Mục tiêu kỹ năng - Thực hiện được thủ thuật trên cóc như: hủy não, nâng đám rối thần kinh hông, thử phản xạ co rút chân, chấm thuốc tê - Xác định đúng thời gian tiềm phục, thời gian tác
Trang 1BÀI 4: SỰ ỨC CHẾ DẪN TRUYỀN XUNG ĐỘNG THẦN KINH CỦA DƯỢC PHẨM GÂY TÊ
IA MỤC ĐÍCH:
- Khảo sát được thời gian tiềm phục và thời gian tác dụng của Lidocain 1% trên cóc
- Chứng minh được 1 số đặc tính của dược phẩm gây tê
IB MỤC TIÊU
1 Mục tiêu kiến thức
- Trình bày được cơ chế tác dụng của thuốc gây tê
- Trình bày được các tính chất của thuốc gây tê
2 Mục tiêu kỹ năng
- Thực hiện được thủ thuật trên cóc như: hủy não, nâng đám rối thần kinh hông, thử phản xạ co rút chân, chấm thuốc tê
- Xác định đúng thời gian tiềm phục, thời gian tác dụng của 3 cóc ở 3 liều thuốc khác nhau
- Giải thích được các biểu hiện khác thường của cóc
II ĐẠI CƯƠNG:
- Thuốc gây tê là loại thuốc có tác dụng ức chế chuyên biệt và tạm thời lượng xung động thần kinh từ ngoại biên truyền đến thần kinh trung ương để làm mất cảm giác, xúc giác và cuối cùng là vận động
- Thuốc gây tê nằm trong nhóm thuốc tác động ức chế lên hệ TKTW (tác động làm giảm thiểu hoạt động các tạng, các mô nhất là các mô thần kinh)
1 Thời gian tiềm phục và thời gian tác động của thuốc gây tê là gì?
+ Thời gian tiềm phục của thuốc gây tê: thời gian từ lúc thuốc được đưa vào
cơ thể cho đến khi bắt đầu có ức chế thần kinh/cắt được dẫn truyền xung động thần kinh
+ Thời gian tác dụng của thuốc tê: thời gian từ khi cắt được dẫn truyền xung động thần kinh cho đến khi khôi phục lại dẫn truyền xung động thần kinh
2 Nhóm thuốc ức chế TKTW bao gồm các loại thuốc nào?
+ Thuốc gây mê (ức chế hết toàn bộ hệ TKTW, mất hết cả ý thức & phản xạ, không ức chế dẫn truyền mà làm tổn thương luôn cấu trúc lưới - hệ thống dẫn truyền của tế bào TK)
+ Thuốc gây ngủ (tác dụng nhẹ hơn thuốc gây mê)
Trang 2+ Thuốc an thần (tác dụng ức chế TKTW nhẹ nhất)
+ Thuốc chống động kinh (thuốc chống lại các tác nhân gây kích thích)
+ Thuốc giảm đau (thuốc ức chế TKTW có tác dụng toàn thân)
+ Thuốc gây tê (tác động lên TKTW bởi hiệu lực gây mất cảm giác đau)
Cơ chế tác dụng thay đổi theo tùy loại thuốc, nhưng đều dựa trên tác động đến điện thế màng tế bào:
**Morphine làm mở kênh K+, đóng kênh Ca2+
**Thuốc an thần tăng cường hoạt động GABA, làm mở kênh
Cl-**Thuốc chống động kinh chẹn thụ thể Dopamin
III CƠ CHẾ TÁC DỤNG:
Thuốc gây tê
Cơ chế dẫn đến sự ức chế dẫn truyền xung động thần kinh của dược phẩm gây
tê là chẹn kênh Na+ điện thế, ngăn không cho dòng Na+ đi vào tế bào => ngăn cản sự hình thành điện thế động => nên ức chế dẫn truyền xung động thần kinh => mất cảm giác đau
Vậy xung động thần kinh được dẫn truyền theo cơ chế nào??? Vì sao ngăn cản hình thành điện thế động thì gây ức chế dẫn truyền xung động thần kinh?? (Giải thích phía dưới)
*Nhắc lại điện thế màng để hiểu rõ hơn 2 cơ chế dưới: (đọc thêm)
- Các tế bào bình thường luôn tồn tại một điện thế nghỉ (-90mV đến -60mV) do sự mất cân bằng về nồng độ ion hai bên màng tế bào (trong tích điện âm – chủ yếu là K+; ngoài tích điện dương - chủ yếu là ion Na + , Cl - ).
- Các ion này bình thường không vượt qua được màng bán thấm, do được nước hydrat hóa
� tăng kích thước phân tử, không thể khuếch tán thụ động qua màng
- Các ion này chỉ di chuyển qua lại nhờ kênh ion (protein đặc hiệu xuyên màng) - kênh ion điện thế (do sự đóng mở phụ thuộc vào điện thế) � Ở trạng thái điện thế nghỉ, toàn bộ các kênh ion đều đóng lại
- Yếu tố tham gia tạo điện thế màng chính: Bơm Na + -K + -ATPase (vận chuyển chủ động cần năng lượng) bơm 3 Na + đi ra, 2 K + đi vô Nên điện thế bên trong càng âm, bên ngoài càng dương, duy trì điện thế nghỉ.
- Khi có tác nhân kích thích � phá vỡ cơ học gây tổn thương màng � các ion có thể di chuyển qua lại chỗ tổn thương theo chiều gradien nồng độ (khuếch tán) � khử cực màng (kênh Na điện thế và K điện thế tự động mở ra; kênh Na mở ra trước nhất, đồng thời đóng
Xung động TK
Trang 3từ từ cổng bất hoạt) �lượng lớn Na sẽ đi vào trong � gia tăng điện tích dương bên trong � đảo cực màng � ĐIỆN THẾ ĐỘNG (Sau đó: kênh Na đóng lại từ từ, kênh K mở ra � K+ thoát từ từ ra ngoài sau khi Na đi vào trong tế bào � trở lại trạng thái ban đầu)
Kết luận: Điện thế động được hình thành là do sự mở kênh Na dẫn đến khử cực màng �đảo cực màng �bên trong gây tích điện tích dương
Cơ chế 1: Xung động thần kinh chính là sự đi chuyển của một điện thế động.
- Khi tác nhân kích thích gây tổn thương màng tế bào � vị trí B sẽ có hiện tượng đảo cực màng (ở ngoài tích điện âm, ở trong tích điện dương) �sau đó vị trí B trở lại bình thường (do giai đoạn hồi phục theo cơ chế như trên)
Trang 4- Nhưng song song lúc đó, 2 điểm liền kề của vị trí B là A và C lại bị kích thích, do dòng điện đi từ ion dương tới ion âm bắt đầu hình thành rồi đẩy các ion dương về vị trí B => xảy ra hiện tượng khử cực mới tại 2 điểm này - liền kề vị trí bị kích thích ban đầu, rồi đảo cực �lại hồi phục � hình thành điểm khử cực mới, cứ như thế, dần dần, điện thế động mới sẽ di chuyển ra xa vị trí kích thích ban đầu
=> Một dẫn truyền xung động thần kinh được thành lập (Như vậy chứng tỏ nếu ức chế sự hình thành điện thế động sẽ ức chế sự dẫn truyền xung động thần kinh)
Cơ chế 2: Xung động thần kinh được dẫn truyền qua Synapse
- Mặt khác, xung động thần kinh dẫn truyền một chiều, hoặc là ly tâm, hoặc là hướng tâm, như vậy còn một cơ chế khác tham gia để biến một dẫn truyền xung động TK 2 chiều thành 1 chiều, đó là cơ chế dẫn truyền xung động TK qua synapse.
3 Phân biệt giữa phản xạ đau và cảm giác đau:
- Phản xạ đau: Đường dẫn truyền gồm 2 nơron Trung tâm của phản xạ đau là tủy sống
- Cảm giác đau: Đường dẫn truyền gồm 3 noron và đi qua đồi thị Trung tâm của cảm giác đau là vỏ não Một khi đã hình thành được cảm giác đau thì sẽ hình thành thái độ đáp ứng và trí nhớ
IV NGUYÊN TẮC THÍ NGHIỆM:
Dựa vào hiệu lực ức chế dẫn truyền xung động thần kinh của dược phẩm gây
tế lên phản xạ co chân của cóc đã hủy não
V PHƯƠNG PHÁP THÍ NGHIỆM:
- Hủy não cóc
Để loại bỏ sự chi phối của hệ TKTW, cắt vận động hữu ý từ võ não (cắt bỏ cảm giác đau nhằm tránh thái độ đáp ứng của cóc gây nhiễu kết quả, vì ta chỉ muốn khảo sát tác động ức chế phản xạ đau của thuốc gây tê)
- Bộc lộ đám rối TK hông của cóc (tác dụng trưc tiếp lên mô thần kinh)
Phải là đám rối để có tác dụng hiệu quả và chứng minh hiệu lực gây tê tại chổ của thuốc tê bám vào mô thần kinh
4 Phân biệt dây TK và sợi cơ trong khi bộc lộ đám rối TK hông?
- Dây thần kinh khi nâng lên thì
+ Màu trắng đục luôn đi kèm với mạch máu
+ Đàn hồi gây co rút chân
+ Kích thích vào gây phản xạ co chân
Trang 5- Dây thần kinh nằm ở vùng cơ phía dưới cột sống hông.
- Sợi cơ màu trắng trong/hoặc lẫn đỏ có 2 đầu là dây chằng
- Kiểm tra lại phản xạ co chân của bên bộc lộ đám rối thần kinh
Chứng minh tính toàn vẹn của mô thần kinh trước khi chấm thuốc ( tránh lầm
sự mất phản xạ do cóc đã tổn thương thần kinh trước đó) , phản xạ co chân cần phân biệt với cử động
- Chấm thuốc gây tê lên mô thần kinh đã bộc lộ
Do tác dụng của thuốc tê là tác dụng tại chỗ nên cần chấm thuốc trực tiếp lên
mô thần kinh (hơn nữa nếu tiêm vào mạch máu dù cóc có mất phản xạ cũng chỉ chứng minh được thuốc tê có trong cơ thể chứ không nói được sự tác dụng trực tiếp tại chỗ, chưa kể đến khả năng gây độc bằng đường tiêm)
- Tìm thời gian tiềm phục
+ Thử phản xạ co chân 1 phút/lần bằng tác nhân kích thích (HCl 5‰) cho đến khi mất phản xạ
+ Mất phản xạ là khi nhúng chân cóc vào lọ đựng dd HCl 5‰ với thời gian trên 20s, cóc không co rút chân (lưu ý: 20s là thời gian tối đa để hình thành một cung phản xạ thần kinh)
+ Tính thời gian tiềm phục: từ lúc chấm thuốc lên đám rối thần kinh hông của cóc đến khi cóc mất phản xạ co chân
- Tìm thời gian tác dụng:
+ Thử phản xạ 2 phút/lần bằng tác nhân kích thích (HCl 5‰) cho đến khi có phản xạ trở lại
+ Khôi phục phản xạ là khi nhúng chân cóc trong lọ đựng dd HCl 5‰với thời gian không quá 20s, cóc co rút chân
+ Tính thời gian tác dụng: từ lúc cóc mất phản xạ co chân đến khi có phản xạ trở lại
- Kiểm tra phản xạ co chân của chân đối chứng để biết cóc còn sống hay chết
- Dùng nước muối sinh lý nuôi mô tk bộc lộ nếu bị khô (lưu ý: không dùng khi đã chấm thuốc bởi vì mô thần kinh bản chất là lipid còn lidocain tan trong nước, nếu sử dụng nước muối sinh lý sẽ làm loãng thuốc gây sai số)
VI BIỆN LUẬN:
- Theo lý thuyết khi tăng liều thì thời gian tiềm phục giảm xuống và thời gian tác dụng tăng lên (lưu ý: không có mối tương quan giữa thời gian tiền phục và thời gian tác dụng nên tránh kết luận là thời gian tiền phục giảm xuống thì thời gian tác dụng tăng lên)
Trang 6- Nhưng trên thực tế kết quả thu được cho thấy liều không phải là yếu tố duy nhất ảnh hưởng lên tác dụng dược lý của thuốc gây tê Có 3 trường hợp xảy ra:
a) Không tác dụng:
+ Không đủ liều
+ Kĩ thuật
+ Dung nhận thuốc
b) Chết: hủy não sai phương pháp
c) Ngược lý thuyết:
+ Điều kiện thí nghiệm:
o Trọng lượng
o Giới tính
o Sức khỏe
o Bố trí thí nghiệm (cách mắc cóc lên giá, vị trí đặt cóc, nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng,…)
+ Kĩ thuật: yếu tố tác dụng ngoài liều
o Hủy não (chưa hoàn toàn, cử động thay vì phản xạ )
o Bộc lộ thần kinh (độ dài tới hạn, nồng độ, thời gian thuốc bám mô thần kinh)
o Chấm thuốc (nồng độ thuốc)
o Thử phản xạ (tần số kích thích tăng lên làm quen với kích thích nên không đau, ngưỡng kích thích)
o Không rửa chân cóc sau nhúng HCl làm phá hủy toàn bộ bộ phận nhận cảm
+ Cơ địa:
o Dung nhận: là sự giảm tác dụng của thuốc so với các cá thể khác khi dùng cùng liều
o Nhạy cảm: là sự tăng tác dụng của thuốc so với các cá thể khác khi dùng cùng liều
+ Thống kê sinh học: Kích cỡ mẫu (kích cỡ mẫu càng lớn thì sai số càng bé
và ngược lại
Trang 7***KẾT LUẬN CUỐI BÀI VỀ TÁC DỤNG CỦA THUỐC TÊ
- Hiệu lực ức chế dẫn truyền xung động thần kinh (mất phản xạ khi có tác nhân kích thích)
- Hiệu lực tạm thời (do cóc có phục hồi phản xạ) nên tính được thời gian tác dụng
- Hiệu lực ức chế mang tính chất:
+ Chuyên biệt (chỉ ức chế dẫn truyền xung động thần kinh, có khả năng gây
tê tại chỗ mạnh hơn, hạn chế vào máu vì gây độc)
+ Tại chỗ (chỉ có tác dụng khi tiếp xúc trực tiếp với mô thần kinh)
+ Cục bộ (có tác dụng lên tạng, mô do thần kinh chi phối bị thuốc tê phong bế)