các tiêu chí cụ thể, dễ nhận dạng, định lượng được qua các thao tác thực hành, qua kết quả sản phẩm, qua các biểu hiện

về cảm xúc, hành vi, tốc độ thực hiện và mức độ khó khăn… của trẻ trong HĐTH”

- Kĩ năng đánh giá mức độ hiệu quả của việc sử dụng đồ dùng, phương tiện, nguyên vật liệu và môi trường

Đồ dùng, phương tiện, nguyên vật liệu phải đảm bảo sử dụng đúng mục đích, đúng thời điểm trong tổ chức HĐTH Đảm bảo vệ sinh, an toàn, đầy đủ, phù hợp đặc điểm nhận thức của trẻ theo từng lứa tuổi, từng nội dung của HĐTH cụ thể

Môi trường hoạt động đáp ứng các tiêu chuẩn chung của HĐTH (khu vực hướng dẫn, khu vực thực hiện, khu vực trưng bày, gần nguồn nước, đảm bảo ánh sáng, diện tích, tránh ồn ào…), đảm bảo tính mời gọi, khuyến khích trẻ tham gia hoạt động tích cực và chủ động

- Kĩ năng đánh giá mức độ tham gia của trẻ trong HĐTH

“Sự tham gia của trẻ vào HĐTH là một tiêu chí đánh giá nội dung, sức hấp dẫn và phù hợp của HĐTH được tổ chức Qua quan sát (kết hợp các phương tiện ghi hình nếu có điều kiện), SV dễ dàng nhận thấy mức độ tham gia hoạt động của trẻ Khi tổ chức HĐTH, SV cần quan sát, ghi chép, theo dõi các biểu hiện hành vi, thái

độ tích cực của trẻ”

- Kĩ năng tổng kết, rút kinh nghiệm HĐTH

“Qua quá trình đánh giá, cần rút kinh nghiệm để có thể điều chỉnh kế hoạch

tổ chức hoạt động tạo hình tiếp theo cho phù hợp nếu cần thiết Nếu quá trình tổ chức HĐTH cho trẻ lứa tuổi MN liên tục được đánh giá, phản hồi, điều chỉnh thì sẽ