Thiết kế infographic khuyết thiếu kết hợp sử dụng phương pháp dạy học hợp tác trong ôn tập một số chủ đề hoá học hữu cơ lớp 12 tăng cường tính tích cực, chủ động, sáng tạo cho học sinh

THIẾT KẾ INFOGRAPHIC KHUYẾT THIẾU KẾT HỢP SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HỢP TÁC TRONG ÔN TẬP MỘT SỐ CHỦ ĐỀ HOÁ HỌC HỮU CƠ LỚP 12 TĂNG CƯỜNG TÍNH TÍCH CỰC CHỦ ĐỘNG SÁNG TẠO CHO HỌC SINH...

THIẾT KẾ INFOGRAPHIC KHUYẾT THIẾU KẾT HỢP SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HỢP TÁC TRONG ÔN TẬP MỘT SỐ CHỦ ĐỀ HOÁ HỌC HỮU CƠ LỚP 12 TĂNG CƯỜNG TÍNH TÍCH CỰC CHỦ ĐỘNG SÁNG TẠO CHO HỌC SINH

2

I THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Tên sáng kiến: “Thiết kế Infographic khuyết thiếu kết hợp sử dụng phương

pháp dạy học hợp tác trong ôn tập một số chủ đề Hoá học hữu cơ lớp 12 tăng cường tính tích cực chủ động sáng tạo cho học sinh”

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Giáo dục và Đào tạo - môn Hóa học

3 Phạm vi áp dụng sáng kiến: Học sinh khối lớp 12, Trường THPT Văn Chấn

4 Thời gian áp dụng sáng kiến: Năm học 2021 - 2022

5 Tác giả:

- Họ và tên: ĐÀO THỊ THU HƯƠNG

- Năm sinh: 1980

- Trình độ chuyên môn: Thạc sĩ Hóa học

- Chức vụ công tác: Tổ trưởng chuyên môn

- Nơi làm việc: Trường THPT Văn Chấn

- Địa chỉ liên hệ: Trường THPT Văn Chấn, Văn Chấn, Yên Bái

về phương pháp dạy học của mỗi giáo viên

Hóa học là một môn khoa học tự nhiên với hệ thống kiến thức đồng tâm, các mảng kiến thức luôn có sự lồng ghép, đan xen, móc nối lẫn nhau So với các

bộ môn khoa học tự nhiên khác thì quan hệ giữa lý thuyết và bài tập trong bộ môn Hóa học có mối quan hệ khăng khít và có tác động rất tích cực cho nhau Nếu học sinh không có sự chăm chỉ, niềm đam mê hứng thú học tập thì chắc chắn kết quả học tập đạt được sẽ không cao Vậy làm thế nào để đạt được hiệu quả cho một tiết dạy học Hóa đặc biệt đối với giờ ôn tập củng cố của một chuyên đề kiến thức và vận dụng kiến thức đó trong việc giải bài tập hóa học là một thách thức lớn đối với giáo viên vì thời lượng dạy học bó buộc trong khoảng thời gian 45 phút

Qua việc khảo sát dự các giờ ôn tập chương của các đồng nghiệp dạy tại trường THPT Văn Chấn tôi nhận thấy phần lớn giáo viên chưa thực sự đổi mới được thiết kế bài giảng đối với giờ ôn tập Vẫn còn lối dạy học theo lối mòn: đưa ra kiến thức lý thuyết cần nhớ đối với một chương chủ yếu dựa vào giảng giải, hỏi - đáp sau đó chữa những bài tập minh họa cho phần lý thuyết yêu cầu học sinh ghi chép vào vở để vận dụng Cũng có những giáo viên đã cố gắng thay đổi phương pháp như: cho học sinh hoạt động nhóm, phát phiếu học tập với

3

những chủ điểm nhỏ về kiến thức hoặc đã sử dụng một số trò chơi … Song phần lớn các câu hỏi, lệnh học tập chưa thực sự tác động, kích thích tư duy và tạo hứng thú cho học sinh Giáo viên chưa tích cực trong việc đổi mới phương pháp dạy học, chưa chủ động trong việc sử dụng các phương tiện dạy học vào việc thiết kế, soạn giảng những bài ôn tập để phát huy tối đa tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh Còn về phía học sinh, do nội dung của các bài ôn tập khô khan, nhàm chán nên các em trở nên thụ động, không hăng hái phát biểu ý kiến, đến lớp những giờ ôn tập chỉ chờ thầy cô giảng giải chữa bài và ngồi im lắng nghe thậm chí có những phản ứng tiêu cực không làm bài tập đến lớp chờ để

“chép” Dẫn đến chất lượng học tập không cao, tỉ lệ học sinh đạt khá giỏi thấp hơn ở các bộ môn văn hóa khác

Là một giáo viên dạy hóa ở trường phổ thông qua nhiều năm công tác, bản thân tôi nhận thấy trong quá trình học tập học sinh tỏ ra rất hứng thú và nhớ rất lâu những kiến thức khi chính các em được vận dụng kiến thức đó, trao đổi thảo luận hợp tác với các bạn học sinh khác và phát biểu ý kiến của cá nhân mình Chính vì vậy để phát huy được hết những năng lực cần thiết, kích thích phát triển tư duy của các em một cách chủ động sáng tạo mang lại hứng thú học tập và đạt hiệu quả học tập tối đa thì tôi đã luôn tích cực đổi mới phương pháp dạy học Đặc biệt đối với những kiến thức cần nhớ của tiết dạy luyện tập, ôn tập

mỗi chủ đề kiến thức tôi thiết kế dưới dạng Infographic khuyết thiếu rồi chia

nhóm học tập và các em học sinh hợp tác để điền khuyết toàn bộ những nội dung kiến thức cần ôn tập vào sơ đồ có hình ảnh rất súc tích cô đọng và dễ nhớ

Từ những hiệu quả ban đầu đem lại là sự hào hứng, nhiệt tình của học sinh tham gia tiết học, sự ghi nhớ kiến thức và khả năng vận dụng của các em tốt hơn Tôi thiết nghĩ việc tổ chức một bài dạy ôn tập, luyện tập trong thời gian 45 phút lên lớp theo hình thức chia nhóm, nội dung ôn tập được hướng dẫn chi tiết thông qua Infographic khuyết thiếu giúp các em học bài một cách có hệ thống, tạo ra sự cạnh tranh công bằng trong học tập giữa các nhóm học sinh, kích thích tính tích cực chủ động của mỗi học sinh, phát triển kỹ năng hợp tác nhóm và năng lực trình bày một vấn đề là điều cần thiết Trong ba năm học liên tiếp tôi đã tiến hành thực nghiệm sử dụng phương pháp dạy học hợp tác trên cơ sở thiết kế phần kiến thức cần nhớ của một số tiết dạy ôn tập - Hóa học hữu cơ lớp 12 dưới

hình thức Infographic và đã bước đầu đem lại hiệu quả tích cực Chính vì vậy,

trong năm học 2021 - 2022, tôi lựa chọn sáng kiến khoa học:

“Thiết kế Infographic khuyết thiếu kết hợp sử dụng phương pháp dạy học hợp tác trong ôn tập một số chủ đề Hoá học hữu cơ lớp 12 tăng

cường tính tích cực chủ động sáng tạo cho học sinh”

Với việc nghiên cứu đề tài này, tôi mong muốn được góp phần đổi mới phương pháp nâng cao chất lượng dạy và học môn Hóa học ở các trường Trung học phổ thông

2 Nội dung giải pháp đề nghị công nhận là sáng kiến

2.1 Mục đích của giải pháp:

4

Sáng kiến khoa học được thực hiện dựa trên các mục đích cơ bản sau: Một là: Thiết kế một số bài ôn tập hữu cơ chương trình môn Hóa học lớp

12 - Ban cơ bản phần kiến thức cần nhớ dưới dạng Infographic nhằm nâng cao

hứng thú học tập, phát huy tính tích cực chủ động tiếp nhận kiến thức của học sinh góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn Hóa học ở trường Trung học

phổ thông

Hai là: Giúp học sinh học tập một cách tích cực Học sinh sẽ hiểu sâu, khả năng ghi nhớ và nắm chắc kiến thức ôn tập sau mỗi chủ đề kiến thức từ đó vận dụng các kiến thức đó giải quyết các vấn đề của thực tiễn Áp dụng phương pháp học hiệu quả đối với hình thức thi trắc nghiệm hiện nay

Ba là: Rèn luyện, bồi dưỡng và phát triển cho học sinh những kỹ năng, năng lực cơ bản như năng lực tự học, tự nghiên cứu, năng lực hợp tác làm việc nhóm để giải quyết các vấn đề; các kỹ năng quan sát, thu thập, xử lý thông tin,

tư duy logic và trình bày vấn đề… từ đó phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập

Bốn là: Tạo điều kiện đổi mới phương pháp dạy học, đa dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học Để soạn giáo án cho các bài ôn tập chương thu hút được sự chú ý học tập của học sinh, kích thích các em tự giác tìm hiểu và chuẩn

bị các kiến thức để tham gia hoạt động đòi hỏi mỗi người giáo viên phải không ngừng trau dồi kiến thức chuyên môn nghiệp vụ, nâng cao ứng dụng công nghệ thông tin trong quá trình giảng dạy

Năm là: Thông qua việc tổ chức tiết học ôn tập mà phần kiến thức cần

nhớ được thiết kế dưới hình thức Infographic đem lại hiệu quả cao trong việc

ghi nhớ và vận dụng kiến thức, mặt khác thông qua các hoạt động học tập giáo viên có điều kiện hơn trong việc tìm hiểu đối tượng giáo dục từ đó định hướng tốt cho học sinh trong quá trình hình thành nhân cách phát triển kỹ năng sống

2.2 Nội dung giải pháp:

Như chúng ta đã biết: phương pháp dạy học tích cực hướng tới tích cực hoá hoạt động nhận thức của người học, nghĩa là tập trung phát huy tính tích cực của người học chứ không chỉ tập trung hoạt động của người dạy Với phương pháp dạy học tích cực, người dạy đóng vai trò chủ đạo - người học đóng vai trò chủ động chiếm lĩnh kiến thức

Đối với kiểu bài ôn tập, hệ thống hoá kiến thức của một chủ đề thì phương pháp dạy học hợp tác được sử dụng nhiều hơn cả trong số các phương pháp dạy học tích cực Ở đó, học sinh có cơ hội được làm việc theo nhóm để cùng nghiên cứu, trao đổi ý tưởng và giải quyết vấn đề do giáo viên đặt ra Trong quá trình dạy học giáo viên tổ chức cho học sinh hoạt động theo hướng tích cực, cần kích thích được sự hứng thú, phát huy tính tích cực, tính tự lực và sáng tạo trong học tập hình thành kỹ năng, phát triển năng lực của học sinh Làm cho các em hiểu rõ: có sự phụ thuộc lẫn nhau, có ràng buộc trách nhiệm cá nhân – trách nhiệm nhóm để hợp tác với nhau một cách tốt nhất

5

Infographic là từ ghép của Information Graphic, có thể được hiểu là mô hình của những thông tin được lồng ghép vào đồ hoạ Đây là thuật ngữ tiếng Anh được giải nghĩa là “đồ hoạ thông tin”, một thiết kế trực quan giúp thông tin trở nên dễ hiểu ngay từ cái nhìn đầu tiên Sử dụng đồ hoạ thông tin giúp văn bản được tóm gọn tối thiểu nhưng vẫn đầy đủ nội dung quan trọng Việc áp dụng Infographic trong quá trình dạy học sẽ thể hiện được đầy đủ ý nghĩa của nó đặc biệt với kiểu bài ôn tập Làm cho thông tin của những kiến thức cần nhớ học sinh dễ dàng tổng hợp hơn và sẽ không thấy nhàm chán

Trong quá trình nghiên cứu sáng kiến “Thiết kế Infographic khuyết thiếu

kết hợp sử dụng phương pháp dạy học hợp tác trong ôn tập một số chủ đề Hoá học hữu cơ lớp 12 tăng cường tính tích cực chủ động sáng tạo cho học sinh” tôi

đã tiến hành 2 giai đoạn:

Giai đoạn 1: Chuẩn bị

Trong giai đoạn này, giáo viên cần thực hiện các công việc chủ yếu:

- Xác định chuỗi hoạt động cần tổ chức dạy học hợp tác

- Xác định tiêu chí thành lập nhóm: theo trình độ của học sinh, theo ngẫu nhiên, theo sở trường của học sinh … Thiết kế các hoạt động kết hợp cá nhân, theo cặp, theo nhóm để thay đổi hoạt động tạo hứng thú và nâng cao kết quả học tập của học sinh

- Xác định thời gian phù hợp cho hoạt động nhóm sao cho hiệu quả

- Thiết kế các phiếu Infographic khuyết thiếu đối với phần lý thuyết ôn

tập tạo điều kiện cho học sinh dễ dàng hiểu rõ nhiệm vụ và thể hiện rõ kết quả hoạt động của cá nhân hoặc cả nhóm Thiết kế các phiếu giao bài với nội dung minh hoạ cho phần kiến thức dưới hình thức thi đua giữa các nhóm từ đó tăng cường sự tích cực và hứng thú của học sinh

Giai đoạn 2: Tổ chức dạy học hợp tác

- Bước 1: Giáo viên giao nhiệm vụ học tập cho các nhóm, xác định rõ mục tiêu cụ thể cần đạt được

- Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ học tập có sự hợp tác (tiến hành giải quyết nhiệm vụ, chuẩn bị báo cáo, xác định nội dung và cách trình bày kết quả)

- Bước 3: Giáo viên tổ chức cho các nhóm cử đại diện trình bày, hướng dẫn học sinh lắng nghe và đánh giá kết quả của hoạt động hợp tác Tổng kết các kiến thức cơ bản của chủ đề

* Qua kinh nghiệm tổ chức các hoạt động dạy học trên lớp, bản thân tôi nhận thấy rằng việc biên soạn các phiếu hỏi trong giờ ôn tập dưới dạng

Infographic khuyết thiếu với tiêu chí bám sát nội dung chính, cấu trúc của chủ

đề bài học theo hướng “mở’ thực sự hiệu quả

Trong nội dung báo cáo, tôi xin được đưa ra một số phiếu hỏi dưới dạng Infographic khuyết thiếu và tương ứng là các phiếu trả lời khi ôn tập một số chủ

đề Hoá hữu cơ lớp 12 mà tôi đã áp dụng nâng cao chất lượng giờ dạy ôn tập:

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

*Nhận xét:

Với hình thức giáo viên thiết kế các phiếu hỏi dưới dạng Infographic

khuyết thiếu kết hợp đổi mới phương pháp tổ chức các hoạt động dạy học có thể

thấy rằng học sinh dựa vào gợi ý, hướng dẫn có thể phát huy được khả năng tự học của cá nhân và nâng cao tính tích cực trong quá trình thực hiện nhiệm vụ nhóm Từ đó vận dụng chủ động sáng tạo giải quyết các bài tập áp dụng đảm bảo sao cho đạt chuẩn kiến thức, kỹ năng của chương trình hiện hành mà mục tiêu bài học đặt ra

3 Khả năng áp dụng của giải pháp

Với sáng kiến kinh nghiệm: “Thiết kế Infographic khuyết thiếu kết hợp sử

dụng phương pháp dạy học hợp tác trong ôn tập một số chủ đề Hoá học hữu cơ lớp 12 tăng cường tính tích cực chủ động sáng tạo cho học sinh” đã được đồng

nghiệp đánh giá cao, nhận định có khả năng mở rộng phạm vi thực hiện, mọi giáo

viên dạy Hóa học có thể sử dụng các giải pháp trong sáng kiến và được áp dụng

đối với mọi đối tượng là học sinh khối lớp 12 ở các trường trung học phổ thông,

trong môn Hóa học

Và từ những thiết kế Infographic khuyết thiếu cho phần hoá hữu cơ lớp

12 này, có thể áp dụng ý tưởng, cách thức soạn cho các bài ôn tập thuộc chương trình môn Hóa lớp 10, Hóa lớp 11, thậm chí các bộ môn khoa học khác cũng có thể áp dụng ý thưởng và lựa chọn thực hiện cách dạy học này sao cho phù hợp với đặc trưng của từng môn học

4 Hiệu quả, lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp dụng giải pháp

Qua thời gian nghiên cứu cơ sở lý luận và áp dụng thiết kế các Infographic khuyết thiếu kết hợp sử dụng phương pháp dạy học hợp tác trong dạy học một

số bài ôn tập hoá hữu cơ tại khối lớp 12 của trường THPT Huyện Văn Chấn, sáng kiến của tôi bước đầu đem lại một số hiệu quả, lợi ích như sau:

4.1 Hiệu quả, lợi ích đối với thực tiễn dạy học:

Sử dụng Infographic khuyết thiếu khi dạy các bài ôn tập hữu cơ chương

trình Hoá học 12 đã có sự thay đổi nhiều theo chiều hướng tích cực về chất lượng dạy học Với sự chuẩn bị chu đáo về thiết kế phần kiến thức cần nắm vững của giáo viên, giờ học đã không còn cứng nhắc, đơn điệu, truyền đạt kiến thức một chiều mà giờ học đã trở nên sinh động, học sinh rất tích cực tham gia

xây dựng bài

Kết quả thực nghiệm sư phạm khi vận dụng thiết kế Infographic khuyết

thiếu cho toàn bộ phần kiến thức cần nhớ của tiết học ôn tập với dung lượng kiến thức cần ôn tập nhiều đem lại kết quả khả quan cho cả hoạt động dạy và hoạt động học:

21

* Đối với giáo viên:

+ Thúc đẩy giáo viên bổ sung rất nhiều kiến thức để bổ trợ cho bài giảng thêm sinh động Điều đó càng đòi hỏi người giáo viên phải không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn, đổi mới, sáng tạo, cập nhật kiến thức nhanh, đa dạng

và bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm, linh hoạt trong các hoạt động lên lớp

+ Thúc đẩy giáo viên đổi mới hình thức tổ chức dạy học, đổi mới phương pháp dạy học và phương pháp kiểm tra đánh giá kết quả

+ Tăng cường hiệu quả sử dụng thiết bị dạy học, tạo cơ hội giao lưu, trao đổi kinh nghiệm giữa các giáo viên

* Đối với học sinh:

+ Phát huy tính tích cực trong hoạt động học tập của học sinh, nâng cao hiệu quả dạy học Học sinh khắc sâu được kiến thức bài học, đa số các em thuộc

và hiểu bài ngay tại lớp

+ Học sinh ngày càng yêu thích môn học Những học sinh trước kia còn yếu thì giờ cũng đã nắm được các kiến thức quan trọng trong nội dung bài học

+ Giờ học diễn ra nhẹ nhàng, sinh động, lôi cuốn học sinh luôn tham gia vào các hoạt động của giờ học

+ Học sinh tự tin xây dựng bài, không còn rụt rè, có tinh thần tự giác Qua thực tế quá trình dạy học, tôi thấy rằng việc soạn bài dạy ôn tập theo

hướng dử dụng Infographic khuyết thiếu cho phần kiến thức cần nhớ hết sức

hữu ích, học sinh vừa có thể nắm vững kiến thức tổng quát, lại tăng cường được khả năng ghi nhớ lý thuyết của các phần cần ôn tập Đặc biệt hơn cả học sinh được phát triển năng lực quan sát, quản lí thời gian, xử lý thông tin, phân tích, tổng hợp và so sánh; năng lực ứng dụng công nghệ thông tin; năng lực làm việc nhóm, giao tiếp và lắng nghe tích cực, thuyết trình; kĩ năng, tác phong làm việc nghiêm túc, khoa học

Trong 3 năm học liên tục từ năm 2019 đến năm 2022, tôi đã ứng dụng đề tài này vào giảng dạy tại khối lớp 12 - trường THPT Huyện Văn Chấn, có dự giờ và kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh theo các tiêu chí:

1 HS không vận dụng được kiến thức môn học < 5 điểm Chưa đạt

2 HS chỉ vận dụng được kiến thức môn học 5 - 6 điểm Đạt

3 HS vận dụng được kiến thức môn học, có khả

năng làm việc nhóm, phát biểu ý kiến cá nhân

vào quá trình học tập

7 - 8 điểm Khá

4 HS vận dụng được kiến thức môn học, có khả

năng làm việc nhóm, phát biểu ý kiến cá nhân

vào quá trình học tập, liên hệ thực tế

9 - 10 điểm Tốt

22

Để thấy rõ hiệu quả và tính khả thi của đề tài tôi đã thống kê, xử lý các phiếu điều tra, khảo sát mức độ hứng thú của học sinh và kết quả học tập của học sinh sau khi áp dụng thử sáng kiến Kết quả được thể hiện cụ thể ở kết quả

so sánh giữa nhóm đối chứng với nhóm thực nghiệm Mỗi nhóm học sinh được

lấy phiếu điều tra là 150 học sinh

Bảng 1 Kết quả phiếu điều tra mức độ hứng thú của học sinh

Bảng 1.1 Kết quả phiếu điều tra mức độ hứng thú của học sinh khi học các

giờ áp dụng giải pháp thiết kế bài giảng sử dụng Infographic khuyết thiếu trong

ôn tập nội dung kiến thức cần nhớ tại nhóm thực nghiệm

150 Số lượng Tỉ lệ % Số lượng Tỉ lệ % Số lượng Tỉ lệ %

Bảng 1.2 Kết quả phiếu điều tra mức độ hứng thú của học sinh khi học các

giờ chưa áp dụng giải pháp thiết kế bài giảng sử dụng Infographic khuyết thiếu

trong ôn tập nội dung kiến thức cần nhớ tại nhóm đối chứng

150 Số lượng Tỉ lệ % Số lượng Tỉ lệ % Số lượng Tỉ lệ %

Bảng 2 Kết quả học tập của học sinh sau khi áp dụng thử sáng kiến

Bảng 2.1 Kết quả kiểm tra của học sinh khi học các giờ áp dụng giải pháp

thiết kế bài giảng sử dụng Infographic khuyết thiếu trong ôn tập nội dung kiến

thức cần nhớ tại nhóm thực nghiệm

150 Số lượng Tỉ lệ % Số lượng Tỉ lệ % Số lượng Tỉ lệ %

Bảng 2.2 Kết quả kiểm tra của học sinh khi học các giờ chưa áp dụng giải

pháp thiết kế bài giảng sử dụng Infographic khuyết thiếu trong ôn tập nội dung

kiến thức cần nhớ tại nhóm đối chứng

150 Số lượng Tỉ lệ % Số lượng Tỉ lệ % Số lượng Tỉ lệ %