Thiết kế một số hoạt động học tập theo định hướng phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học môn khtn 6

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TỈNH YÊN BÁI TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ QUANG TRUNG BÁO CÁO SÁNG KIẾN CẤP CƠ SỞ Lĩnh vực Phương pháp dạy học bộ môn “THIẾT KẾ MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂN[.]

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TỈNH YÊN BÁI

TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ QUANG TRUNG

BÁO CÁO SÁNG KIẾN CẤP CƠ SỞ

Lĩnh vực: Phương pháp dạy học bộ môn

“THIẾT KẾ MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC MÔN KHTN 6”

Tác giả: Hà Thị Thúy Trình độ chuyên môn: Đại học Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường THCS Quang Trung

Yên Bái, ngày 06 tháng 02 năm 2022

I THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Tên sáng kiến: “Thiết kế một số hoạt động học tập theo định hướng phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học môn KHTN 6”

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Phương pháp giáo dục bộ môn

3 Phạm vi áp dụng sáng kiến: Học sinh THCS

4 Thời gian áp dụng sáng kiến:

Trong học kì I, năm học 2021 – 2022 (Từ ngày 06 tháng 09 năm 2021 đến ngày 15 tháng 12 năm 2022)

5 Tác giả:

Họ và tên: Hà Thị Thúy

Năm sinh: 10/06/1979

Trình độ chuyên môn: Đại học

Chức vụ công tác: Giáo viên

Nơi làm việc: Trường THCS Quang Trung

Địa chỉ liên hệ: Tổ 2 – Phường Đồng Tâm – TP Yên Bái

Điện thoại: 0975.323.470

6 Đồng tác giả (nếu có): không

II MÔ TẢ SÁNG KIẾN:

1 Tình trạng các giải pháp đã biết:

Năng lực tự học là khả năng tự tìm tòi, nhận thức và vận dụng kiến thức vào tình huống mới hoặc tương tự với chất lượng cao Trong Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, cấu trúc của năng lực tự học bao gồm 3 năng lực thành phần như sau:

- Năng lực xác định mục tiêu học tập, bao gồm: Xác định nhiệm vụ học tập,

tự đặt mục tiêu học tập

- Năng lực lập kế hoạch và thực hiện cách học, bao gồm: Lập kế hoạch học tập, thực hiện kế hoạch học tập (chủ động tiếp nhận thông tin từ sách giáo khoa (kênh chữ, kênh hình), từ tài liệu tham khảo; lưu giữ thông tin có chọn lọc)

- Năng lực đánh giá và điều chỉnh việc học, bao gồm: Nhận ra và điều chỉnh được những sai sót, hạn chế của bản thân khi được GV, bạn bè góp ý; chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ của người khác khi gặp khó khăn trong học tập

Vì vậy, để rèn luyện cho người học năng lực tự học biết xác định mục tiêu học tập, lập kế hoạch và thực hiện cách học, biết tự đánh giá và điều chỉnh việc học của mình trong quá trình dạy học, giáo viên (GV) cần hướng dẫn tự học từng bước thông qua các hoạt động học tập

Với thực trạng trường trung học cơ sở Quang Trung hiện nay, còn nhiều học sinh vướng mắc, khó khăn khi học tập, chưa xác định mục tiêu học tập, lập

kế hoạch và thực hiện cách học, cũng như việc tự đánh giá và điều chỉnh việc học của bản thân dẫn đến kết quả học tập của HS chưa cao

Mặt khác, một số giáo viên chỉ lo thực hiện chức năng giảng dạy của mình

mà ít quan tâm đến việc hướng dẫn HS xác định mục tiêu, lập kế hoạch học tập, đặc biệt hướng dẫn HS kỹ năng tự học thông qua các hoạt động học tập, tạo hứng thú học tập cho học sinh

Xuất pháp từ hiện trạng trên, bản thân là một GV đang trực tiếp giảng dạy môn KHTN 6 tại trường tôi luôn trăn trở về việc tổ chức các hoạt động học tập

của HS để đạt hiệu quả cao nhất Cho nên tôi lựa chọn giải pháp “Thiết kế một số

hoạt động học tập theo định hướng phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học môn KHTN 6”

2 Nội dung giải pháp đề nghị công nhận là sáng kiến:

2.1 Mục đích của giải pháp:

Nghiên cứu đánh giá thực trạng việc tự học của học sinh ở trường THCS Quang Trung Từ đó đề xuất một số dạng hoạt động học tập (HĐHT) trong dạy

học môn KHTN 6 nhằm phát triển năng lực tự học cho học sinh

2.2 Nội dung giải pháp:

Khoa học tự nhiên là môn học đặc thù, có sự kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết

và thực hành nên các bài học là một chuỗi hoạt động học tập đa dạng từ quan sát, tìm tòi, khám phá, đưa ra dự đoán khoa học, thực hiện phương án thí nghiệm kiểm

tra dự đoán đến vận dụng kiến thức vào việc giải các bài toán lí thuyết của môn học, cũng như những tình huống thực tế của cuộc sống

Để phát triển được năng lực tự học cho học sinh ở trường THCS Quang Trung thông qua môn KHTN 6, tôi đã thiết kế một số dạng hoạt động học tập theo định hướng phát triển năng lực tự học cho học sinh Do vậy, hoạt động học tập theo định hướng phát triển năng lực tự học là hoạt động HS thực hiện các kĩ năng

tự học và vận dụng các kỹ năng đó để có thể tự tìm tòi, khám phá kiến thức và vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống Các hoạt động học tập theo định hướng phát triển năng lực tự học bao gồm: hoạt động xác định mục tiêu học tập; hoạt động lập và thực hiện kế hoạch học tập, lựa chọn được các nguồn tài liệu học tập phù hợp, lưu giữ thông tin có chọn lọc bằng ghi tóm tắt, bằng sơ đồ tư duy, bảng biểu, sơ đồ; kỹ năng thực hiện theo tiến trình khoa học trong thực hành thí nghiệm, biết quan sát phân tích kết quả thí nghiệm và rút ra kết luận,

Có nhiều dạng hoạt động học tập được xây dựng, căn cứ vào mục đích lí luận dạy học có dạng hoạt động học tập khởi động, hoạt động học tập hình thành kiến thức mới, hoạt động học tập luyện tập - vận dụng, HĐHT mở rộng nâng cao Trên cơ sở phân tích mục tiêu và nội dung môn KHTN 6, căn cứ vào cấu trúc của năng lực tự học, để phát triển năng lực thực hiện kế hoạch học tập cho HS có thể

có các dạng HĐHT sau:

- Dạng hoạt động tìm hiểu tranh ảnh, sơ đồ, bảng biểu, văn bản: Trong

dạng HĐHT này, HS suy nghĩ cá nhân, hoạt động nhóm để xử lí thông tin thu thập được từ việc quan sát tranh ảnh, sơ đồ, bảng biểu, nội dung của văn bản; từ đó giải quyết được vấn đề đặt ra và diễn đạt nội dung dưới dạng điền từ, điền bảng, điền tranh câm, sơ đồ thiếu hoặc ở mức cao hơn HS xử lí thông tin thu thập được

từ các kênh hình, kênh chữ để tóm tắt nội dung dưới dạng bảng biểu hoặc văn bản hay sơ đồ, sơ đồ tư duy

- Dạng hoạt động quan sát, phân tích kết quả thí nghiệm (TN): Trong dạng

HĐHT này, HS suy nghĩ cá nhân, hoạt động nhóm để quan sát và lí giải các hiện tượng, kết quả TN, xác định được bản chất của hiện tượng và tìm được các khái niệm, quá trình sinh học từ TN Ở dạng hoạt động này, HS không trực tiếp tiến

hành TN, mà quan sát phân tích kết quả TN do GV biểu diễn hoặc từ các TN ảo,

TN mô phỏng Đây là dạng HĐHT nền tảng làm cơ sở cho dạng hoạt động thực hành TN

- Dạng hoạt động thực hành TN: Trong dạng HĐHT này, HS suy nghĩ cá

nhân, hoạt động nhóm tự tiến hành TN, giải quyết vấn đề đặt ra theo một tiến trình nghiên cứu khoa học gồm các bước sau: quan sát và đặt câu hỏi nghiên cứu, thiết

kế được TN, tiến hành TN, thu thập kết quả TN, lí giải kết quả để kết luận vấn đề

- Dạng hoạt động thực hành xác định mẫu vật: Trong dạng HĐHT này, HS

suy nghĩ cá nhân, hoạt động nhóm để xác định mẫu vật theo tiến trình các bước của phương pháp quan sát

- Dạng hoạt động giải quyết vấn đề trong thực tiễn, đời sống: Trong dạng

HĐHT này, HS suy nghĩ cá nhân, hoạt động nhóm xử lý thông tin thu thập từ các tình huống trong thực tiễn, đời sống để giải quyết vấn đề đặt ra

2.3 Cách thức thực hiện:

Qua nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn, quy trình thiết kế các HĐHT theo định hướng phát triển năng lực tự học trong dạy học môn KHTN 6, bản thân tôi

đã xây dựng gồm 5 bước sau:

- Bước 1: Xác định chủ đề học tập GV xác định chủ đề học tập, phân tích

mục tiêu về kiến thức, kỹ năng, thái độ và phát triển năng lực, chú trọng mục tiêu phát triển năng lực tự học Trên cơ sở đó, xác định những nội dung có thể phát triển năng lực tự học của HS

- Bước 2: Phân tích nội dung, xác định các HĐHT phát triển năng lực tự học Phân tích nội dung của chủ đề nhằm xác định thành phần kiến thức, mối quan

hệ giữa kiến thức mới và kiến thức đã biết của HS để thiết kế HĐHT sao cho phù hợp với năng lực tự học của HS Sau khi phân tích nội dung, GV sẽ phác họa trình

tự logic nội dung phù hợp, thậm chí có thể cải tiến cách trình bày các mạch kiến thức ở sách giáo khoa làm cơ sở để thiết kế các hoạt động khởi động, hoạt động hình thành kiến thức, hoạt động luyện tập - vận dụng trong bài một cách thích hợp Trên cơ sở phân tích đó, GV xác định nội dung kiến thức có thể mã hóa thành các dạng HĐHT phát triển năng lực tự học trong khâu của quá trình dạy học

- Bước 3: Sưu tầm, lựa chọn, xây dựng tư liệu cho việc thiết kế các HĐHT

GV cần thu thập tư liệu từ sách, báo, tạp chí giáo dục, trang web khoa học có liên quan để xây dựng kho tư liệu nhằm tạo điều kiện khai thác có hiệu quả nội dung của chủ đề Tư liệu có thể là tranh ảnh, bảng biểu, sơ đồ, các thí nghiệm liên quan đến

chủ đề Đối chiếu với mục tiêu và nội dung chủ đề, từ nguồn tư liệu thu thập

được để thiết kế các dạng HĐHT sử dụng trong các khâu của quá trình dạy học Đây chính là nguồn nguyên liệu thô để thiết kế các HĐHT phát triển năng lực tự học

- Bước 4: Thiết kế các HĐHT theo định hướng phát triển năng lực tự học

Từ nguồn tư liệu thô, GV cần sàng lọc, cấu trúc lại cho HS sử dụng thuận tiện, dễ hiểu, dễ vận dụng GV lựa chọn tư liệu và mã hóa tư liệu thành HĐHT trong dạy học môn KHTN 6, bao gồm: hoạt động quan sát, phân tích kết quả thí nghiệm; hoạt động thực hành thí nghiệm; hoạt động thực hành xác định mẫu vật; hoạt động tìm hiểu tranh ảnh, sơ đồ, bảng biểu, văn bản; hoạt động giải quyết tình huống trong thực tiễn, đời sống

- Bước 5: Thiết kế kế hoạch sử dụng các HĐHT Các HĐHT được xem như

một biện pháp dạy học nhằm phát triển năng lực tự học Xác định các hình thức dạy học (cá nhân, hợp tác hay các nhóm nhỏ) và thời lượng của HĐHT, hoạt động

ở nhà hay trên lớp, sử dụng trong khâu nào Các HĐHT phải trở thành một hệ

thống, một chuỗi logic để sản phẩm của mỗi hoạt động là một mục tiêu đạt được

của chủ đề Trên cơ sở đó, GV soạn kế hoạch bài học cho phù hợp

THIẾT KẾ MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRONG

DẠY HỌC MÔN KHTN 6

Vận dụng quy trình trên, trong dạy học môn KHTN 6, có thể thiết kế nhiều HĐHT, tôi minh họa một số dạng HĐHT như sau:

Ví dụ 1: Dạng hoạt động thực hành Thí nghiệm (TN)

BÀI 8: ĐO NHIỆT ĐỘ

- Em hãy hoàn thành các lệnh trong phiếu thực hành sau:

Phiếu thực hành TN: Đo nhiệt độ bằng nhiệt kế y tế

Họ và tên: Lớp:

Bước 1 Quan sát và đặt câu hỏi nghiên cứu

An và Bảo là hai bạn học cùng lớp Hôm nay, Bạn An bị ốm bạn Bảo xin phép

mẹ đến thăm Vào thăm bạn An, bạn Bảo thấy bạn An lấy nhiệt kế y tế ra và sau

đó kẹp vào nách của mình, bạn Bảo thắc mắc tại sao bạn An lại làm như vậy Bạn An bảo kẹp nhiệt kế y tế vào nách để đo nhiệt độ xem mình có bị sốt không? Sau đó Bạn An đã tiến hành TN để giải đáp thắc mắc cho bạn Bảo

Bước 2 Thiết kế TN

2.1 An tiến hành TN với mục đích: Xác định được nhiệt độ thân nhiệt của

cơ thể bằng dụng cụ đo nhiệt kế y tế

2.2 Dụng cụ TN: Nhiệt kế y tế thủy ngân

2.3 Tiến hành TN:

Bước 1: Dùng bông y tế lau sạch thân và bầu nhiệt kế

Bước 2: Vẩy mạnh cho thủy ngân bên trong nhiệt kế tụt xuống

Bước 3: Dùng tay phải cầm thân nhiệt kế, đặt bầu nhiệt kế vào nách trái, kẹp cánh tay lại để giữ nhiệt kế

Bước 4: Chờ khoảng 2-3 phút, lấy nhiệt kế ra đọc nhiệt độ

Sau khi hết thời gian, rút nhiệt kế ra khỏi vị trí đo và đọc kết quả hiển thị trên nhiệt kế Quan sát trên thước nhiệt độ, vạch đỏ chạy đến số bao nhiêu thì tương ứng với nhiệt độ cơ thể đã đo được (nhiệt độ > 370C là bị sốt)

- Yêu cầu các em hãy tiến hành TN theo các bước trên như bạn An

Bước 3 Thu thập dữ liệu và phân tích kết quả TN:

Quan sát TN và trả lời các câu hỏi sau:

- Mô tả hiện tượng xảy ra trong TN

- Giải thích kết quả TN

- Từ đó rút ra nhận xét

Bước 4 Kết luận về vấn đề nghiên cứu:

Bước 5 Mở rộng nâng cao kiến thức

- Tại sao cột thủy ngân trong nhiệt kế dâng cao lên?

Ví dụ 2: Dạng hoạt động giải quyết tình huống trong thực tiễn, đời sống

BÀI 20: SỰ LỚN LÊN VÀ SINH SẢN CỦA TẾ BÀO

Em bé khi mới sinh có chiều dài trung bình là 50 cm Theo thời gian, em

bé lớn dần thành người trưởng thành với chiều cao trung bình của người Việt nam là 164,6 cm (ở nam) và 154 cm (ở nữ)

Khi đọc thông tin trên, bạn Nam lớp 6H cho rằng Quá trình em bé lớn lên như vậy là nhờ sự lớn lên và phân chia tế bào

Theo em, ý kiến của bạn Nam có chính xác không? Giải thích

Dựa vào H20.1 và H20.2 Em hãy trình bày quá trình lớn lên và phân chia của tế bào

Ví dụ 3: Dạng hoạt động tìm hiểu tranh ảnh, sơ đồ, bảng biểu, văn bản

BÀI 9: SỰ ĐA DẠNG CỦA CHẤT

- Quan sát Hình 1.1, cho biết đâu là vật thể tự nhiên, vật thể nhân tạo, vật

không sống và vật sống

- Nghiên cứu thông tin sau: Một số tính chất của chất

Mỗi chất có những tính chất nhất định Bằng các giác quan ta nhận thấy nức là chất lỏng, không màu, không mùi, không vị Dùng nhiệt kế, ta đo được nhiệt độ nóng chảy của nước đá, nhiệt độ sôi của nươc lỏng, … Thể (rắn, lỏng, khí), màu sắc, mùi vị, nhiệt độ nóng chảy, nhiệt độ sôi,…

Đá vôi rắn chắc, khi nung tạo ra những chất mới là vôi sống xốp và mềm hơn Than đá là chất rắn màu đen, khi cháy tạo ra chất mới là khí carbon dioxide không nhìn thấy bằng mắt thường

Em hãy chỉ ra những tính chất vật lí, tính chất hóa học trong đoạn thông tin trên?

(*) Các điều kiện để thực hiện:

Thứ nhất, muốn học sinh có ý thức tự học thì trước hết học sinh phải yêu

thích môn học đó

Thứ hai, GV cần hướng dẫn cho HS cách xác định nhiệm vụ học tập, cách

xây dựng kế hoạch và thực hiện học tập ngay từ ban đầu

Thứ ba, GV hướng dẫn cho HS cách tìm và đọc sách hoặc tài liệu liên quan

đến môn học

Thứ tư, GV nên dạy cho HS cách ghi chép và nghe giảng vì đây là những

kỹ năng học tập vô cùng quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình học tập của HS

Thứ năm, GV hướng dẫn cách học bài

Thứ sáu, GV cần giao nhiệm vụ cụ thể cho HS ở tiết học tiếp theo

2.4 Tính mới, sự khác biệt của giải pháp:

Môn KHTN 6 là năm đầu tiên được triển khai theo chương trình giáo dục

phổ thông 2018 Do vậy, sáng kiến “Thiết kế một số hoạt động học tập theo định

hướng phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học môn KHTN 6” hoàn toàn là một sáng kiến mới

Vì trong sáng kiến tôi đã thiết kế được một số dạng hoạt động học tập theo định hướng phát triển năng lực tự học trong dạy học môn KHTN 6 và đưa ra được

hệ thống quy trình thiết kế các hoạt động học tập theo định hướng phát triển năng lực tự học tiếp cận chương trình giáo dục phổ thông mới

Thông qua các dạng hoạt động học tập và các bước quy trình thiết kế các hoạt động học tập trong dạy học môn KHTN 6 giúp HS xác định được nhiệm vụ học tập một cách tự giác, chủ động; tự đặt được mục tiêu học tập; thực hiện các phương pháp học tập hiệu quả; điều chỉnh những sai sót, hạn chế của bản thân khi

thực hiện các nhiệm vụ học tập; chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp khó khăn trong học tập

3 Khả năng áp dụng của giải pháp:

Sáng kiến này không chỉ áp dụng cho các giáo viên dạy môn KHTN và học sinh lớp 6 tại trường THCS Quang Trung mà còn có thể áp dụng rộng rãi với tất

cả giáo viên và học sinh ở các trường THCS trong tỉnh và trên cả nước

4 Hiệu quả, lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp dụng giải pháp:

Trước khi dạy áp dụng sáng kiến, một số giáo viên lên lớp chỉ lo thực hiện chức năng giảng dạy của mình mà ít quan tâm đến việc phát triển năng tự học cho học sinh, lười đổi mới phương pháp dạy học và không chịu sáng tạo trong việc tổ chức các hoạt động dạy học Chính vì vậy mà một số HS chán học, thậm chí muốn

bỏ học dẫn đến kết quả học tập của một số học sinh còn chưa cao

Sau khi áp dụng sáng kiến, học sinh biết xác định mục tiêu học tập, lập kế hoạch và thực hiện cách học, biết tự đánh giá và điều chỉnh việc học của mình

Từ đó, giúp các em có thể làm chủ kiến thức, tự giải quyết các vấn đề học tập, biết vận dụng, sáng tạo vào giải quyết các vấn đề thực tiễn, tự tin trong học tập Đồng thời, giúp HS phát triển được năng lực tự học, tự chủ của bản thân

Qua việc áp dụng thực nghiệm “Thiết kế một số hoạt động học tập theo định hướng phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học môn KHTN 6” vào các tiết dạy đối với lớp 6H là lớp thực nghiệm gồm 49 HS và không áp dụng sáng kiến đối với lớp 6A làm lớp đối chứng gồm 48 HS Thông qua bài kiểm tra khảo sát tự luận, tôi nhận thấy kết quả nhận thức của HS lớp 6H đạt kết quả khá khả quan, cụ thể kết quả như sau:

Số học

sinh

6A (TN) 0 0 0 0 0 3 13 11 9 6 6 48 6H (ĐC) 0 0 0 0 0 0 0 4 16 9 20 49 Điểm

TB