Tiểu luận Nhập môn Lý luận văn học

1 TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI KHOA NGỮ VĂN BÀI TẬP LỚN MÔN HỌC Nhập môn Lí luận văn học TÊN CHỦ ĐỀ GIÁ TRỊ CỦA VĂN HỌC ĐỐI VỚI ĐỜI SỐNG CON NGƯỜI thông qua tác phẩm “Chí Phèo” – Nam Cao Sinh viên th.

1

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

KHOA NGỮ VĂN

BÀI TẬP LỚN MÔN HỌC: Nhập môn Lí luận văn học

TÊN CHỦ ĐỀ GIÁ TRỊ CỦA VĂN HỌC ĐỐI VỚI ĐỜI SỐNG CON NGƯỜI

thông qua tác phẩm “Chí Phèo” – Nam Cao

Sinh viên thực hiện: Trịnh Thị Thu Hương Lớp: A4-K70 Sư Phạm Ngữ Văn

Hà Nội, tháng 12 năm 2021

2

Báo cáo độc sáng

3

MỤC LỤC

1 Mở đầu 4

1.1 Lý do chọn đề tài 4

1.2 Mục tiêu – nhiệm vụ của chủ đề 5

1.3 Đối tượng nghiên cứu của chủ đề 6

2 Giải quyết vấn đề 6

2.1 Đôi nét về khái niệm “giá trị” và “chức năng” của văn học 6

2.2 Nhà văn Nam Cao và tuyệt phẩm gắn liền với tên tuổi ông: “Chí Phèo” 7 2.3 Giá trị nhận thức 9

2.3.1 Văn học – bộ “bách khoa toàn thư” về đời sống con người 9

2.3.2 Văn học – con đường tìm thấy chính mình và cuộc đời 12

2.4 Giá trị giáo dục 14

2.4.1 Văn học gửi gắm những bài học cuộc sống, dạy con người biết yêu, biết ghét, biết trân trọng 15

2.4.2 Văn học giúp con người tự giáo dục bản thân, hoàn thiện nhân cách, tìm thấy chính mình 17

2.5 Giá trị giao tiếp 18

2.6 Giá trị thẩm mỹ 21

2.6.1 Văn học và khả năng thỏa mãn nhu cầu thẩm mỹ của người đọc bằng vẻ đẹp của tác phẩm nghệ thuật 21

2.6.2 Văn học hình thành cảm hứng sáng tạo, khơi gợi bản chất nghệ sĩ và lý tưởng thẩm mỹ nơi người đọc 24

3 Kết luận 26

4 Tài liệu tham khảo 26

chính là văn học” Giống như “Con ong làm mật, yêu hoa/ Con cá bơi, yêu nước; con chim ca, yêu trời”, bằng vẻ đẹp và giá trị sẵn có, văn học gom nhặt chất liệu từ cuộc

sống Để từ đó, bằng chính tài năng nghệ thuật của các tác giả, văn học tái hiện và nâng tầm cuộc sống, tạo nên một “cuộc sống mới” trong từng câu văn, câu thơ “muôn hình vạn trạng” Bởi “cuộc đời chính là nơi xuất phát, cũng là nơi đi tới của văn học” (Tố Hữu)

Văn học tô điểm cho cuộc sống thêm sống động và nhiều màu sắc, là cầu nối giúp con người tìm thấy giá trị thực sự của cuộc sống Có ai trong chúng ta chưa từng xót thương một nàng Kiều lưu lạc suốt mười lăm năm; đau thắt ruột gan khi chứng kiến lão Hạc dùng bả chó để kết thúc cuộc đời khốn khổ; vui chung niềm vui của Tố Hữu khi

“Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ/ Mặt trời chân lý chói qua tim”; xúc động bồi hồi khi hiểu rằng “Đất Nước có trong những cái “ngày xửa ngày xưa…” mẹ thường hay kể”,

thậm chí say đắm những vần thơ tình trong “Tôi yêu em” của Puskin Văn chương đưa

ta trải qua hết thảy cung bậc cảm xúc, chứng kiến hết thảy sự đời, con người, bồi đắp trong ta niềm tin, tình yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống, yêu đất nước, con người Văn chương là cái gương phản chiếu hiện thực cuộc sống, khiến ta hiểu cuộc sống không bao giờ chỉ toàn màu hồng Vẫn có chết chóc, có chia lìa, có đắng cay, tủi nhục, nhưng trên tất cả, dù thực tại có bị che phủ bởi lớp màn đêm đen thì vẫn cứ tồn tại những ánh sao trời thắp lên hi vọng vào một ngày mai tươi sáng Quá nhiều giá trị được gói trọn trong hai chữ “văn chương”, bởi “văn chương” có thể gói trọn cả cuộc sống

5

Nguyễn Đình Thi từng chia sẻ: “Tác phẩm nghệ thuật là một hình ảnh thực tại, nhưng đó là hình ảnh có chứa linh hồn mà chính cái linh hồn này mới làm cho tác phẩm sống Nghĩa là dù trải qua thời gian vẫn gây được xúc động trong lòng người.” Nếu dùng cả cảm xúc và tâm trí để đọc và hiểu một tác phẩm, tức là ta đang dần chạm vào linh hồn tác phẩm ấy Khi đó, ta sẽ hiểu được những điều tác giả muốn biểu đạt, hiểu được cuộc sống, con người, hiểu được tâm tư tình cảm ẩn giấu dưới những trang sách

“Văn học lấy chất liệu từ ngôn từ của chính cuộc sống, trải qua quá trình chọn lọc, thêm thắt để trở thành tác phẩm tượng trưng cho đời sống hiện thực” Chính những điều ấy

đã thôi thúc người viết lựa chọn và hoàn thiện chủ đề này, để giúp những giá trị chân chính của văn học đến gần với bạn đọc

1.2 Mục tiêu – nhiệm vụ của chủ đề

Văn học bắt nguồn từ hiện thực cuộc sống, thông qua lăng kính phản ánh của chính tác giả, kết hợp với ngôn từ nghệ thuật mang tính cô đọng, hàm súc, văn học truyền tải chính hiện thực cuộc sống đến với bạn đọc Một vòng xoay vần, cuộc sống là nguồn cảm hứng bất tận cho văn học, để rồi, văn học truyền tải sự đời, sự người ấy đến cuộc

sống, đến người đọc Quả chính xác khi nói “Văn học là con đẻ của đời sống” (Chế Lan Viên), hay “Văn học không chỉ là chuyện văn chương mà thực chất là chuyện đời”

(Tố Hữu)

Với đề tài “giá trị của văn học đối với đời sống con người”, đã tồn tại rất nhiều luận văn và công trình nghiên cứu đồ sộ được đầu tư bài bản, công phu, tiến hành khảo sát và tìm hiểu trên một lượng tác phẩm văn học vô cùng lớn, thu về những kết quả đáng ngưỡng mộ Có thể nói, văn học là môn khoa học bao gồm nhiều giá trị khác nhau (đa giá trị) Tuy nhiên, thông qua khai thác, tìm hiểu kết hợp với các phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp, người viết mong muốn làm rõ những giá trị của văn học: giá trị nhận thức, giá trị giáo dục, giá trị giao tiếp và giá trị thẩm mỹ Từ đó góp phần mang tới cái nhìn hoàn thiện và mới mẻ hơn về văn học đến với bạn đọc, đặc biệt là thế hệ trẻ

- những người đang ngồi trên ghế nhà trường, bồi đắp trong họ thêm tình yêu và sự trân trọng với văn chương nghệ thuật

6

Việc tập trung nghiên cứu và tìm hiểu giá trị văn học trên một tác phẩm duy nhất khiến cho người viết đi sâu vào từng khía cạnh của tác phẩm ấy, qua đó truyền tải thông điệp mà tác giả muốn gửi gắm, cũng như có thể bàn kĩ đến những giá trị mà tác phẩm đem lại cho bạn đọc, cho hiện thực cuộc sống Ở đây, người viết lựa chọn truyện ngắn

“Chí Phèo” của nhà văn Nam Cao làm ngữ liệu cho đề tài của mình Không phải tự nhiên mà “Chí Phèo” lại được đánh giá là “tác phẩm có sức sống bền vững theo thời gian, neo đậu vững chắc trong lòng người đọc xuyên suốt năm tháng, và là ngôi sao sáng bậc nhất trên bầu trời văn học Việt Nam” Bởi lẽ, “Chí Phèo” là một truyện ngắn mẫu mực phản ánh gần như mọi mặt các giá trị chân chính của văn chương Đó không phải một truyện ngắn đơn thuần với những chi tiết ngọt ngào, dịu dàng lãng mạn của tình yêu đôi lứa, cũng không phải một câu chuyện kể về “con quỷ làng Vũ Đại” nát rượu và khát máu, mà chính là “tấm gương hiện thực đặt giữa xã hội đương thời, là bản

án đanh thép tố cáo xã hội cũ”, là bài học truyền tải thông điệp cao quý, những góc nhìn sâu sắc của tác giả trước hiện thực cuộc sống

1.3 Đối tượng nghiên cứu của chủ đề

Đối tượng nghiên cứu mà bài viết muốn hướng đến là những giá trị (chức năng) của văn học đối với đời sống con người đặt trong tác phẩm “Chí Phèo” của nhà văn Nam Cao Thông qua tác phẩm truyện ngắn này, người viết sẽ làm rõ bốn đặc trưng nổi bật về giá trị của văn học đối với hiện thực đời sống: giá trị nhận thức, giá trị giáo dục, giá trị giao tiếp và giá trị thẩm mỹ

Bên cạnh đó, bài viết sẽ có những đánh giá khách quan kết hợp mở rộng, liên hệ

về tầm quan trọng của văn học đối với cuộc sống hiện tại cũng như hơi thở của những tác phẩm “vang bóng một thời” như “Chí Phèo” trong lòng các thế hệ độc giả trẻ

2 Giải quyết vấn đề

2.1 Đôi nét về khái niệm “giá trị” và “chức năng” của văn học

Trong quá trình nghiên cứu về những vấn đề xoay quanh văn học và hiện thực đời sống con người, nhiều nhà lý luận cho rằng: “Khái niệm chức năng của văn chương là khái niệm dùng để xác định ý nghĩa và giá trị của văn chương đối với đời sống xã hội.”

7

Hay nói cách khác, chức năng của văn chương bao gồm cả ý nghĩa và giá trị của văn chương Ở đây, chúng ta sẽ xem xét về hai khái niệm “chức năng” và “giá trị” của văn

học Trong cuốn “Lý luận văn học” tập 1, Giáo sư – Tiến sĩ Phương Lựu viết: “Nói đến

chức năng văn học là nói đến mục đích của sáng tác văn chương, đến vấn đề viết để làm gì, đến ý nghĩa xã hội của nó Văn học là một hoạt động tinh thần không chỉ của người sáng tạo mà cả của người tiếp nhận, thưởng thức Nó mang những chức năng có

ý nghĩa xã hội rộng lớn bởi “chức năng là sự biểu hiện ra bên ngoài các đặc tính của một khách thể nào đó trong một hệ thống các quan hệ nhất định”1.”

Với khái niệm “giá trị” văn học, ta hiểu đây là “sản phẩm kết tinh từ quá trình văn học”, đáp ứng và làm thỏa mãn những nhu cầu khác nhau của chủ thể tiếp nhận là người đọc dựa trên đối tượng cụ thể là tác phẩm văn học Vậy nên, giá trị văn học gắn liền với

sự tiếp nhận của người đọc Một tác phẩm văn học luôn chứa đựng tiếng nói của nhà văn, nhà thơ đến với cuộc sống, với người đọc; khi người đọc tiếp nhận và hiểu được tiếng nói ấy, tức là tác phẩm đã truyền tải thành công thông điệp, giá trị của nó Tác phẩm văn học không bao giờ chỉ tồn tại một giá trị, nó bao gồm đa giá trị, các giá trị ấy luôn gắn bó và đan xen lẫn nhau Sự gắn bó, đan xen giữa các giá trị khiến cho văn học

có sức tác động mạnh mẽ, bền bỉ và sức sống mãnh liệt đối với thực tại cuộc sống, đối với con người Nói đến giá trị của văn học là nói đến “sức nặng” của tác phẩm văn học, đến ý nghĩa mà tác phẩm ấy truyền tải đến cuộc sống, đến xã hội

Qua hai khái niệm trên, ta thấy rằng, dù là “chức năng” hay “giá trị” thì cùng đều hướng tới một đích đến, chính là làm nổi bật những thành quả mà văn học truyền tải tới cuộc sống của con người Vậy nên, theo quan điểm của mình, người viết cho rằng trong vấn đề văn học đối với đời sống con người, thì “chức năng” và “giá trị” là hai khái niệm tương đương nhau, có thể thay thế cho nhau và cùng biểu đạt một vấn đề Cho dù sử dụng thuật ngữ nào, thì ý nghĩa của vấn đề cũng không bị sai lệch hay khuyết thiếu

2.2 Nhà văn Nam Cao và tuyệt phẩm gắn liền với tên tuổi ông: “Chí Phèo”

Để làm sáng tỏ cho vấn đề “giá trị của văn học đối với cuộc sống con người” thì

“Chí Phèo” là một trong những lựa chọn hàng đầu, bởi đây là một truyện ngắn kết tinh

1 “Từ điển Triết học”, NXB Tiến bộ, M.1986, tr 96

về số phận bất hạnh của người nông dân và người trí thức nghèo bị đói kém bám riết,

bị xã hội đương thời chèn ép để rồi cuối cùng lại lạc đi trên bước đường làm người Ngòi bút của ông vừa sắc sảo vừa chân thực, trào phúng nhưng không thiếu phần tinh

tế Nam Cao mạnh dạn phân tích và mổ xẻ tất cả, không né tránh như Thạch Lam, không phiến diện như Vũ Trọng Phụng nhưng vẫn giữ được sự tỉnh táo trong văn chương.” Cầm bút từ khi còn là một trí thức trẻ mười tám tuổi, đến suốt chặng đường sau này của mình, Nam Cao để lại cho đời khối lượng tác phẩm khổng lồ với đa dạng

thể loại như truyện ngắn, tiểu thuyết… Mỗi khi nhắc đến những cái tên như “Chí Phèo”, “Lão Hạc”, “Sống mòn”, “Đôi mắt”,… ta đều nhớ về một cây bút hiện thực

xuất sắc, một gương mặt tiêu biểu của nền văn học hiện thực nước nhà

“Chí Phèo” – một cái tên không còn xa lạ với biết bao thế hệ bạn đọc, là một trong những tuyệt tác của nhà văn Nam Cao, còn là một trong số ít những truyện ngắn hiện đại có sức sống lâu bền trong lòng độc giả trong và ngoài nước Ban đầu, tác phẩm có tên gọi là “Cái lò gạch cũ”, sau được đổi thành “Đôi lứa xứng đôi” khi xuất bản lần đầu năm 1941 Về sau, Nam Cao đặt tên cho truyện ngắn của mình là “Chí Phèo”, in trong tập “Luống Cày” (1946)

“Chí Phèo” là truyện ngắn chứa đựng rất nhiều giá trị nhân văn sâu sắc, được coi

là bản án tố cáo xã hội thực dân nửa phong kiến độc ác, mục rữa, vô nhân tính đã dồn

ép số phận người nông dân vào bước đường cùng, tước đi quyền được sống, được làm người của nhân vật Đồng thời, truyện còn khắc họa vô cùng chân thực hình ảnh người nông dân bị bần cùng hóa bởi xã hội bất công, cuộc sống khốn khổ, đói nghèo, khiến cho họ đánh mất đi cả hình người lẫn nhân tính

9

Như đã nói ở trên, “Chí Phèo” là truyện ngắn mẫu mực phản ánh gần như mọi mặt các giá trị chân chính của văn chương Thông qua tác phẩm này, người viết sẽ làm sáng tỏ bốn giá trị nổi bật của văn chương đối với đời sống con người: giá trị nhận thức, giá trị giáo dục, giá trị giao tiếp và giá trị thẩm mỹ

2.3 Giá trị nhận thức

“Văn học bắt nguồn từ đời sống, là một hình thái ý thức xã hội đặc thù, phản ánh

sự tồn tại của xã hội” Quan điểm trên của Mác – Lenin mang ý nghĩa quan trọng trong việc xác định giá trị của văn chương nghệ thuật đối với hiện thực cuộc sống Đầu tiên

là giá trị nhận thức “Nhận thức trong văn học rất rộng bởi đối tượng của nó là toàn bộ hiện thực”2 Đơn giản mà nói, nó có thể đưa tới trước mắt người đọc một kho tàng tri thức đồ sộ, phong phú, đa dạng chủ đề của nhân loại tự cổ chí kim Từ một tác phẩm văn học, người đọc có thể tìm thấy những mảnh đời, cuộc đời, số phận con người khác nhau; qua đó lắng nghe câu chuyện của họ, đọc vị nội tâm thầm kín của họ hay nhìn bao quát bức tranh toàn cảnh cuộc sống truyền tải trong từng trang sách

2.3.1 Văn học – bộ “bách khoa toàn thư” về đời sống con người

“Khác với khoa, văn học nhận thức hiện thực không theo kiểu phân môn biệt loại

mà phản ánh cuộc sống trong toàn bộ tính tổng hợp toàn vẹn của nó.” Vậy nên, văn học

có thể cung cấp những kiến thức tổng hợp xoay quanh cuộc sống con người, kể cả khi con người không sống trong khoảng thời gian của bối cảnh tác phẩm ấy, chúng ta vẫn hình dung ra một xã hội thu nhỏ thông qua ngôn từ tác giả truyền tải Thật vậy, Nam Cao đã dùng tài năng và sức mạnh của ngòi bút đưa người đọc trở về quá khứ, chứng kiến cảnh lầm than, túng quẫn, đói khổ của con người trong xã hội phong kiến nửa thực dân, dưới ách đô hộ “một cổ hai tròng” Cái xã hội mục rữa, bất công ấy đã nhào nặn thành hình một nhân vật mang tên “con quỷ làng Vũ Đại”: từ một người nông dân nghèo làm công kiếm sống đến hình ảnh một gã say bặm trợn, “vừa đi vừa chửi”, mặt mũi không còn giống hình người bởi những vết rạch sâu hoắm mỗi lần hắn ăn vạ Nam Cao

đã khắc họa nên Chí Phèo như một nhân vật điển hình trong xã hội lúc bấy giờ, đó là hiện tượng người nông dân bị bần cùng hóa, bị những bất công dồn ép đến đường cùng,

2 Phương Lựu (Chủ biên), Lý luận văn học tập I, Văn học, Nhà văn và Bạn đọc, NXB Đại học Sư phạm

chế độ cai trị lúc bấy giờ Một gã Chí Phèo với “vằn dọc vằn ngang không thứ tự biết bao nhiêu là sẹo”, hay một Thị Nở xấu “ma chê quỷ hờn”, bị người người ruồng rẫy,

không một ai nhìn ra vẻ đẹp thiện lương ẩn chứa đằng sau cái mặt nạ xấu xí kia Hay một lão Bá Kiến khôn lỏi, ranh ma mà không kém phần độc ác, là gương mặt đại diện cho tầng lớp bóc lột trong xã hội cũ, một bà cô Thị Nở đại diện cho những hủ tục phong kiến, không đồng ý cho cháu mình lấy Chí bởi hắn không được coi là con người? Hay thậm chí một đám đông dân làng thờ ơ trước những gì xảy ra trước mắt, bởi có lẽ chính

họ cũng đang phải đấu tranh từng ngày để không bị biến dạng vì nỗi cơ hàn, đói khổ

Đúng là “Một người đau chân có lúc nào quên được cái chân đau của mình để nghĩ đến một cái gì khác đâu? Khi người ta khổ quá thì người ta chẳng còn nghĩ gì đến ai được nữa Cái bản tính tốt của người ta bị những nỗi lo lắng, buồn đau ích kỷ che lấp mất…”

Bằng tài năng thiên bẩm và sự chiêm nghiệm của bản thân, Nam Cao đã tạo nên

“Chí Phèo” với hệ thống nhân vật cụ thể, mỗi nhân vật hoàn thiện một giá trị của nó Mỗi nhân vật đem đến một câu chuyện ẩn chứa đằng sau hình hài, cử chỉ, hành động, qua đó nói lên tính cách, thân phận của từng nhân vật, phản ánh hiện thực xã hội đặt trong một giai đoạn lịch sử, một xã hội, một giai cấp, tầng lớp cụ thể Lấy bối cảnh xã hội những năm đầu thế kỉ XX, dưới ách thống trị “một cổ hai tròng”, “Chí Phèo” đã khắc họa lên một thời kì đen tối của lịch sử dân tộc, nơi mà lòng người là thứ gì đó quá

xa xỉ hay chăng là do con người đã hoàn toàn vô cảm bởi cảnh sống khốn cùng Dẫu vậy, trong màn đêm đen của sự đói khổ, kiệt quệ đến vô cảm, lạnh lùng trước sự đời kia, vẫn tồn tại những đốm sáng của tình người được thắp lên Một con người bị người đời khinh rẻ vì hình dạng xấu xí như Thị Nở lại ẩn chứa lòng thiện lương và bao dung

11

vô điều kiện với Chí Phèo – một kẻ đã sớm bị “xua đuổi” khỏi xã hội loài người từ lâu

Dù sau này, những định kiến xã hội có ngăn cản và chia lìa, thì tình cảm chân thành dành cho nhau của hai trái tim cô độc kia vẫn chính là thứ níu chân người đọc và làm nên giá trị vẹn toàn cho tác phẩm

Từ những nhân vật riêng lẻ, ngẫu nhiên cá biệt trong Chí Phèo hay các truyện ngắn khác thời điểm bấy giờ, văn học đã khéo léo giúp ta nhận thức được cái chung, cái mang tính quy luật chi phối toàn bộ xã hội thời bấy giờ Chị Dậu được Ngô Tất Tố xây dựng đẹp đẽ “trước sau như một” dù bị bức bách, chèn ép đủ đường, lão Hạc đến lúc chết vẫn đau đáu nỗi mặc cảm vì giết chết con chó Vàng, hình ảnh anh Pha hiền như cục đất cuối cùng cũng vùng lên đáp trả lại tên địa chủ Nghị Lại, Chí Phèo bị biến dạng cả về

“nhân hình” lẫn “nhân tính” qua bàn tay nhào nặn của chế độ thực dân và xã hội nửa phong kiến thối nát Mỗi người đều có ngoại hình, tính cách khác nhau, số phận, cảnh ngộ riêng biệt, nhưng người đọc đều nhận ra cái chung của họ: họ là những gương mặt đại diện cho số phận, tính cách, cuộc đời của người nông dân trước Cách mạng Đặt trong mối tương quan với văn học nghệ thuật, truyện ngắn “Chí Phèo” mang đến giá trị nhận thức quý báu về hiện thực cuộc sống Tác phẩm giúp người đọc sống lại một thời kì đen tối, đáng quên lãng của lịch sử dân tộc, nơi tình người là thứ quá ư

xa xỉ Nơi ấy, những bất công luôn tồn tại thường trực trong kiếp sống lầm than của nhân dân, họ kiệt quệ đến độ không còn nghĩ tới một ai khác, sống vô cảm, ích kỷ qua ngày với bữa no, bữa đói Thế nhưng, ẩn chứa sau lớp mành che của một xã hội tối tăm

ấy, vẫn tồn tại tình người, sự sẻ chia, bao dung, dù không hiển hiện rõ, nhưng vẫn là đốm sáng lập lờ giữa đêm đen Dưới vỏ bọc của một “con quỷ” với khuôn mặt biến

dạng sau những lần “rạch mặt ăn vạ”, Chí Phèo vẫn khao khát được yêu thương, được

chăm sóc, được một bàn tay kéo hắn ra khỏi vũng bùn của sự tha hóa Dưới khuôn mặt

xấu “ma chê quỷ hờn”, được người đời ví như “một con vật nào rất tởm” của Thị Nở

lại chính là một tính cách vô tư, một tấm lòng thiện lương, một trái tim ấm nóng tình người Nếu không nhờ sự bóc tách, lột trần của văn học, có lẽ những điều tốt đẹp của con người sẽ mãi bị chôn giấu dưới lớp vỏ bọc sần sùi, xấu xí Những tác động của văn học đã giúp gột rửa, tháo gỡ lớp vỏ bọc kia, để những vẻ đẹp của lòng người, cuộc đời được nở rộ và nhận được sự đón nhận từ người đọc

12

2.3.2 Văn học – con đường tìm thấy chính mình và cuộc đời

Bên cạnh nhận thức những giá trị khách quan (tri thức khoa học, lịch sử, xã hội, con người…) trong hiện thực cuộc sống, văn học còn giúp ta nhìn nhận lại chính bản thân mình Văn học có khả năng giúp ta nhận thức “các giá trị tinh thần kết tinh trong thế giới đối tượng, khơi gợi khả năng biến quá trình nhận thức thế giới khách quan thành quá trình tự nhận thức về bản thân” thông qua các hình tượng nghệ thuật trong một tác phẩm văn học

Trong “Chí Phèo”, không có một nhân vật nào được “lý tưởng hóa”, trở nên cao đẹp diễm lệ với đầy đủ các phẩm chất tốt đẹp, cũng không có kẻ ác nào phải lĩnh quả báo như trong cốt truyện cổ tích Kết cục của truyện không đi theo hướng “ở hiền gặp lành, ở ác gặp ác” Ở đây, tác giả xây dựng nhân vật dựa trên quan sát và trải nghiệm của chính mình, những nhân vật đều được lấy cảm hứng từ đời sống thực, đặt trong tương quan xã hội lúc bấy giờ Chí Phèo, Thị Nở, Bá Kiến, vợ Bá Kiến, bà cô Thị Nở… đều mang đậm hơi thở của cuộc sống làng quê những năm xã hội tối tăm, mù mịt Chí Phèo, từ một người nông dân “hiền như cục đất”, bị Bá Kiến đẩy vào nhà tù thực dân,

để rồi chính môi trường ấy đã biến Chí trở thành “con quỷ dữ” Trở về làng Vũ Đại trong tình trạng mất đi “nhân hình” và “nhân tính”, hắn tới nhà Bá Kiến trả thù nhưng lại bị mắc mưu, trở thành tay sai cho lão, hành nghề đòi nợ thuê bằng cách “rạch mặt

ăn vạ” Chí Phèo trượt dài trong vũng bùn của sự tha hóa, phải chăng hắn quên mất bản tính thực sự của mình? Ngay trong tiếng chửi rủa của kẻ nát rượu kia cũng bao chứa sự uất ức đến cùng cực, đó là tiếng than gào của một kẻ đã bị xã hội đày đọa đến độ không còn cả nhân hình lẫn nhân tính Không một ai trong xã hội chấp nhận hắn với tư cách

là một con người

Có lẽ, chúng ta nên gọi Chí Phèo là một “con quỷ” nhưng “không dữ” Một kẻ đáng thương, dùng chính sự gân góc xù lông để che giấu đi bản tính hiền lành nhút nhát vốn có Tiếng chửi của hắn, có chăng là lời cầu xin của một kẻ bị cả xã hội thờ ơ, bỏ mặc Không một ai quan tâm, không một ai tiếp chuyện Cái nhà tù thực dân kia đã cướp đi của Chí tiếng nói, cách giao tiếp với mọi người, với thế giới bên ngoài Hắn dùng chính cái cách hắn đã làm ở chốn ngục lao bẩn thỉu ấy để giao tiếp với những người xung quanh, đó là chửi Mà phải khi say hắn mới dám chửi, vậy nên hắn say

13

khướt suốt ngày, hắn hiểu mình không đủ can đảm để đối mặt với thế giới ở trạng thái tỉnh rượu Hắn không mảy may nghi ngờ về “lòng tốt” của cha con Bá Kiến, hắn đơn thuần cho rằng cả cái làng Vũ Đại ấy chỉ có mình Bá Kiến mới coi hắn là bạn, cho hắn công việc, cho hắn tiền uống rượu Một con người đơn thuần như vậy, qua bàn tay nhào nặn của hiện thực cuộc sống tàn khốc, lại trở nên méo mó và xấu xí biết bao!

Thế nhưng, tác giả sẽ không bao giờ để cho nhân vật của mình trượt dài trong số phận bi thảm đến thế Nam Cao đã mở ra một cánh cửa, giúp bạn đọc dần lật mở những lớp vỏ sần sùi, xấu xí trên con người Chí, lộ ra bản chất thiện lương vốn có của một người nông dân Gặp gỡ Thị Nở, cưỡng bức thị trong đêm ấy vẫn chính là bản năng của một con quỷ Nhưng chính nhờ bát cháo hành lần đầu trong cuộc đời được người khác nấu cho ăn mà Chí hiểu được thế nào là sự quan tâm, thế nào là tình người thực sự Để

rồi trong nội tâm hắn phải thốt lên “Hắn thèm lương thiện, hắn muốn làm hòa với mọi người biết bao!” Có lẽ, kể từ giây phút ấy, hắn đã quyết tâm lần nữa tìm lại chính mình

năm xưa, trở về làm một anh Chí siêng năng, cố gắng làm lụng và mơ ước sống chung mái nhà với người đàn bà đã cứu vớt hắn ra khỏi sự đày đọa của số phận

Có lẽ, mỗi chúng ta sau khi đọc “Chí Phèo” đều có cho bản thân những câu hỏi, suy nghĩ, trăn trở khó có thể trả lời ngay được Liệu rằng đặt Chí trong một xã hội khác, tốt đẹp hơn, no đủ hơn, thì chắc hắn vẫn sẽ là anh Chí thật thà, chất phác, siêng năng làm lụng? Hay nếu không có cuộc gặp gỡ với Thị Nở về sau này, Chí vẫn sẽ là tay sai của Bá Kiến, trượt dài trong vũng lầy của sự tha hóa, đánh mất lương tri, và kết cục sẽ

là chết trong cô độc tuổi già? Nhìn số phận Chí để soi chiếu vào cuộc sống thực tại của mỗi cá nhân Chúng ta bắt đầu trăn trở, đặt cho bản thân câu hỏi: mình là ai trong xã hội rộng lớn này? Mình đã làm được gì cho cuộc đời? Mình sống vì ai, cái gì? Mục đích để mình đeo đuổi cuộc sống là gì? Văn học giúp ta nhìn nhận số phận của nhân vật để rồi từ đó tiếp tục tiến bước trên hành trình đi tìm chính bản thân mình, để ta hiểu hơn về mình, về những gì mình đang theo đuổi, đang cống hiến cho cuộc sống Đó là khi, văn học đã và đang dần tác động đến nhận thức mỗi chúng ta “Giá trị nhận thức của văn học tới cuộc sống là vô cùng rộng lớn, tùy theo cách diễn đạt của nhà văn, sự cảm thụ của người đọc mà văn học tác động khác nhau.”