Vai trò của CHLB đức trong quá trình phát triển của liên minh châu âu hai thập niên đầu thế kỷ XXI

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NGOẠI GIAO HỌC VIỆN NGOẠI GIAO NGUYỄN THỊ THU HÀ VAI TRÒ CỦA CHLB ĐỨC TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA LIÊN MINH CHÂU ÂU HAI THẬP NIÊN ĐẦU THẾ KỶ XXI LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀ. Vai trò của CHLB đức trong quá trình phát triển của liên minh châu âu hai thập niên đầu thế kỷ XXI Vai trò của CHLB đức trong quá trình phát triển của liên minh châu âu hai thập niên đầu thế kỷ XXI Vai trò của CHLB đức trong quá trình phát triển của liên minh châu âu hai thập niên đầu thế kỷ XXI vvv

NGUYỄN THỊ THU HÀ

VAI TRÒ CỦA CHLB ĐỨC TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA LIÊN MINH CHÂU ÂU HAI THẬP NIÊN ĐẦU THẾ KỶ

chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Hà Nội, ngày tháng năm 2023

Tác giả luận án

Nguyễn Thị Thu Hà

hướng dẫn cũng như sự động viên hết sức chân tình và sâu sắc đối với tôi trongsuốt quá trình viết Luận án.

Tôi xin chân thành cảm ơn những ý kiến đóng góp quý báu và có giá trị củacác nhà khoa học qua những buổi đánh giá hội đồng các cấp Đồng thời tôi xin cảm

ơn đến lãnh đạo và các đồng nghiệp tại Khoa Quan hệ quốc tế nói riêng Học việnBáo chí Tuyên truyền nói chung đã tạo điều kiện để tôi vừa hoàn thành nhiệm vụchuyên môn được giao, vừa thực hiện được luận án Tôi cũng xin được gửi lời cảm

ơn đến Ban Giám đốc, Phòng Đào tạo sau Đại học, các thầy cô Học viện Ngoại giao

đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho quá trình học tập và nghiên cứu của tôi Xin cảm

ơn người bạn-người em Phạm Phương, NCS Đại học Duke, Hoa Kỳ đã giúp đỡ tôitrong quá trình sưu tập tài liệu phục vụ cho nghiên cứu luận án

Và cuối cùng, lòng tri ân sâu sắc nhất của tôi xin được gửi đến Bố Mẹ haibên, chồng và các con của tôi, người thân và bạn bè đã không ngừng động viên,giúp đỡ, quan tâm, chăm sóc và hỗ trợ về mọi mặt trong suốt quá trình làm Luận án

Tác giả luận án

Nguyễn Thị Thu Hà

MỤC LỤC

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC BIỂU ĐỒ, HÌNH, BẢNG

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VAI TRÒ CỦA CHLB ĐỨC TRONG LIÊN MINH CHÂU ÂU 22

1.1 Cơ sở lý luận 22

1.1.1 Những vấn đề chung về vai trò quốc gia trong quan hệ quốc tế 22

1.1.1.1 Khái niệm vai trò quốc gia trong quan hệ quốc tế 22

1.1.1.2 Khái niệm quyền lực và lãnh đạo trong quan hệ quốc tế 24

1.1.2 Vai trò của quốc gia trong thể chế quốc tế qua các học thuyết quan hệ quốc tế 27

1.2 Cơ sở thực tiễn 37

1.2.1 Bối cảnh thế giới và khu vực 37

1.2.1.1 Bối cảnh thế giới ảnh hưởng tới Liên minh châu Âu 37

1.2.1.2 Bối cảnh khu vực Liên minh châu Âu 40

1.2.2 Khái quát về CHLB Đức và chính sách đối với Liên minh châu Âu

45 1.2.2.1 Khái quát về tình hình chính trị - kinh tế - xã hội của CHLB Đức 45

1.2.2.2 Chính sách của Đức đối với Liên minh châu Âu 47

1.2.3 Cá nhân lãnh đạo 50

1.3 Khung phân tích 56

1.3.1 Mối quan hệ giữa vai trò, quyền lực và lãnh đạo 56

1.3.2 Trường hợp nghiên cứu 63

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 65

2.1.1 Xây dựng Hiệp ước Nice 66

2.1.2 Xây dựng Hiệp ước Lisbon 69

2.1.3 Xây dựng Chính sách Đối ngoại và An ninh chung 74

2.2 Giải quyết khủng hoảng ở Liên minh châu Âu 79

2.2.1 Giải quyết khủng hoảng nợ công và phục hồi kinh tế Liên minh châu Âu 79

2.2.2 Giải quyết khủng hoảng nhập cư 85

2.2.3 Giải quyết khủng hoảng Brexit 98

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 108

CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ VAI TRÒ CỦA CHLB ĐỨC TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA LIÊN MINH CHÂU ÂU HAI THẬP NIÊN ĐẦU THẾ KỶ XXI, TRIỂN VỌNG VÀ KHUYẾN NGHỊ VỚI VIỆT NAM 110

3.1 Đánh giá về vai trò của Đức trong Liên minh châu Âu hai thập niên đầu thế kỷ XXI 110

3.2 Triển vọng về vai trò của Đức ở Liên minh châu Âu 125

3.2.1 Cơ sở dự báo 125

3.2.1.1 Thuận lợi trong việc củng cố vai trò của Đức ở Liên minh châu Âu 125

3.2.1.2 Thách thức tác động tới vai trò của Đức ở Liên minh châu Âu 126 3.2.2 Triển vọng về xu hướng vai trò của Đức ở Liên minh châu Âu 133

3.3 Liên hệ và đề xuất chính sách với Việt Nam 136

3.3.1 Về củng cố mối quan hệ song phương với CHLB Đức 136

3.3.1.1 Thực trạng mối quan hệ đối tác chiến lược Việt Nam – CHLB Đức 136 3.3.1.2 Đề xuất với Việt Nam Trong việc củng cố quan hệ với CHLB Đức 140

3.3.2 Về củng cố quan hệ với Liên minh châu Âu 143

3.3.3 Về tham gia thể chế khu vực ASEAN 144

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 PHỤ LỤC 1: HIỆP ƯỚC LISBON (TRÍCH) 173 PHỤ LỤC 2: VỊ TRÍ CỦA NỀN KINH TẾ ĐỨC TRONG LIÊN MINH CHÂU ÂU HAI THẬP NIÊN ĐẦU THẾ KỶ XXI 175

viết tắt (nếu có)

1 AfD Alternative für Đảng Con đường khác cho

2 ASEAN The Association of Hiệp hội các quốc gia Đông Nam

Southeast Asian Nations Á

4 CFSP Common Foreign and Chính sách Đối ngoại và An ninh

7 CDU Christian Democratic Liên minh Dân chủ Kitô giáo Đức

Union

8 CSU Christian Social Union in Liên minh Xã hội Kitô giáo Bava

Bavaria

9 CSCE Conference on Security Hội nghị An ninh và Hợp tác ở

and Cooperation in Châu ÂuEurope

10 CSDP Common Security and Chính sách An ninh và Quốc

11 DAC Development Assistance Ủy ban Hỗ trợ Phát triển

Committee

13 ECB The European Central Ngân hàng Trung ương châu Âu

Bank

15 EEAS The European External Cơ quan Đại diện Đối ngoại và

Community

17 EFSF European Financial Bộ phận Ổn định Tài chính châu

Stability Facility Âu

18 EMU European Monetary Union Liên minh Tiền tệ

Management

20 ESM The European Stability Cơ chế bình ổn Châu Âu

Mechanism

24 EVFTA EU-Vietnam Free Trade Hiệp định Thương mại tự do Việt

25 EVIPA EU-Vietnam Investment Hiệp định bảo hộ đầu tư Việt Nam

Protection Agreement - Liên minh Châu Âu

Council

27 FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài

28 G20 Group of twenty Nhóm G20 các nền kinh tế lớn nhất

thế giới

33 INF Intermediate-Range Các Lực lượng Hạt nhân tầm trung

Nuclear Forces Treaty

34 ISAF International Security Lực lượng quốc tế bảo vệ

Assistance Force Afghanistan

37 NATO North Atlantic Treaty Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại

38 ODA Official Development Vốn Hợp tác phát triển chính thức

Assistant

39 OECD The Organisation for Tổ chức Hợp tác và Phát triển

Economic Co-operation Kinh tếand Development

40 OSCE Organization for Security Tổ chức An ninh và Hợp tác

andCo-operationin châu ÂuEurope

Cooperation trực về quốc phòng

42 PIIGS Portugal, Italia, Ireland, Khối các nước bị khủng hoảng nợ

Greece, Spain công ở EU sau năm 2008 bao gồm

Bồ Đào Nha, Italia, Ailen, Hy Lạp

và Tây Ban Nha

43 QMV Qualified Major Voting Quyền bỏ phiếu đa số đủ điều kiện

44 TEU Treaty of Europe Union Hiệp ước về Liên minh châu Âu

Biểu đồ 2.1: Số người nhập cư trung bình ở một số nước trong EU giai đoạn

Bảng 1.1 Phương thức vận hành công cụ sử dụng trong các loại hình quyền lực

và kiểu lãnh đạo tương ứng 61

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Lịch sử nhân loại trong thế kỷ XXI đã mở ra trang mới với nhiều biếnđộng ở khắp nơi trên thế giới, trong đó vấn đề về trật tự thế giới, khu vực và cácchủ thể có ảnh hưởng lớn đối với chính trị, an ninh và kinh tế toàn cầu là đề tàidành được sự quan tâm lớn của dư luận cũng như trong giới học giả Là một thựcthể quan trọng trong quan hệ quốc tế, Liên minh châu Âu (EU) đã trải qua sựphát triển đáng kể trong vài thập kỷ qua, đặc biệt là trong 20 năm đầu tiên củathế kỷ XXI khi chứng kiến nhiều thay đổi quan trọng diễn ra toàn diện trên khắpcác lĩnh vực Tuy nhiên, nếu sự mở rộng và hoàn thiện thể chế đem lại nhiềuthành tựu hội nhập cho khu vực thì những cuộc khủng hoảng đe dọa an ninh,chính trị, kinh tế, văn hóa và sự đoàn kết của các quốc gia là thách thức khôngnhỏ với EU thời gian vừa qua

Cộng hòa Liên bang (CHLB) Đức là một quốc gia nằm ở trung tâm của châu

Âu với dân số đông nhất và là nền kinh tế lớn nhất trong khu vực Là nước cóđường biên giới với nhiều quốc gia nhất ở châu Âu, Đức có điều kiện thuận lợitrong việc phát triển các mối quan hệ chính trị và kinh tế mạnh mẽ với các nướcláng giềng, đồng thời trở thành một nhân tố chủ chốt trong nền chính trị khu vực

Hình ảnh tiêu cực của nước Đức trong các cuộc chiến tranh thế giới và đặcbiệt là thảm họa diệt chủng Holocaust đã có tác động lâu dài đến mối quan hệcủa Đức với các nước châu Âu khác Để khắc phục những sai lầm trong quá khứ,sau thế chiến II, Đức trở thành một trong sáu quốc gia thành viên xây dựng Cộngđồng Than thép châu Âu, tiền thân của Liên minh châu Âu ngày nay với mụctiêu xây dựng hòa bình, ổn định về kinh tế và sau đó là chính trị ở khu vực Với

nỗ lực xóa bỏ những nghi ngại với các nước láng giềng và lấy lại uy tín toàn cầu,Đức đã trở thành một tấm gương tốt trong việc hòa giải với các nước trong khuvực và thể hiện là quốc gia có trách nhiệm trên thế giới qua sự ủng hộ nhiệt tìnhcho các chính sách hòa bình của Liên minh châu Âu

Đặc biệt từ đầu thế kỷ XXI đến nay, vai trò lãnh đạo của Đức ở EU đượckiểm chứng rõ nét qua các sự kiện gắn liền với quá trình phát triển của khu vực

như: Thứ nhất, về thúc đẩy cải cách và mở rộng thể chế thông qua Hiệp ước Nice

(2001) và sau đó là Hiệp ước Lisbon (2007) thay thế cho Hiến pháp EU bị bỏphiếu thất bại; phát triển Chính sách Đối ngoại và An ninh chung của EU(CFSP); sự mở rộng EU về hướng Đông nâng tổng số thành viên của EU từ 15

nước lên 28 nước (2004-2013); Thứ hai, về giải quyết khủng hoảng nội khối

như: khủng hoảng nợ công ở Hy Lạp và một số nước khác trong khu vực; khủnghoảng nhập cư từ Trung Đông và Bắc Phi; khủng hoảng Brexit khi nước Anh bỏphiếu trưng cầu dân ý về việc rời khỏi EU

Tuy nhiên, vai trò thực sự của Đức ở EU là chủ đề còn gây nhiều tranhcãi Nhiều học giả cho rằng Đức né tránh việc đảm nhận vai trò lãnh đạo vàkhẳng định quyền lực khi đề cập tới chính sách đối ngoại, đồng thời nhấn mạnh

đến việc kiềm chế quyền lực của Đức, thể hiện cách tiếp cận quyền lực chia sẻ và

có trách nhiệm trong mối quan hệ với các cường quốc khác trong khu vực, đặc biệt là Pháp Cách tiếp cận này cũng có xu hướng nhấn mạnh tính kế thừa trong

chính sách đối ngoại của Đức thời hậu chiến tranh Lạnh Mặt khác, có nhiều ýkiến cho rằng quyền lực và vị trí trung tâm của Đức mang lại cho nước này một

vai trò thống trị, bá quyền trong các vấn đề của EU…

Là một trong những thành viên có ảnh hưởng nhất của EU, các chính sách

và quyết định của Đức có ảnh hưởng sâu rộng đối với toàn khối, trong đó cóquan hệ với các nước bên ngoài EU như Việt Nam Cả Đức và EU đều là các đốitác chiến lược của Việt Nam với sự hợp tác ngày càng chặt chẽ, sâu rộng trênnhiều lĩnh vực, đặc biệt là trong lĩnh vực kinh tế Việc xác định rõ vai trò củaĐức trong quá trình phát triển của khu vực do vậy là chủ đề cần được tìm hiểutrong nghiên cứu về Liên minh châu Âu nói riêng và nghiên cứu về quốc giatrong trật tự khu vực nói chung

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Trên cơ sở xác định chủ đề nghiên cứu của luận án, mục tiêu, nhiệm vụcủa nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, tác giả đã tiến hành tìm hiểu

và thu thập các tài liệu liên quan dựa trên ba nhóm chính là:

(i) Các nghiên cứu về thể chế, chính sách về tình hình EU;

(ii) Các nghiên cứu về đặc điểm chính trị - kinh tế - xã hội và chính sáchđối ngoại của CHLB Đức;

(iii) Các nghiên cứu về vai trò, vị thế của CHLB Đức trong EU;

2.1 Về thể chế, chính sách và tình hình Liên minh châu Âu

Đây là tập hợp nhiều nghiên cứu phong phú và toàn diện nhất bởi nó thuhút sự chú ý và quan tâm của không chỉ các nhà khoa học ở các nước thuộc EU

mà trên toàn thế giới

Về tài liệu tiếng Việt, có thể kể đến các cuốn sách như “Liên minh Châu

Âu hai thập niên đầu thế kỷ XXI”, NXB Khoa học xã hội phát hành năm 2011 do

PGS, TS Đinh Công Tuấn chủ biên, đã phân tích, nghiên cứu, đánh giá nhữngvấn đề chính trị, kinh tế, xã hội của EU trong giai đoạn 2000 – 2010, đồng thờivạch ra ba kịch bản và dự báo xu hướng phát triển của EU giai đoạn 2010 –

2020, đánh giá những tác động của xu hướng phát triển của EU đối với thế giới,khu vực châu Âu và Việt Nam trong thời gian tới Cuốn sách cùng tác giả chủ

biên được ra mắt vào năm 2016 có tên “Tác động của khủng hoảng nợ công tới thể chế kinh tế, chính trị của Liên minh châu Âu (EU) đã trình bày những vấn đề

lý luận, thực tiễn về nợ công và tác động của khủng hoảng nợ công tới thể chế

kinh tế, chính trị, xã hội liên minh châu Âu và xu hướng điều chỉnh, hoàn thiệnthể chế này trong tương lai

Nghiên cứu tiếp cận sâu về bản sắc của Liên minh châu Âu đã xuất bản ở

Việt Nam có thể kể đến cuốn sách “Bản sắc cộng đồng của Liên minh châu Âu – những vấn đề lý luận và thực tiễn” (2018) do NXB Chính trị Quốc gia Sự thật phát

hành của TS Bùi Hải Đăng Quá trình hình thành và phát triển của EU đã được

phân tích nhằm chỉ ra cả về lý thuyết và thực tiễn việc thiết lập nên bản sắc cộngđồng mới và bản sắc khu vực, đồng thời đánh giá vai trò của yếu tố bản sắc trên

cơ sở phân tích mối quan hệ tương tác với chính trị-văn hóa và quan hệ tác độngqua lại giữa các thiết chế chính trị với sự hình thành và phát triển của một bảnsắc chung

Nội dung một số đề tài cấp Nhà nước và cấp Bộ về EU đáng chú ý trong giai

đoạn từ 2000 đến nay có thể kể đến đề tài “Tổng quan về hiến pháp châu Âu” (2005) do PGS, TS Đặng Minh Đức làm chủ nhiệm, “Chủ quyền quốc gia trong quá trình Hội nhập của Liên minh châu Âu” (2018) do Viện nghiên cứu châu Âu

chủ trì, đề tài nghiên cứu về chủ nghĩa khu vực của TS Bùi Hải Lưu (2020) có tên

“Chủ nghĩa khu vực ở châu Âu: những vấn đề lý luận và thực tiễn” Các đề tài này

đã chỉ ra những đặc điểm quan trọng về thực trạng chủ nghĩa khu vực và vấn đề chủquyền ở EU, đồng thời đưa ra những vấn đề lý thuyết và thực tiễn về hội nhập ở khuvực này trong các lĩnh vực khác nhau, cũng như chỉ ra những cơ hội và thách thức

mà EU phải đối mặt với sự hội nhập khu vực sâu rộng của mình

Ngoài ra, nhiều bài viết và luận án của các học giả trong nước đã thể hiện sựquan tâm của giới nghiên cứu Việt Nam đến các khía cạnh trong thực trạng an ninh,kinh tế, văn hóa và hội nhập khu vực ở châu Âu như bài viết của TS Chử ThịNhuần (2020) đăng trên Tạp chí Cộng sản có tên “Làn sóng chủ nghĩa dân túy

ở một số quốc gia châu Âu và những tác động đến chiến lược phát triển chung”;

Luận án tiến sĩ của Mạc Như Quỳnh (2018) bảo vệ tại Học viện Ngoại giao về

“Hội nhập khu vực ở châu Âu: trường hợp nghiên cứu chính sách đối ngoại và an ninh chung” đã cho thấy một bức tranh khái quát về quá trình hội nhập khu vực

trên lĩnh vực đối ngoại và an ninh, xác định mức độ hội nhập, dự báo xu hướng hộinhập khu vực và triển vọng thực thi Chính sách Đối ngoại và An ninh chung; Nhiềubài viết đăng trên tạp chí Nghiên cứu châu Âu, Nghiên cứu Quốc tế hay Tạp chíCộng sản cũng thể hiện mối quan tâm của các tác giả đối với EU, với các chủ đề đadạng khác nhau như: tình hình chính trị-an ninh-kinh tế-văn hóa, xã hội của khu

vực, quan hệ Việt Nam-EU, quan hệ Việt Nam-ASEAN Tiêu biểu trong số đó làcác bài viết của tác giả Chu Thanh Vân (2018) đăng trên tạp chí Nghiên cứuchâu Âu số tháng 8/2018 với tiêu đề “Lỗ hổng trong thể chế chính trị của EU hậuBrexit”, đề cập đến một cái nhìn tổng quan về sự phát triển của các thể chế chínhtrị thuộc EU trong quá khứ và những lỗ hổng, rủi ro EU đang phải giải quyết khimất đi một trong những thành viên có tiềm lực vững chắc về kinh tế, quân sự vàtiềm năng của các thành viên có thể thay thế vai trò của Anh trong EU.

Bài viết của tác giả Nguyễn Thị Hạnh và Nguyễn Ngọc Hải Anh có tiêu

đề “Ngoại giao kinh tế của Liên minh châu Âu với Việt Nam từ năm 2010 đếnnay” đăng trên tạp chí Nghiên cứu châu Âu số tháng 7/2021 đã làm rõ chính sáchngoại giao kinh tế của EU đối với Việt Nam từ 2010 đến nay, qua đó mang lạimột góc nhìn toàn diện về bản chất ngoại giao kinh tế của EU, từ đó đưa ra cácnhận định về kết quả triển khai và tác động ngoại giao kinh tế của EU đối vớiquan hệ Việt Nam-EU

Với các tác phẩm bằng tiếng Anh, nghiên cứu về châu Âu bao gồm tậphợp nhiều công trình của tác giả đến từ nhiều quốc gia khác nhau

Nằm trong chuỗi các tài liệu về EU liên quan đến đề tài luận án còn có các

tác phẩm của cùng tác giả Earnt Hass như “International Integration: The European and the Universal Process” (1961), “The Uniting of Europe” (1958); cuốn sách “Commerce and Coalitions” (1989) của Rogowski, “The EU, NATO and the Integration of Europe: Rules and Rhetoric” (2003) của Schimmelfennig;

“Turbulent and Mighty Continent: What Future for Europe, Cambridge” (2014)

của Giddens, … Các tác phẩm này phản ánh quá trình thành lập, mở rộng và hộinhập của EU, cũng như tìm hiểu mối quan hệ của EU với các quốc gia, tổ chứcquốc tế và vai trò của Eu trong bối cảnh toàn cầu hóa

2.2 Về đặc điểm chính trị-kinh tế-xã hội và chính sách đối ngoại của CHLB Đức

Về nghiên cứu của các tác giả trong nước và các tài liệu đã được dịch sang tiếng Việt

Tài liệu tiêu biểu về CHLB Đức được giới thiệu rộng rãi với công chúnggiới và xuất bản bằng 15 thứ tiếng trên thế giới, trong đó có tiếng Việt mang tên

“Nước Đức: quá khứ, hiện tại và tương lai” (Facts about Germany), được xuất

bản lần đầu năm 2003 và sửa chữa, bổ sung, tái bản năm 2015 do Bộ Ngoại giaoĐức phối hợp với Công ty truyền thông Frankfurter Societäts-Medien GmbH banhành Cuốn sách đã giới thiệu một cách khái quát và toàn diện những giá trị, yếu

tố hình thành cũng như lịch sử và cả sự tưởng niệm sâu sắc của người Đức đếnquá khứ, đồng thời là một cuốn cẩm nang giới thiệu về thể chế, chính sách đốingoại, đặc trưng về kinh tế-văn hóa-xã hội LB Đức

Trong các nghiên cứu về chính sách kinh tế, xã hội của CHLB Đức từ 1990– 2015 cũng đã phần nào nêu lên tình hình, thực trạng phát triển kinh tế cũng nhưcác vấn đề xã hội của Đức Tuy nhiên, cũng có những nghiên tập trung vào phântích tình hình và thực trạng của nền kinh tế, xã hội của Đức

Cuốn sách “Thần kỳ kinh tế Tây Đức (giai đoạn 1949-1969): Lịch sử, Lý thuyết, Chính sách” của tác giả Tôn Thất Thông ra đời năm 2018 do NXB Tri thức

ấn hành có thể coi là một tác phẩm đáng chú ý viết về nước Đức của một tác giả đãnhiều năm sống ở đất nước này Cũng trong năm 2018, luận án tiến sĩ của NCS

Nguyễn Thị Nga, Đại học Sư phạm Hà Nội về Quá trình phát triển kinh tế, xã hội của CHLB Đức (1990-2015) được bảo vệ thành công có thể coi là công trình nghiên

cứu hệ thống và tương đối toàn diện về đặc điểm phát triển kinh tế-xã hội của LBĐức sau thống nhất đến giai đoạn hiện nay Ngoài ra, một số bài viết nghiên cứuđăng trên các tạp chí chuyên ngành về CHLB Đức cũng đem lại nhiều thông tin vàgóc nhìn hữu ích khi nghiên cứu về thể chế, chính sách và đặc thù riêng của Đứcnhư bài viết của PGS, TS Đặng Hoàng Linh (2020) có tên “Hội nhập khu vực vàvấn đề chủ quyền quốc gia: Kinh nghiệm tham khảo từ thực tiễn CHLB Đức đối vớiViệt Nam” đăng trên Tạp chí Cộng sản online tháng 5/2020 đã cho thấy kinhnghiệm của CHLB Đức trong việc hội nhập thể chế khu vực EU trên các lĩnh vựcnhư kinh tế- xã hội, chính trị-đối ngoại và tư pháp-nội vụ, từ đó

kết luận về sự tác động của hội nhập khu vực đối với chủ quyền quốc gia củaĐức và ngược lại là tác động của Đức với việc hoàn thiện thể chế của EU.

Một số bài viết đăng trên tạp chí Nghiên cứu châu Âu những năm gần đâycho thấy mối quan tâm của các tác giả đối với tình hình chung và chính sách đốingoại của CHLB Đức, tiêu biểu là bài viết “Chính sách đối ngoại của Đức thời kỳ

“hậu Merkel” của TS Đỗ Thị Thanh Bình và Vũ Tiến Đức số tháng 01/2022 Bàiviết đề cập đến nhận định về sự thay đổi chính sách đối ngoại của Đức sau thời kỳ

16 năm cầm quyền của Merkel, với những dự báo về điều chỉnh trong chính sách

để phù hợp với tình hình mới, thúc đẩy việc trở thành một đối tác tin cậy trongquan hệ quốc tế, ủng hộ chủ nghĩa đa phương, thúc đẩy dân chủ, nhân quyền vàchống biến đổi khí hậu, trong đó ưu tiên chương trình nghị sự của Liên minhchâu Âu và duy trì lập trường cân bằng thực dụng đối với các đối tác lớn như

Mỹ, Nga, Trung Quốc

Về nghiên cứu của các công trình bằng tiếng Anh và tiếng Đức

Trong thập niên cuối thế kỷ XX khi Đức đã trở thành một quốc gia thốngnhất, công trình nghiên cứu của Thomas Banchoff, NXB Palgrave Macmillan năm

1999 có tên The German Problem Transformed: Institutions, Politics, and Foreign Policy 1945-1995 (Sự chuyển đổi của nước Đức: Thể chế, Chính trị và Chính sách đối ngoại 1945-1995) là một tác phẩm nổi bật Tác giả đã tổng kết những biến

chuyển của chính sách đối ngoại Đức sau Chiến tranh Lạnh trong 4 yếu tố nổi bật:(1) nỗ lực của Adenauer để gắn kết Tây Đức với phương Tây; (2) Chính sáchhướng Đông của Willy Brandt; (3) tranh luận về việc đóng quân của các lựclượng hạt nhân tầm trung (INF) và (4) quyết định tiếp tục thúc đẩy việc hội nhậpvới châu Âu sau khi thống nhất đất nước

Trong số các nghiên cứu về chính sách đối ngoại Đức trong hai thập niênđầu thế kỷ XXI, có thể kể tên một số công trình đáng chú ý như cuốn sách của

Ruth Wittlinger (2012) của NXB Palgrave Macmillan có tên “German National Identity in the Twenty-First Century: A Different Republic After All?” (Bản sắc

quốc gia Đức trong thế kỷ XXI: Một nước Cộng hòa khác sau tất cả?) đã có một

cái nhìn mới mẻ về bản sắc dân tộc Đức trong thế kỷ XXI và cho thấy rằng nướcnày đã trải qua những thay đổi đáng kể kể từ khi thống nhất vào năm 1990 Donhững áp lực bên ngoài của thế giới thời hậu chiến tranh lạnh và những pháttriển trong nước gần đây, nước Đức đã trở lại như một quốc gia ít do dự hơntrong việc khẳng định lợi ích quốc gia của mình;

2.3 Về vai trò của Đức trong EU

Về công trình nghiên cứu bằng tiếng Việt

Vấn đề nghiên cứu về vai trò của LB Đức trong EU đã được đề cập từ khithành lập Cộng đồng than thép châu Âu, mà đặc biệt là sau khi nước Đức thốngnhất hai miền Đông-Tây năm 1990 “Câu hỏi về nước Đức” (German Question)

là đề tài xuyên suốt trong quá trình phát triển của EU trong bối cảnh thay đổi củatrật tự thế giới trong và sau chiến tranh Lạnh Các nghiên cứu chia thành hai vấnđề: một bên lạc quan với triển vọng nước Đức thống nhất mang lại lợi ích thiếtthực cho EU và hòa bình thế giới; mặt khác, thiểu số cho rằng nước Đức sau khithống nhất sẽ có khả năng lặp lại sự sai lầm của quá khứ khi việc xảy ra khủnghoảng sau thống nhất giữa hai miền sẽ gây đến một cuộc chiến mới, đặc biệt làkhủng hoảng kinh tế trầm trọng ở LB Đức sẽ là nguyên nhân đe dọa hòa bình ởchâu Âu như quá khứ đã từng xảy ra ở thế chiến II

Bài viết “A more European Germany, a more German Europe” (Một châu

Âu nhiều tính Đức hơn, một nước Đức mang tính châu Âu nhiều hơn) của tác giả

Daniel Hamilton đăng trên tạp chí Journal of International Affairs vol 45 năm 1991

đã đưa ra quan điểm rõ ràng về vị thế của CHLB Đức trong EU khi đất nước trở nênlớn mạnh hơn và có tầm ảnh hưởng hơn do được coi là cầu nối giữa hai miền Đông-Tây Âu Sức mạnh Đức và vai trò trung tâm của đất nước này không phải chỉ bởi sựthống nhất nước Đức, mà còn bởi những yếu tố khách quan của bối cảnh thế giớinhư sự sụp đổ của liên bang Xô Viết, sự giải phóng của Đông Âu, sự hội nhập sâucủa Tây Âu dẫn dắt bởi nền kinh tế Đức với đồng tiền mạnh Deutschemark củamình so với sự thống trị của đồng đô la Mỹ Tác giả đã dự báo

về một tương lai châu Âu đúng như tựa đề của bài viết với ảnh hưởng to lớn hơncủa Đức trong EU, cũng như ảnh hưởng của bản sắc Tây Âu đến quá trình thốngnhất của nước Đức.

Nghiên cứu thể hiện sự lạc quan về vai trò của nước Đức sau thống nhất

có thể kể đến công trình “Why Europe should not fear Germany” (Tại sao châu

Âu không nên sợ nước Đức) của tác giả Bruce N Goldberger đăng trên tạp chíGerman Politics, vol 2 năm 1993 Tác giả đã chỉ ra nhiều lý do chính đáng đểchứng minh rằng cam kết của Đức đối với các giá trị dân chủ là lâu dài, và ngườiĐức phải đối mặt với một nhiệm vụ khó khăn trong việc tái thiết phía đông hơn

là quan tâm đến việc thống trị hay quay trở lại với vai trò lớn hơn trên trườngquốc tế, bởi thể chế CHLB hiện đại đi lệch hướng với các đặc điểm truyền thốngcủa các quốc gia theo chủ nghĩa hiện thực Thay vì hoạt động như một đơn vịthống nhất nhằm tối đa hóa quyền lực, nhà nước Đức được chia sẻ quyền lực bởichính quyền của các bang và các tập đoàn lớn mạnh trong nước với chính quyềnliên bang

Nếu như từ năm 2001 đến năm 2007, các công trình nghiên cứu về vai tròcủa Đức trong EU chủ yếu nhấn mạnh về việc góp phần xây dựng thể chế hộinhập trong khu vực hoặc việc mở rộng của EU về hướng Đông, thì từ sau năm

2007 và đặc biệt là từ 2015 đến nay, số lượng công trình nghiên cứu và đánh giá

về vai trò của Đức trong nhiều lĩnh vực có sự bùng nổ về mặt số lượng và cả chấtlượng do có sự quan tâm lớn hơn của các nhà nghiên cứu quan hệ quốc tế Điềunày phần nào cho thấy ảnh hưởng của Đức trong EU hai thập niên đầu thế kỷ cóchiều hướng tăng lên đáng kể

Về nghiên cứu của các tác giả trong nước liên quan trực tiếp đến vai trò của

LB Đức trong EU, một số bài viết đăng trên tạp chí Nghiên cứu châu Âu về vấn đề

này có thể kể đến như “Vai trò của CHLB Đức trong quá trình phát triển liên minh châu Âu (1992-2012)” của PGS, TS Trịnh Thị Định và Nguyễn Ngự Giao năm

2013, trong đó chỉ ra đóng góp của Đức một cách toàn diện trên các vấn đề như sự

hình thành và phát triển liên minh kinh tế-tiền tệ, trong hoạt động đối ngoại và anninh chung của Liên minh châu Âu và trong việc mở rộng thành viên của Liên minhchâu Âu; bài viết “Vai trò của quan hệ Pháp-Đức trong quá trình hình thành chính

sách đối ngoại chung của Liên minh châu Âu” của PGS, TS Bùi Hồng Hạnh và TS.

Đoàn Thị Thu Hương (2011) về vai trò của trục Pháp-Đức trong quá trình phát triển

và sự ổn định của EU; “Nước Đức: sứ mệnh lịch sử trong cuộc khủng hoảng kinh tế

hiện nay ở EU” của PGS, TS Nguyễn Văn Lịch và TS Đặng Hoàng Linh (2013)chỉ ra những vấn đề tương đối cụ thể trên các mặt tài chính, thương mại, đầu tư,phối hợp giải quyết khủng hoảng, hỗ trợ Hy Lạp, Tây Ban Nha…mà Đức đã thựchiện để nhằm cứu vãn tình thế khó khăn của EU, từ đó chỉ ra tầm quan trọng củanước này trong giải quyết vấn đề của khu vực Đặc biệt bài viết “Bản sắc quốc giatrong chính sách đối ngoại của CHLB Đức từ góc nhìn của chủ nghĩa kiến tạo” của

TS Đỗ Thị Thủy (2019) đăng trên tạp chí Nghiên cứu châu Âu đã giới thiệu cáchtiếp cận về LB Đức và EU dưới góc độ bản sắc, giá trị chung cùng chia sẻ, từ đó chỉ

ra những điểm tương đồng và thích nghi của LB Đức trong EU cũng như một EUdưới ảnh hưởng bản sắc của LB Đức

Về những công trình nghiên cứu bằng tiếng Anh

Những nghiên cứu về vai trò của các nước lớn trong Liên minh châu Âu nóichung và vị trí của Đức trong tổ chức này nói riêng có thể kể đến trong nhiều cuốn

sách như “The regional dimension of the European Union: Towards a Third Level

in Europe?” (Quy mô khu vực của Liên minh châu Âu: Hướng tới cấp độ thứ ba ở châu Âu), NXB Routledge phát hành năm 1997 của Charlie Jeffery phân tích một

cách tương đối cụ thể vai trò của một vài quốc gia thành viên quan trọng trong Liên

minh châu Âu như Anh, Pháp, Đức, Tây Ban Nha, Thụy Sĩ…hay cuốn sách The member states of the European Union (Các quốc gia thành viên trong EU) của

Simon Bulmer và Christian Lequesne do NXB Oxford ấn hành năm 2005;

“German Europe” (tạm dịch: Châu Âu với bản sắc Đức) (2013) của tác giả Urich

Beck đặt ra vấn đề về sức mạnh của Đức đã gia tăng đáng kể với các nước châu

Âu do khủng hoảng của khu vực đồng euro.

Các bài viết “Germany in the European Union: Gentle Giant or EmergentLeader” (Nước Đức trong Liên minh châu Âu: Người Khổng lồ nhã nhặn hayNhà Lãnh đạo mới nổi?) của tác giả Simon Bulmer và William E Paterson đăngtrên tạp chí International Affairs tháng 01/1996 và “European Union andEuropean Germany” (EU và EU với đặc tính Đức) của các tác giả ElzbietaCzarny và Jerzy Menkes đăng trên tạp chí Oeconomia Copernicana tháng12/2015 tuy viết ở hai thời điểm tương đối xa nhau nhưng đều chỉ ra sức mạnh

và tầm ảnh hưởng của nước Đức trong các vấn đề của EU

Có thể thấy được mối quan tâm của các học giả trên thế giới tới vấn đề đặt ratrước sức mạnh kinh tế của Đức ngày càng nổi lên như một thực tiễn tất yếu, trongkhi đó sức mạnh chính trị còn mang tính dè dặt nhưng cũng rất đáng quan ngại nếunhư nhìn vào góc độ lịch sử Điều này thể hiện qua nhiều nghiên cứu của Hội đồngđối ngoại châu Âu (European Council on Foreign Relations) mà tiêu biểu là tác giảMark Leonard như “The New Germany Question: How Europe can get theGermany it needs (Câu hỏi mới cho nước Đức: Làm thế nào để châu Âu có đượcnước Đức mà mình cần?) (2011); “The New Germany: Abandoning Europe? (Nước

Đức mới: rời xa châu Âu?) (2012) … đã chỉ ra sự hoài nghi của các tác giả về những

áp đặt về mặt kinh tế của Đức đối với chính sách thắt lưng buộc bụng trong thời kỳkhủng hoảng của châu Âu vẫn tiếp tục đến ngày nay, một chính sách mà như nhiềubài viết phân tích mang tính “ích kỷ” bởi nó đem lại cho nước Đức một vị thế vữngchắc hơn rất nhiều trong các quyết định của EU, tuy nhiên mang đến cho nhữngquốc gia non yếu khác trong EU ít sự lựa chọn để có thể khôi phục hơn, và ngàycàng phụ thuộc vào Đức nhiều hơn

Một cuốn sách được dịch ra nhiều thứ tiếng và đã phát hành tại Việt Nam

năm 2018 có tên “Berlin Rules: Europe and the German Way” (tên tiếng Việt:

Cách của người Đức: Con đường từ Berlin đến EU) của Paul Lever - Cựu Đại sứVương quốc Anh tại CHLB Đức giai đoạn 1997-2003 chấp bút cũng là tài liệu

hữu ích khi cung cấp góc nhìn của một nhà ngoại giao đã ở Đức nhiều năm vàtham gia trực tiếp vào việc quan sát cũng như xây dựng mối quan hệ của Vươngquốc Anh với LB Đức Với những điều trải nghiệm được từ cuộc sống chính trị,văn hóa nước Đức và tư duy của người Đức, tác giả cho thấy sự thấu hiểu đồngthời bảy tỏ sự ngưỡng mộ của bản thân với việc định hình những giá trị của LBĐức trong giai đoạn hiện nay, đồng thời khẳng định vị thế mà LB Đức đạt đượctrong EU không phải “tự nhiên mà có” bởi Đức “không toan tính dẫn đầu”, mà

đó là do Đức đã dũng cảm nhìn thẳng và nhận lỗi từ sai lầm trong quá khứ vàchọn hình mẫu phát triển dựa vào EU với vai trò lãnh đạo có trách nhiệm

Ngoài ra, các tài liệu tiếng Đức liên quan đến luận án cũng có vai trò đặc biệt

quan trọng Một số công trình bằng tiếng Đức được tìm hiểu liên quan trực tiếp đến

để tài có thể kể đến Deutschlands Rolle in der Europäischen Union (Vai trò của Đức trong EU), NXB Nomos ấn hành năm 2019 của Peter-Christian Müller-Graff

nghiên cứu về vai trò của Đức trong EU giai đoạn trước năm 2010, nhằm trả lời câu

hỏi “Liệu tương lai châu Âu có phụ thuộc vào nước Đức?”; Bài viết Die Europäische Nachbarschaftspolitik und die Rolle Deutschlands (Chính sách láng

giềng của Châu Âu và vai trò của Đức) trong tuyển tập Deutsche Außenpolitik năm

2007 của I Kempe cho thấy vai trò của Đức trong Chính sách Láng giềng châu Âu

và tác động với các nước Trung Đông Âu mới gia nhập vào EU năm 2004 Chương

sách Deutschland als Europas Zentralmacht (Đức là cường quốc trung tâm của Châu Âu) của Rainer Baumann nằm trong cuốn sách có tên Handbuch zur deutschen Außenpolitik (Cẩm nang về Chính sách đối ngoại Đức) do NXB Springer

ấn hành đã phân tích vai trò của Đức dưới góc nhìn của chủ nghĩa tân hiện thực Tácgiả chỉ ra rằng mặc dù có cơ sở cho rằng LB Đức sau thống nhất đã trở lại với vaitrò cường quốc trung tâm về địa chính trị và kinh tế của khu vực, nhưng thực chấtviệc tìm hiểu chính sách đối ngoại của Đức nên được đặt cùng với các trường pháiquan hệ quốc tế khác chứ không nên soi chiếu với duy nhất góc nhìn hiện thực do sẽ

có phần thiên lệch nếu chỉ soi chiếu LB Đức

từ góc độ đặt mình vào vị thế trung tâm để hành xử Thay vào đó, việc làm nổibật bản sắc của chính sách đối ngoại Đức với tư cách là một cường quốc dân sự

và kinh tế sẽ có được cái nhìn phù hợp và bao quát hơn

Những nghiên cứu về vai trò của Đức sau năm 2008 đáng chú ý là

Deutschland und die Osterweiterung der Europäischen Union (Đức và sự mở rộng

về phía đông của Liên minh Châu Âu), NXB Springer ấn hành năm 2011 của MJerabeck đã đưa ra góc nhìn về chính sách châu Âu của Đức liên quan đến việc mởrộng phạm vi của Liên minh liên quan đến các vấn đề chính của đàm phán gia nhậpnhư tài chính, cải cách thể chế EU, chính sách nông nghiệp chung và tự do dichuyển của người lao động trước hội nghị thượng đỉnh Copenhagen năm 2002 được

giải quyết chi tiết trong năm nghiên cứu điển hình; Zwischen Führungsanspruch und Wirklichkeit: Deutschlands Rolle in der Eurozone (Giữa tuyên bố lãnh đạo và thực tế: Vai trò của Đức trong khu vực đồng euro) năm 2014 của Siegfried Schieder

đã chỉ ra sự miễn cưỡng của Đức khi chịu gánh nặng tài chính và nghĩa vụ “giảicứu” khu vực Eurozone một cách bất đắc dĩ Việc giải cứu đồng Euro xuất phát từcác chính sách tự cứu mình của Đức được thúc đẩy bởi các lợi ích trong nước Mặc

dù Đức chắc chắn có vai trò quyết định trong việc giải quyết khủng hoảng, nhưngđồng thời với đó danh xưng “bá quyền” là có phần tiêu cực khi đề cập đến cách Đứcgiải quyết khủng hoảng Lãnh đạo trong EU được thực hiện một cách hợp tác, do đólãnh đạo phải bao hàm cả sự sẵn sàng ủy thác chủ quyền quốc gia cùng với tráchnhiệm về sự đoàn kết EU

Cuốn sách Mehr Verantwortung in der Welt Deutschlands Rolle bei der Fortentwicklung der europäischen Sicherheits- und Verteidigungspolitik? (Nhiều trách nhiệm hơn trên thế giới: Vai trò của Đức trong việc phát triển chính sách an ninh và quốc phòng của Châu Âu) của Jenny Wendler do NXB Grin phát hành năm

2016 nói về vai trò của nước Đức trong quá trình phát triển chính sách an ninh vàquốc phòng ở châu Âu Cuốn sách đặt ra vấn đề Đức được hưởng lợi ở mức độ đáng

kể từ toàn cầu hóa và trật tự thế giới thời hậu chiến Tuy nhiên, quá

trình hội nhập châu Âu trong lĩnh vực chính sách an ninh và quốc phòng cũngcần được thúc đẩy để EU có thể tiếp tục tồn tại cùng với các cường quốc kháctrên thế giới với tư cách là một tác nhân toàn cầu và Đức có thể hiện thực hóahoạt động đối ngoại của mình trong hệ thống quốc tế Châu Âu và Đức đang tụthậu trong vấn đề an ninh và quốc phòng của các cường quốc khác, đặc biệt là

Mỹ, Ấn Độ và Trung Quốc Vì thế, trong bối cảnh quá trình hội nhập Chính sách

An ninh và Quốc phòng chung (CSDP) đang trì trệ, câu hỏi trọng tâm được đặt

ra là Đức có thể đóng vai trò nào trong sự phát triển của khu vực Hai cấp độphân tích đã được sử dụng để trả lời câu hỏi trọng tâm: Cấp độ hệ thống quốc tế

và cấp độ quốc gia, đồng thời nghiên cứu được đưa ra dưới góc nhìn của chủnghĩa tân hiện thực và lý giải thông qua phân tích trường hợp về vai trò của Đức.Lời giải đáp cho nghiên cứu này là bản thân Đức không phấn đấu cho một sứcmạnh quân sự như vậy; Tuy nhiên, Đức cố gắng gia tăng hơn nữa sức nặng vàảnh hưởng của mình trong các tổ chức quốc tế khác như NATO và LHQ bằngcách mở rộng các lựa chọn chính sách an ninh và quốc phòng trong CSDP

Ngoài ra, cuốn sách Deutsche Europapolitik - Von Adenauer bis Merkel (Chính sách châu Âu của Đức - Từ Adenauer đến Merkel) của tác giả Müller do

NXB Springer phát hành năm 2021 đã trình bày hợp lý các đặc điểm cơ bản củachính sách châu Âu của Đức từ những ngày đầu của cộng đồng hội nhập cho đếnngày nay Ba câu hỏi chính được đề cập đến là: Cộng hòa Liên bang Đức đãđóng góp gì cho việc làm sâu sắc và mở rộng EEC/EC/EU? Ở mức độ nào thìcam kết của Đức đối với chính trị châu Âu tương ứng với lợi ích quốc gia? Nềnchính trị của Đức, thường có thể được phân loại là thân châu Âu, được đặc trưngbởi tính liên tục và/hoặc thay đổi, ở mức độ nào? Những câu hỏi chính này đượcthảo luận một cách tương đối hệ thống qua các đời thủ tướng từ Adenauer đếnMerkel Cuốn sách cũng làm rõ phạm vi hành động của Đức trong hội nhập khuvực đã phát triển như thế nào để đi đến đánh giá khác biệt về vai trò hiện tại củaĐức trong Liên minh châu Âu

2.4 Một số vấn đề gợi mở nghiên cứu

Từ quá trình phân tích, xem xét các công trình nghiên cứu về vai trò củaCHLB Đức trong EU trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI, có thể rút ra một sốnhận xét như sau:

Thứ nhất, về phương pháp tiếp cận nghiên cứu: Những chính sách phát

triển và tình hình kinh tế, xã hội, chính sách đối ngoại, đặc biệt là chính sáchchâu Âu của CHLB Đức đã được rất nhiều chuyên gia, các học giả, các nhànghiên cứu quan tâm từ những góc độ khác nhau Do thuộc nhiều chuyên ngành

và lĩnh vực khác nhau nên phương pháp tiếp cận vấn đề nghiên cứu của các tácgiả là rất phong phú như: Chính trị học, kinh tế học, lịch sử, xã hội học, tâm líhọc hay các phương pháp liên ngành như lịch sử xã hội, kinh tế xã hội học …Trong đó các phương pháp nghiên cứu lịch sử và phương pháp nghiên cứu dướigóc độ các trường phái lý thuyết quan hệ quốc tế, phương pháp nghiên cứutrường hợp được quan tâm và ứng dụng rộng rãi

Thứ hai, về nội dung nghiên cứu:

i) Hệ thống lý thuyết về vai trò quốc gia trong khu vực chủ yếu được sửdụng để lý giải các hiện tượng đã diễn ra đối với quan hệ của quốc gia trong mốitương quan với các nước khác trong khu vực, đặc biệt là nghiên cứu EU ở ViệtNam Tuy vậy, số lượng công trình nghiên cứu dùng công cụ lý thuyết làm cơ sở

để dự báo vai trò và đánh giá, phân tích vai trò quốc gia trong hệ thống quốc tế làkhông nhiều

ii) Vai trò của Đức trong Liên minh châu Âu là đối tượng nghiên cứu của nhiều công trình khoa học ở nước ngoài xuyên suốt quá trình phát triển của khu vực, tuy nhiên chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu trong đề tài này ở Việt Nam Sự thể hiện vai trò của Đức được nghiên cứu ở nước ngoài đa dạng trong các trường hợp và các mốc khủng hoảng hoặc hội nhập của EU, tuy nhiên có nhiều quan điểm khác nhau về vai trò của Đức xuyên suốt quá trình hội nhập của khu vực Bên cạnh đó, chưa có công trình nghiên cứu về vai trò của Đức một cách liên tục và trọn vẹn trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI, những ảnh hưởng của sự phát triển vai trò của Đức với các nước EU

và thế giới khi Đức có những thay đổi trong vị thế kinh tế, chính trị và văn hóa

của mình Lĩnh vực vai trò của quốc gia thành viên trong EU cũng chưa được cáchọc giả trong nước chú trọng phân tích.

iii) Xét riêng trong các công trình nghiên cứu ở Việt Nam thì có thể nhậnthấy rằng cho đến nay chưa có các công trình nghiên cứu toàn diện và hệ thống

từ góc độ lịch sử và lý thuyết về vai trò của CHLB Đức trong EU trong khoảngthời gian hai thập niên đầu thế kỷ XXI

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu của luận án là tập trung làm rõ sự chuyển biến về vaitrò của CHLB Đức trong quá trình phát triển của Liên minh châu Âu hai thậpniên đầu thế kỷ XXI, qua đó đưa ra một số nhận xét, dự báo về triển vọng vai tròcủa Đức trong thời gian tới, đồng thời đề xuất một số kiến nghị cho Việt Namtrong quan hệ với Đức, EU và nâng cao vai trò trong thể chế khu vực ASEAN

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để hoàn thành mục tiêu nghiên cứu nêu trên, các nhiệm vụ nghiên cứutrọng tâm của luận án gồm:

Thứ nhất, làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn và xây dựng khung lý thuyết

về vai trò của Đức trong EU;

Thứ hai, chỉ ra vai trò cũng như sự đóng góp của nước Đức đối với EU

trong hai thập niên đầu thế kỷ trong các trường hợp cụ thể: 1) xây dựng, thúc đẩycải cách thể chế và 2) giải quyết khủng hoảng trong EU (khủng hoảng nợ công,khủng hoảng nhập cư và khủng hoảng Brexit);

Thứ ba, nhận xét và đánh giá về vai trò của CHLB Đức đối với EU trong

khoảng thời gian nghiên cứu và triển vọng trong thời gian tới

Thứ tư, rút ra kinh nghiệm thực tiễn về thúc đẩy mối quan hệ Việt Nam

-CHLB Đức nói riêng và thúc đẩy mối quan hệ Việt Nam – EU nói chung, đồngthời rút ra kinh nghiệm nâng cao vai trò của Việt Nam trong việc tham gia thểchế khu vực ASEAN

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Với chủ đề nghiên cứu “Vai trò của CHLB Đức trong quá trình phát triển

của Liên minh châu Âu (EU) hai thập niên đầu thế kỷ XXI”, tác giả xác định đối tượng nghiên cứu của luận án là vai trò của Đức trong quá trình phát triển của Liên minh châu Âu trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI.

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Về phạm vi không gian, luận án lấy bối cảnh EU và Đức là khung cơ bản.

Tuy nhiên trong những trường hợp nhất định có thể mở rộng đến các nước cóảnh hưởng và tác động trực tiếp đến bối cảnh khu vực và thế giới như Nga, Mỹ,Trung Quốc, có liên quan tới nội dung nghiên cứu

Về phạm vi thời gian, nghiên cứu được xác định từ năm 2001 đến 2020 (hai

thập niên đầu thế kỷ XXI) trong đó có những dấu mốc đáng chú ý gắn liền với sựphát triển của EU, bao gồm cả sự phát triển về thể chế và giải quyết khủng hoảng.Thời điểm chuyển tiếp giữa thế kỷ XX sang thế kỷ XXI là dấu ấn quan trọng trongbối cảnh quan hệ quốc tế có nhiều biến động Với thế giới, đó là sự kiện chấm dứttrật tự đơn cực sau chiến tranh Lạnh khi Mỹ và phương Tây đối mặt với cuộc chiếntoàn cầu chống khủng bố, dẫn đến nhiều hệ lụy sau này Với EU, đó là dấu mốc bắtđầu của các Hiệp ước Nice và khu vực đồng tiền chung châu Âu (Eurozone) đi vàohoạt động, từ đó mở ra một giai đoạn mới với những thay đổi quan trọng, tác độngtrực tiếp đến sự phát triển của EU cũng như đến việc tăng cường vai trò của cácnước chủ chốt trong tổ chức này như Pháp, Đức Đặc biệt, vai trò của Đức trongkhu vực có nhiều biến chuyển trong giai đoạn này do nhiều yếu tố chủ quan vàkhách quan cần được tìm hiểu và nghiên cứu

Về nội dung nghiên cứu, luận án nghiên cứu về vai trò của Đức trong quá

trình phát triển của EU hai thập niên đầu thế kỷ XXI Với trọng tâm là phân tích vaitrò của LB Đức trong quá trình phát triển của Liên minh châu Âu, luận án giới hạnphân tích một số trường hợp điển hình về đóng góp của Đức cho sự phát triển

và hội nhập chung của khu vực trên các lĩnh vực: an ninh-chính trị, kinh tế vàvăn hóa-xã hội.

Cụ thể, đối với đóng góp của Đức trong quá trình phát triển thể chế chính trị

EU, luận án sẽ tập trung phân tích về vai trò của Đức trong việc thông qua Hiệp ướcNice, Hiệp ước Lisbon; hoạch định chính sách đối ngoại và an ninh chung và quátrình mở rộng thành viên trong khu vực; đối với quá trình giải quyết khủng hoảngtrong EU, luận án tập trung phân tích các trường hợp: khủng hoảng nợ công, khủnghoảng nhập cư và khủng hoảng Brexit Nguyên nhân luận án lựa chọn các trườnghợp điển hình như vậy là bởi đó chính là những dấu mốc nổi bật thể hiện động lực

và cản trở trong quá trình phát triển của EU, từ đó cho thấy vai trò và tầm ảnhhưởng của Đức trong liên minh giai đoạn 2001-2020 Ngoài ra, tính chất của cáctrường hợp nghiên cứu tương đối toàn diện trên các lĩnh vực: chính trị - kinh tế - xãhội, từ đó có thể khái quát hóa được vai trò của Đức trong EU

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Với cách tiếp cận như trên, để thực hiện mục tiêu tổng thể và các mục tiêu

cụ thể đã đặt ra của luận án, nghiên cứu sinh sẽ vận dụng các phương pháp luậncủa chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Xuyên suốt luận án,phương pháp tổng hợp, so sánh, đối chiếu, phương pháp phân tích chính sách đốingoại, phương pháp lịch sử và logic, phương pháp nghiên cứu trường hợp được

sử dụng để lý giải một cách hệ thống về vai trò của Đức trong EU

Trong chương I, ngoài các phương pháp nêu trên, luận án sử dụng phương

pháp phân tích hệ thống với ba cấp độ: quốc tế/khu vực, quốc gia và lãnh đạonhằm làm rõ những vấn đề lý luận liên quan đến phân tích vai trò của quốc giatrong khu vực nói chung và Đức trong EU nói riêng để có thể giúp lý giải đốitượng nghiên cứu trong một chỉnh thể

Trong chương II, luận án lựa chọn sử dụng phương pháp nghiên cứu phân

tích chính sách, nghiên cứu trường hợp, phương pháp phân tích tài liệu, phân tích

diễn ngôn để xác định rõ hơn các sự kiện, bối cảnh hình thành nên quyết địnhchính sách một cách khách quan để tìm ra sự vận động của vai trò của nước Đứctrong EU qua thời gian.

Trong chương III, trên cơ sở vận dụng các phương pháp sử dụng ở các

chương trước, luận án sẽ vận dụng thêm phương pháp dự báo nhằm phác họa nêntriển vọng về vai trò của Đức trong EU, từ đó gợi mở về việc thắt chặt mối quan

hệ Việt Nam - Đức, Việt Nam –EU và nâng cao vai trò của Việt Nam trong thểchế khu vực ASEAN trong bối cảnh mới

Các phương pháp nghiên cứu được sử dụng bổ trợ cho nhau chứ khôngmang tính loại trừ lẫn nhau, và điều này cho thấy bản chất phức tạp và đa ngànhcủa đối tượng cần nghiên cứu

6 Nguồn tài liệu

Tác giả luận án sử dụng hai nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp

Dữ liệu sơ cấp: Luận án sử dụng dữ liệu là các văn bản gốc của chính phủ

Đức và các cơ quan của EU như tài liệu của Ủy ban, Hội đồng, Nghị viện châuÂu, ; các văn bản công bố chính sách của EU được đăng tải chính thức trênwebsite của Ủy ban, Nghị viện, Hội đồng, Cơ quan đối ngoại và An ninh chungchâu Âu và các bài phát biểu, phát ngôn của lãnh đạo cấp cao trên thế giới liênquan đến nội dung nghiên cứu…

Dữ liệu thứ cấp: Nguồn tài liệu sử dụng trong luận án chủ yếu lấy từ các nguồn: (i) tài liệu tiếng Anh bao gồm các tài liệu liên quan đến lý luận về vai trò của

quốc gia trong quan hệ quốc tế, cách tiếp cận của các trường phái lý thuyết trongquan hệ quốc tế, hội nhập khu vực, bản sắc quốc gia; các công trình nghiên cứuhoặc bình luận, đánh giá của các chính trị gia, nhà nghiên cứu, các think tanks về

LB Đức và EU và các khía cạnh xoay quanh vấn đề vai trò, bản sắc, lợi ích quốc gia

đặt trong bối cảnh hội nhập thể chế sâu rộng; (ii) tài liệu tiếng Đức bao gồm công

trình nghiên cứu của các nhà khoa học, chính trị gia LB Đức về vai trò

của Đức ở EU, tạp chí, website tiếng Đức, iii) tài liệu tiếng Việt bao gồm công

trình nghiên cứu, sách, báo cáo, đề tài… liên quan đến vấn đề nghiên cứu; cácthông tin, tài liệu thu thập được trong quá trình nghiên cứu

7 Những đóng góp của luận án

Những đóng góp cơ bản của luận án bao gồm:

Về mặt khoa học, luận án đóng góp vào việc ứng dụng khung lý thuyết về

quyền lực và vai trò quốc gia để xác định vai trò của LB Đức trong sự phát triểnLiên minh châu Âu hai thập niên đầu thế kỷ XXI

Về mặt thực tiễn, luận án đưa ra những nghiên cứu sâu về vai trò của Đức

trong Liên minh châu Âu trong những trường hợp cụ thể từ các khía cạnh củng

cố thể chế và giải quyết khủng hoảng khu vực, từ đó cung cấp thêm những tưliệu về đối tác lớn nhất và quan trọng nhất của Việt Nam trong EU, đồng thời mở

ra những gợi ý về việc làm sâu sắc thêm quan hệ song phương Việt Nam – Đức

và Việt Nam – EU

8 Cấu trúc của luận án

Để làm rõ những vấn đề chưa được giải quyết, ngoài các phần mở đầu, kếtluận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án gồm 3 chương sau:

Chương 1 – Cơ sở lý luận và thực tiễn về vai trò của CHLB Đức trong

EU Chương 1 sẽ giải đáp các vấn đề lý thuyết bao gồm nhận thức về vai trò của

quốc gia trong quan hệ quốc tế dựa trên các học thuyết cơ bản, làm rõ cơ sở thựctiễn về vai trò của LB Đức trong EU dựa trên nhân tố lịch sử và nhân tố hệ thốngthông qua việc sử dụng các cấp độ phân tích Mỗi một học thuyết sẽ góp phần lýgiải những hành động của chủ thể quốc gia trong việc tham gia vai trò quyết địnhvào chính sách chung của khu vực, đồng thời cơ sở thực tiễn sẽ góp phần làm rõ

vì sao vai trò của Đức trở nên ngày càng quan trọng trong EU trong giai đoạnnghiên cứu Từ đó, khung mô hình phân tích về vai trò của Đức được đề xuất vớinhững trường hợp nghiên cứu cụ thể trong chương 2

Chương 2 – Thực trạng vai trò của LB Đức trong EU hai thập niên đầu thế kỷ XXI Để làm rõ vai trò của LB Đức trong EU, tác giả chọn hướng phân tích

theo các lĩnh vực chính như: i) xây dựng thể chế và củng cố quá trình hội nhập

ở EU (qua việc xây dựng Hiệp ước Nice, Hiệp ước Lisbon, xây dựng Chính sáchđối ngoại và An ninh chung) và ii) giải quyết các cuộc khủng hoảng: nợ công ởmột số nước trong EU, vấn đề nhập cư và vấn đề Brexit để phân tích, từ đó làm

rõ nhận thức về vai trò của Đức đã thay đổi như thế nào qua các mốc sự kiệntrong thời gian nghiên cứu

Chương 3 – Đánh giá vai trò của CHLB Đức trong quá trình phát triển của Liên minh châu Âu hai thập niên đầu thế kỷ XXI, triển vọng và khuyến nghị với Việt Nam có mục tiêu đưa ra các nhận định về vai trò của LB

Đức trong EU trong khoảng thời gian nghiên cứu, trong đó có sự so sánh với vaitrò của Đức trong giai đoạn trước và trong tương quan với vai trò của Pháp ở khuvực Bên cạnh đó chỉ ra thách thức và dự báo về triển vọng trong việc duy trì vaitrò của Đức ở khu vực Qua đó, luận án đưa ra đề xuất cho việc cải thiện mốiquan hệ song phương Việt Nam-CHLB Đức, Việt Nam-EU và kinh nghiệm rút

ra cho Việt Nam trong quá trình tham gia thể chế khu vực ASEAN

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VAI TRÒ CỦA

CHLB ĐỨC TRONG LIÊN MINH CHÂU ÂU 1.1 Cơ sở lý luận

Trong nghiên cứu QHQT, phân tích về vai trò chủ thể trong hệ thống quốc

tế đã được đề cập và bổ sung một cách tương đối thường xuyên Với nhiều cáchnhìn nhận khác nhau, các học giả theo các trường phái lý thuyết phổ biến (Hiệnthực, Tự do, Kiến tạo) hay các lý thuyết bổ sung sau này như chủ nghĩa thể chế

và chủ nghĩa tân chức năng đã góp phần lý giải về vai trò của quốc gia trongQHQT Bên cạnh đó, lý thuyết vai trò được phát triển từ cách tiếp cận xã hội học

đã được áp dụng rộng rãi trong nghiên cứu về vai trò của chủ thể trong hệ thốngQHQT Tuy nhiên, đối với trường hợp phân tích vai trò của CHLB Đức trongLiên minh châu Âu với tư cách là một nước lớn trong khu vực, việc tiếp cận tiêuchí đánh giá vai trò thông qua phân tích hai khái niệm liên quan là quyền lực vàlãnh đạo góp phần lý giải một cách cụ thể hơn trong việc phân tích đóng gópthành tựu và hạn chế từ sự thay đổi vai trò tương ứng của Đức đối với EU cũngnhư dự báo về vai trò của Đức trong tương lai khu vực

1.1.1 Những vấn đề chung về vai trò quốc gia trong quan hệ quốc tế

1.1.1.1 Khái niệm vai trò quốc gia trong quan hệ quốc tế

Theo từ điển tiếng Việt, vai trò là là tác dụng, chức năng của ai hoặc cái gì

(chủ thể) trong sự hoạt động, sự phát triển chung của một tập thể, một tổ chức(Viện Ngôn ngữ học 2003, 1095)

Theo từ điển Cambridge, vai trò là vị trí hoặc mục đích của chủ thể có

được trong một tình huống, tổ chức, xã hội hoặc mối quan hệ Nói cách khác, vaitrò liên quan đến mức độ ảnh hưởng của chủ thể trong hoàn cảnh hoặc tập hợp

xã hội nhất định (Từ điển Cambridge online)

Nguồn gốc của khái niệm vai trò trong quan hệ quốc tế bắt nguồn từ lĩnh vực

xã hội học mà cụ thể là trong chủ nghĩa tương tác biểu tượng của học giả tiêu biểu

như Geogre Mead (Mead 1934) Trên thực tế, khi nghiên cứu về vai trò quốc giatrong QHQT thời kỳ chiến tranh Lạnh, Holsti đã từng phân loại vai trò quốc giađược thể hiện dưới nhiều hình thức như: vai trò là thành viên được công nhận củacộng đồng quốc tế, vai trò là chủ thể hòa giải, chủ thể khởi xướng, chủ thể lãnh đạo,vai trò không liên kết hay vai trò người bảo vệ, … (Holsti 1970, 233-309)

Vai trò quốc gia trong QHQT có thể hiểu một cách khái quát là vị trí củamột quốc gia trong sự tương tác hoặc trong hệ thống quốc tế và được hình thànhthông qua nhận thức của chủ thể, qua góc nhìn và cách ứng xử phù hợp của cácchủ thể khác Hay nói cách khác, vai trò của quốc gia trong QHQT cần có: 1)năng lực hay khả năng thực hiện vai trò; 2) nhận thức được vai trò của quốc gia

và áp dụng các hành vi tương ứng với vai trò đó và 3) có được sự thừa nhận củacác chủ thể còn lại trong tương tác hoặc hệ thống về vai trò của mình (Lena Lê

2018, 41) Mỗi quốc gia không nhất thiết chỉ đảm nhận một vai trò mà có thể cónhiều vai trò trong quan hệ quốc tế, tùy thuộc vào hệ quy chiếu và phạm vi đánhgiá như trong tổ chức, khu vực hay thế giới

Mỗi vai trò tạo ra một phương thức cho sự thay đổi bản ngã của chủ thểmột cách riêng biệt, tương tự như một cấu trúc xã hội năng động, liên tục thayđổi và phát triển theo thời gian (Harnisch và Schieder 2006, 95–108) Các chủthể chính trị xây dựng vai trò quốc gia bằng cách vận dụng khía cạnh tự tổ chức

về mặt vật chất của xã hội Một mặt, vai trò do “cái tôi” chi phối được đặc trưngbởi việc mỗi chủ thể sẽ ưu tiên xây dựng bản thân theo thế giới quan của chínhmình thay vì tự đóng khung vào các nghĩa vụ của xã hội hay cộng đồng Mặtkhác, vai trò do “những người khác” chi phối giúp chủ thể có khả năng lớn hơntrong việc tạo ra và duy trì các mô hình tổ chức xã hội lâu dài (Mead 1934, 264)

Do đó, việc thực hành các chuẩn mực và quy tắc của chủ thể trong một tổ chứckhông chỉ phù hợp về mặt xã hội, mà còn là cách điều chỉnh hành vi hay hướngcác thành viên của tổ chức đến các mục tiêu hay giá trị chung của tổ chức thôngqua việc đảm nhận các vai trò mà tổ chức mong muốn một cách ổn định

Việc xác định vai trò quốc gia trong quan hệ quốc tế do đó phụ thuộc vàokết quả của sự tương tác trong cách quốc gia đó nhìn nhận về bản thân mình(quan niệm về vai trò quốc gia, hay những giá trị chung được thống nhất trongnước về vai trò và mục tiêu xác đáng của quốc gia với tư cách là một tập thể xãhội trên trường quốc tế), và cách quốc gia khác nhìn nhận về vai trò của quốc gia

đó Sự xây dựng vai trò quốc gia trong thể chế hay tổ chức do đó là một quá trìnhphụ thuộc vào nhiều yếu tố liên quan đến quy tắc của tập thể kết hợp với ưu tiênchính sách của mỗi quốc gia trong việc giải quyết vấn đề chung Quan niệm vềvai trò quốc gia là một thành tố quan trọng để xác định vai trò của chủ thể trongQHQT, đồng thời là khung tham chiếu cho lợi ích quốc gia và chính sách đốingoại Đồng thời, những yếu tố ảnh hưởng khác bên ngoài như cách nhìn nhậncủa các quốc gia khác và bối cảnh thay đổi sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến vai trò củaquốc gia trong khung tham chiếu tương ứng

Ngoài ra còn có sự khác biệt giữa vai trò và vị trí Mặc dù vai trò có mang hàm ý chỉ vị trí và mục tiêu của chủ thể trong QHQT, vị trí mang nhiều yếu tố tĩnh hơn là vai trò Để nghiên cứu được sự thay đổi của vai trò quốc gia trong QHQT,

nhất là trong trường hợp của Đức ở EU với tư cách là một nước lớn và có nhiều ảnhhưởng trong khu vực do đó sẽ rõ ràng hơn nếu kết hợp các khái niệm quan trọng

khác trong nghiên cứu về chủ thể trong QHQT là quyền lực và lãnh đạo Quyền lực

là công cụ quốc gia sử dụng để có được vai trò, trong khi lãnh đạo là khía cạnh củaquyền lực chính trị liên quan đến khả năng hình thành các mục tiêu chiến lược Sựphân loại một cách có hệ thống các khái niệm này sẽ mang tính khách quan để đánhgiá sự biến đổi về nhận thức và hành động của Đức trong EU, từ đó dẫn tới sự thayđổi về vai trò tương ứng của quốc gia này trong khu vực

1.1.1.2 Khái niệm quyền lực và lãnh đạo trong quan hệ quốc tế

Nghiên cứu về quyền lực là một trong những vấn đề nghiên cứu trọng tâmtrong quan hệ quốc tế Xét trên quan điểm của chủ nghĩa hiện thực, quyền lực là

“động cơ và lợi ích cơ bản của quốc gia trong quan hệ quốc tế, và tranh giành

quyền lực cũng được coi là nguyên nhân cơ bản dẫn đến chiến tranh và xung độttrong lịch sử” (Hoàng Khắc Nam 2012) Xét theo cách tiếp cận quyền lực trực

tiếp và gián tiếp, quyền lực bao gồm cả “khả năng của A để khiến B làm những

gì B sẽ không làm” (Dahl 1957, 201-15) và “khả năng của một tác nhân trong việc thực hiện các cấu trúc thiết lập bối cảnh và định hình hành vi của tập thể”

(Hay 1995, 189-206) Theo khái niệm này, quyền lực liên quan đến cả nguồn lựchữu hình và vô hình (Stoessinger 1991, 23-5) và phụ thuộc cốt yếu vào lĩnh vựcchính sách cụ thể Theo Mann (2012, 20), có bốn lĩnh vực khác nhau trong mốiquan hệ quyền lực: kinh tế, chính trị, quân sự và lý tưởng Quyền lực do đó mangtính đa chiều hơn là đơn nguyên và đơn chiều, đồng thời hoạt động với các lôgicriêng biệt trong các lĩnh vực chính sách khác nhau (Baldwin 2016)

Khi nghiên cứu về quyền lực trong EU, các học giả thường không luậngiải theo xu hướng của chủ nghĩa hiện thực thuần túy, bởi EU thường được coi làmột chính thể được sinh ra để loại bỏ các hình thức chính phủ có thứ bậc, mà ở

đó quyền lực không còn là cơ sở của chính trị Điều này được thể hiện ở quyềnphủ quyết của các thành viên dù là quốc gia nhỏ nhất đối với các quyết địnhchung Sự thống trị của một quốc gia thành viên sẽ mâu thuẫn với mục tiêu thiếtlập của EU, vốn có kiến trúc thể chế và chính trị được thiết kế dựa trên hệ thốngcân bằng quyền lực rõ ràng nhằm ngăn chặn sự tập trung quyền lực và đảm bảorằng không có thể chế duy nhất, thành viên nhà nước hoặc nhóm các quốc giathành viên có thể có quyền lực tuyệt đối Nói cách khác, về cốt lõi, EU là một

đề, đặc biệt trong vấn đề đối ngoại Tuy vậy, có thể quan sát được

sự bất bình đẳng rõ ràng trong EU bởi khả năng ảnh hưởng của mỗi nước trongcác vấn đề chung, nhất là trong các tình huống giải quyết khủng hoảng Do đó,

“cuộc tranh luận về thứ bậc trong quan hệ giữa các quốc gia có chủ quyền đặc biệt là trong EU đã cố gắng vượt qua khỏi những tính toán của chính trị quyền lực” (Romanova and Pavlova 2014, 511) Ngoài ra, quyền lực không nhất thiết

phải được hình thành trong các phạm trù chủ nghĩa hiện thực, đặc biệt là khôngphải trong một thực thể “sui generis” (độc đáo, chưa từng có) như EU (Davidand Romanova 2015, 4)

 Lãnh đạo

Theo các nghiên cứu của Siddi (2018), Aggestam và Johansson (2017,1203-30) hay Avery (2004), Lãnh đạo là một khía cạnh của quyền lực chính trịliên quan đến khả năng hình thành các mục tiêu chiến lược, không ngừng học hỏi

và thu hút các bên ủng hộ cho những quyết định mang tính tập thể Lãnh đạo phụthuộc vào việc những người ủng hộ coi vai trò lãnh đạo của chủ thể là hợp pháp

và là kết quả của sự tương tác thường xuyên của “bên lãnh đạo” và “bên ủnghộ” Ngoài ra, sự lãnh đạo được coi là thành công khi nhà lãnh đạo đạt được cácmục tiêu cốt lõi của mình trong sự công nhận và hợp tác của những người ủng

hộ Phẩm chất lãnh đạo của một quốc gia và hình ảnh mà quốc gia đó thể hiệntrên thế giới là những nguồn quyền lực quan trọng Nếu khả năng lãnh đạo bị hạnchế, tất cả các khả năng và nguồn lực khác có thể không được phát huy một cáchtối đa Vì thế, quyền lực chính trị của một quốc gia có mối liên quan và phụthuộc chặt chẽ vào khả năng lãnh đạo và hình ảnh của quốc gia, đặc biệt là cáchquốc gia khác nhìn nhận về quốc gia đó (Stoessinger 1991, 23-5)

Mặc dù các khái niệm quyền lực và lãnh đạo có mối liên hệ mật thiết với nhau

nhưng không hoàn toàn đồng nghĩa "Tất cả các nhà lãnh đạo đều là những người nắm

giữ quyền lực thực tế hoặc tiềm năng, nhưng không phải tất cả những người nắm giữ quyền lực đều là những nhà lãnh đạo" (Burns 1992, 18) Không có mối liên hệ nhân

quả trực tiếp nào giữa quyền lực và sự lãnh đạo, và không có nguồn lực nào

có thể “làm cho một quốc gia trở nên hùng mạnh trừ khi lãnh đạo quốc gia sử dụng những nguồn lực sẵn có với hiệu quả tối đa trên trường quốc tế” (Stoessinger 1991, 24) Phân biệt giữa quyền lực và sự lãnh đạo là rất quan trọng

đối với khuôn khổ lý thuyết và đặc biệt quan trọng khi có xu hướng kết hợp haiyếu tố này trong việc xem xét về thực thi quyền lực của quốc gia theo chủ nghĩa

bá quyền “Lãnh đạo khác với bá quyền công khai ở chỗ nó liên quan đến yếu tố đàm phán hoặc cho-nhận riêng biệt, trái ngược với khái niệm bá quyền trong đó một tác nhân chi phối tuyệt đối chỉ đơn giản đưa ra mệnh lệnh để những người khác không có sự lựa chọn nào khác là phải chấp nhận” (Young, 1989, 349-75).

Chính vì sự kết nối xuyên suốt giữa vai trò, lãnh đạo và quyền lực trongcác phân tích về vai trò quốc gia trong quan hệ quốc tế nói chung và đối vớitrường hợp CHLB Đức ở EU nói riêng, luận án sẽ xem xét các quan điểm về cáckhía cạnh nêu trên thông qua các học thuyết quan hệ quốc tế với sự soi chiếu linhhoạt trong cả ba khái niệm Việc hình thành nên một khung phân tích để xem xétvai trò của Đức trong EU từ đó sẽ được hình thành và giúp lý giải giả thuyếtnghiên cứu trong các chương tiếp theo

1.1.2 Vai trò của quốc gia trong thể chế quốc tế qua các học thuyết quan hệ quốc tế

Vai trò của chủ thể trong QHQT mà tiêu biểu là chủ thể quốc gia đã đượcnghiên cứu nhiều trong hệ thống các học thuyết QHQT, đặc biệt là trong các lýthuyết cơ bản như Chủ nghĩa Hiện thực, Chủ nghĩa Tự do và Chủ nghĩa Kiến tạo.Bên cạnh đó, các lý thuyết khác thường được sử dụng trong phân tích về hội nhậpkhu vực như Chủ nghĩa Thể chế và Chủ nghĩa Tân chức năng cũng xem xét vai tròquốc gia và thể chế khu vực dưới những góc nhìn riêng Ngoài ra, Lý thuyết Vai trò(Role Theory) được áp dụng trong phân tích chính sách đối ngoại cũng có cách tiếpcận cụ thể hơn đối với nội dung nghiên cứu Luận án do đó lần lượt phân tích mộtcách khái quát vai trò của chủ thể quốc gia trong thể chế quốc tế qua các học thuyếttrên, đồng thời đưa ra cách tiếp cận tổng hợp qua khung phân tích về

vai trò và các khái niệm liên quan (quyền lực, lãnh đạo) đã nêu ở phần trước

Thứ nhất, vai trò quốc gia thông qua góc nhìn của Chủ nghĩa Hiện thực

Chủ nghĩa hiện thực với đặc trưng coi trọng sức mạnh quốc gia đến từ tàinguyên thiên nhiên, vật chất của cải, sức mạnh quân sự và sự giàu có về kinh tế đãphần nào lý giải cho tầm quan trọng của quyền lực trong QHQT Quyền lực tạo ravai trò của chủ thể trong QHQT hay nói cách khác quyền lực càng lớn thì chủ thể cóvai trò càng quan trọng trong hệ thống quốc tế Cũng theo quan điểm của Chủ nghĩaHiện thực, vai trò của các nước lớn là trọng tâm trong nghiên cứu vai trò của chủthể QHQT, đồng thời thường gắn liền với các thành tố tạo nên quyền lực như: quân

sự, kinh tế, dân số, diện tích, đất đai, khả năng ảnh hưởng, … (Lê Lena 2018, 4)

Một điểm nổi bật của Chủ nghĩa hiện thực khi nghiên cứu về quyền lực trong

hệ thống quốc tế là đã đưa ra một cách lý giải về sự cân bằng và chia sẻ quyền lực.Theo quy luật tự nhiên, mọi quốc gia đều luôn tìm cách tăng cường tối đa sức mạnh

và vị thế quốc tế của mình và do điều chỉnh của “bàn tay vô hình” nên không mộtquốc gia nào chiếm được bá quyền, do đó cân bằng trong hệ thống luôn được duytrì Cân bằng quyền lực phản ánh tính cạnh tranh và thỏa hiệp của các cường quốctrên cơ sở so sánh lực lượng để phân chia ảnh hưởng và lợi ích chung nhằm đạt tớimục đích cùng khống chế và thống trị thế giới (Nguyễn Thái Yên Hương 2017, 27-35) Xét trên quan điểm của chủ nghĩa hiện thực, EU là một thể chế được thiết lậpvới mục tiêu duy trì được trạng thái cân bằng quyền lực giữa các quốc gia thànhviên Bên cạnh đó, các quốc gia trong EU sẽ hành động để ngăn chặn bất kỳ mộtnhà nước nào phát triển chiếm ưu thế về sức mạnh

Tuy vậy, nếu xét trên khía cạnh dự báo về sự cân bằng quyền lực, việc cácquốc gia ngày càng gia tăng sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế trong giải quyết cácvấn đề quốc tế là một ngoại lệ thách thức với sự cân bằng giản đơn Theo đó, Pháp

sẽ không ủng hộ sự lớn mạnh của Đức, nhưng vì hội nhập kinh tế, tăng trưởng củaĐức lại kích thích sự tăng trưởng của Pháp và các chính trị gia Pháp có nhiều khảnăng được tái đắc cử khi nền kinh tế Pháp phát triển Do đó, một chính sách kìm