Sử dụng tranh biếm họa trong dạy học lịch sử việt nam từ năm 1919 đến năm 1975 (lớp 12 thpt ban cơ bản)

Với mong muốn nâng cao hứng thú của học sinh trong học tập Lịch sử, từ đó góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục bộ môn tác giả nhận thấy việc sử dụng tranh biếm hoạ trong dạy

Huyện Văn Yên – Tỉnh Yên Bái

Yên Bái, ngày 05 tháng 2 năm 2022

1

MỤC LỤC

I THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN 1

1 Tên sáng kiến: 1

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: 1

3 Phạm vi áp dụng sáng kiến: 1

4 Thời gian áp dụng sáng kiến: 1

5 Tác giả: 1

II MÔ TẢ SÁNG KIẾN: 2

1 Tình trạng các giải pháp đã biết 2

2 Nội dung giải pháp đề nghị công nhận là sáng kiến: 5

2.1 Mục đích của giải pháp: 5

2.2 Nội dung giải pháp 5

2.2.1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của sáng kiến 5

2.2.2 Những yêu cầu cơ bản khi sử dụng tranh biếm họa trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông 6

2.2.3 Một số nội dung tranh biếm hoạ sử dụng trong dạy học phần Lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1975 7

2.2.4 Một số biện pháp sử dụng tranh biếm hoạ trong dạy học phần Lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1975 theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh Trung học phổ thông 8

2.2.4.1 Sử dụng tranh biếm họa để tạo động cơ học tập, thu hút sự chú ý của học sinh 8

2.2.4.2 Sử dụng tranh biếm họa để minh họa, để giải quyết nội dung kiến thức cơ bản 10

2.2.4.3 Sử dụng tranh biếm họa để củng cố bài học và kiểm tra đánh giá 17

2.3 Tính mới, sự khác biệt của giải pháp mới so với giải pháp cũ 20

3 Khả năng áp dụng của giải pháp 21

4 Hiệu quả, lợi ích thu được do áp dụng giải pháp 22

5 Những người tham gia tổ chức áp dụng sáng kiến lần đầu 28

6 Các thông tin cần được bảo mật 29

7 Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến 29

8 Tài liệu gửi kèm 30

III Cam kết không sao chép hoặc vi phạm bản quyền 30

1

I THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Tên sáng kiến: Sử dụng tranh biếm họa trong dạy học Lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1975 (Lớp 12 THPT – Ban cơ bản)

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Lịch sử

3 Phạm vi áp dụng sáng kiến:

Sáng kiến tập trung tiến hành nghiên cứu đưa ra các nội dung, phương pháp

sử dụng tranh biếm họa trong dạy học phần Lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1975 (Lớp 12 - Ban cơ bản), ứng dụng cho dạy học Lịch sử ở một số trường THPT trên địa bàn huyện Văn Yên (bao gồm THPT Chu Văn An, THPT Nguyễn Lương Bằng, Trung tâm GDNN-GDTX huyện Văn Yên) để khẳng định tính khả thi, đóng góp của sáng kiến

Sau khi sáng kiến hoàn thiện, có thể đưa vào thực tiễn áp dụng trong dạy học lịch sử ở các nhà trường THPT – phù hợp với định hướng đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh; Đáp ứng yêu cầu triển khai Chương trình giáo dục phổ thông mới 2018 Đồng thời còn có thể làm tài liệu tham khảo giúp cho các đồng nghiệp giảng dạy Lịch sử ở các nhà trường phổ thông khi đảm bảo thực hiện đúng các yêu cầu tiến hành và linh hoạt trong hình thức vận dụng như sáng kiến đề ra

4 Thời gian áp dụng sáng kiến:

Từ ngày 6 tháng 09 năm 2020 đến ngày 20 tháng 1 năm 2022 (Năm học 2020 -

Chức vụ công tác: Giáo viên

Nơi làm việc: Trường THPT Chu Văn An

Địa chỉ liên hệ: Nguyễn Thị Giang, Trường THPT Chu Văn An – Văn Yên – Yên Bái

Điện thoại: 0974639648

tổ chức, phương pháp, kĩ thuật dạy học hiện đại, tích cực là rất cần thiết và nên

Có thể thấy chất lượng môn Lịch sử trong kì thi THPT quốc gia của cả nước nói chung còn thấp Nguyên nhân của thực trạng này xuất phát từ nhiều yếu tố chủ quan và khách quan khác nhau Một trong những nguyên nhân không thể không kể đến đó là đa số học sinh chưa thích học sử vì khó nhớ, khó thuộc Kết quả khảo sát về thái độ yêu thích môn Lịch sử của 110 học sinh một cách ngẫu nhiên tại một số đơn vị trường trên địa bàn huyện Văn Yên trong năm học 2020 – 2021 tác giả nhận thấy như sau:

Tổng số HS Số HS Tỉ lệ (%) Số HS Tỉ lệ (%) Số HS Tỉ lệ (%)

Môn Lịch sử có vai trò quan trọng trong công tác giáo dục học sinh nhưng chỉ có 25,45 % số học sinh hứng thú với lịch sử, còn 39,1% số học sinh được khảo

3

sát lại không hề thích lịch sử, đó là một nỗi băn khoăn, trăn trở không chỉ của riêng bản thân tôi là giáo viên giảng dạy môn Lịch sử mà còn là vấn đề mà giáo dục và cả xã hội rất quan tâm Hơn nữa, trên địa bàn huyện Văn Yên có phần lớn học sinh có học lực trung bình với điểm đầu vào thấp Vì vậy, việc nâng cao chất lượng giáo dục nói chung và chất lượng dạy học môn Lịch sử nói riêng còn gặp nhiều khó khăn, đòi hỏi giáo viên giảng dạy cần nỗ lực học hỏi, tìm kiếm các phương pháp dạy học phù hợp với trình độ, khả năng tiếp thu của học sinh, từng bước nâng cao hứng thú và kết quả học tập của học sinh

Nhận thấy rõ tầm quan trọng của việc dạy và học môn Lịch sử nói chung

và Lịch sử lớp 12 nói riêng, thiết nghĩ cần phải phát huy hơn nữa hiệu quả của việc dạy học để nâng cao tính tích cực, chủ động trong học tập của học sinh theo tinh thần đổi mới cách thức kiểm tra đánh giá cũng như phương pháp dạy học Với mong muốn nâng cao hứng thú của học sinh trong học tập Lịch sử, từ

đó góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục bộ môn tác giả nhận thấy việc sử dụng tranh biếm hoạ trong dạy học Lịch sử là có thể, phù hợp và đáp ứng yêu cầu đổi mới dạy học theo hướng tích cực:

Thứ nhất, giống các loại tranh khác được sử dụng trong dạy học Lịch sử, tranh biếm họa mang đầy đủ những ưu điểm của đồ dùng trực quan Đối với việc dạy học Lịch sử, đồ dùng trực quan có vai trò rất quan trọng bởi hai trong những đặc trưng của kiến thức lịch sử là tính quá khứ và tính không lặp lại, trong khi nhận thức của học sinh lại diễn ra theo hướng từ hiện tại nhìn về quá khứ, rất dễ xảy ra tình trạng “hiện đại hóa lịch sử” Sử dụng đồ dùng trực quan góp phần đưa học sinh trở lại không khí lịch sử như hiện thực đã xảy ra Theo lí luận giáo dục học và tâm lí học, hứng thú có vai trò quan trọng trong việc làm cho con người trở nên vui tươi, phấn chấn hơn Hứng thú làm cho quá trình học tập trở nên hấp dẫn hơn và duy trì được quá trình nhận thức một cách bền bỉ Theo Alecxêep:

“Chỉ có hứng thú với một hoạt động nào đó mới đảm bảo cho hoạt động ấy được tích cực” Trong các loại tranh ảnh, tranh biếm họa được coi là thể loại tranh có khả năng diễn đạt kiến thức lịch sử một cách sâu sắc, chứa nhiều tri thức lịch sử quan trọng, là một biện pháp hiệu quả trong việc gây hứng thú học tập cho học sinh thông qua những chi tiết phóng đại, giúp bài giảng thêm sinh động hấp dẫn Thứ hai, tranh biếm họa góp phần khắc sâu sự kiện lịch sử, nâng cao năng lực tái hiện kiến thức Với những chi tiết phóng đại, tranh biếm hoạ sẽ gây ấn tượng với người xem, duy trì sự chú ý và làm chỗ dựa cho sự ghi nhớ Theo quy luật ưu tiên của trí nhớ sẽ có chọn lọc với những mức độ khác nhau tùy thuộc vào đặc điểm thông tin Cụ thể, sự ghi nhớ sẽ ưu tiên cho những điều cụ thể, hình ảnh trực quan (sẽ dễ ghi nhớ ngôn ngữ trừu tượng), sự vật, hiện tượng càng sinh động, hấp dẫn, càng gây hứng thú càng dễ ghi nhớ, những điều quan trọng, bổ ích hoặc

4

gây tranh cãi Những đặc điểm đó sẽ góp phần giúp học sinh tái hiện kiến thức khi cần thiết, khắc sâu sự kiện lịch sử hơn, tạo biểu tượng lịch sử ở học sinh Thứ ba, tranh biếm họa góp phần phát triển óc quan sát và tư duy cho học

sinh X Vêcxle trong công trình Phát triển tư duy biện chứng chỉ ra bước đầu tiên

của việc phát triển tư duy nói chung là “óc quan sát và kĩ năng biết đặt ra các vấn

đề trước các hiện tượng” Sử dụng đồ dùng trực quan không những giúp lĩnh hội

và ghi nhớ kiến thức lịch sử “trăm nghe không bằng mắt thấy”, từ đó giúp tạo biểu tượng, hình thành khái niệm, quy luật và bài học lịch sử (theo đúng quá trình hình thành tri thức lịch sử), mà còn giúp phát triển kĩ năng quan sát, óc tưởng tượng và ngôn ngữ của học sinh Tranh biếm họa có đặc trưng là tính biểu tượng và lôgic vấn đề cao, luôn có một lớp nghĩa ẩn dưới hình vẽ Nên để hiểu được tranh biếm họa thì học sinh cần có kiến thức nền tảng tốt, cộng thêm tư duy lôgic và tư duy phản biện cao Do vậy, sử dụng tranh biếm họa trong dạy học Lịch sử còn giúp thúc đẩy tư duy phản biện, chính kiến và sự lôgic trong nhận thức của học sinh Bên cạnh đó, sử dụng đồ dùng trực quan nói chung, tranh biếm họa nói riêng còn giúp giáo dục tư tưởng và óc thẩm mĩ cho học sinh

Tuy nhiên, sử dụng tranh biếm họa một cách đúng đắn và phù hợp vẫn gặp nhiều khó khăn và hạn chế nên tranh biếm họa vẫn chưa được sử dụng phổ biến trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông

Mặc dù các tài liệu về tranh biếm hoạ hiện đã có nhiều nguồn để tìm kiếm, khai thác tuy nhiên cách sử dụng, khai thác phục vụ dạy học sao cho hiệu quả thì lại chưa được phổ biến, nhất là đối với giai đoạn lịch sử quan trọng liên quan nhiều tới nội dung thi tốt nghiệp của học sinh lớp 12 đó là Lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1975 Tại các trường THPT trên địa bàn huyện Văn Yên, việc vận dụng phương pháp dạy học trực quan trong bộ môn Lịch sử đã được thực hiện

từ lâu với hệ thống các đồ dùng trực quan gồm lược đồ, biểu đồ, tranh - ảnh chân dung nhân vật, hiện vật, sự kiện lịch sử, học liệu,… song việc sử dụng tranh biếm hoạ lại chưa được thực hiện, bởi còn e ngại sự trừu tượng, khó hình dung, phân tích hoặc chưa hiểu rõ hết các nội dung thể hiện, phản ứng của bức tranh Song khi đi sâu vào tìm hiểu chúng ta sẽ nhận thấy việc sử dụng tranh biếm hoạ rất ưu thế trong việc phát triển tư duy, khả năng quan sát, óc tưởng tượng, phán đoán, sáng tạo của học sinh; phù hợp với dạy học phát triển phẩm chất, năng lực người học theo yêu cầu đổi mới hiện nay

Do đó, tác giả đã đi vào nghiên cứu, vận dụng và thực nghiệm phương pháp mới tại đơn vị và địa phương với mong muốn nâng cao chất lượng giáo dục môn Lịch sử nói chung và chất lượng môn Lịch sử ở trường THPT Chu Văn An nói riêng, nhất là chất lượng thi tốt nghiệp THPT, môn Lịch sử, và muốn được chia

sẻ kinh nghiệm của mình cùng các đồng nghiệp về phương pháp dạy học này

- Lớp 12 ban cơ bản Tìm hiểu, nghiên cứu và áp dụng các phương pháp sử dụng một số tranh biếm họa phục vụ cho việc giảng dạy phần Lịch sử Việt Nam 1919

-1975

Thực hiện giải pháp của sáng kiến sẽ giúp cho việc tiếp thu kiến thức của học sinh mang tính hệ thống, khoa học và sâu sắc hơn, từ đó góp phần nâng cao hứng thú và năng lực tư duy sáng tạo của học sinh trong học tập bộ môn, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục

Trong điều kiện có hạn và thời gian thực hiện hơn 1 năm học, sáng kiến không đi vào xây dựng các khuôn mẫu áp đặt mà chỉ xây dựng những hướng đi, giải pháp về phương pháp như một sự gợi mở, làm tư liệu tham khảo cho đồng nghiệp vận dụng áp dụng và phát triển theo hướng sáng tạo của riêng mình và là một hình thức tự bồi dưỡng chuyên môn, trau dồi nghiệp vụ, kinh nghiệm trong dạy học lịch sử

2.2 Nội dung giải pháp

2.2.1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của sáng kiến

Cơ sở lí luận của sáng kiến được xây dựng từ việc nghiên cứu vị trí, vai trò của môn Lịch sử trong chương trình giáo dục phổ thông trên các phương diện kiến thức, phẩm chất cần phát triển vàc các năng lực cần hình thành bao gồm cả năng lực chung, năng lực đặc thù môn và ưu thế của bộ môn Với mục tiêu ngoài việc cung cấp kiến thức, còn hướng tư tưởng tình cảm, rèn luyện các kỹ năng cho học sinh môn lịch sử đóng vai trò quan trọng trong giáo dục nhân cách cho học sinh

mà theo chương trình đổi mới, bộ môn Lịch sử sẽ cung cấp, củng cố và nâng cao kiến thức cho học sinh một cách tương đối có hệ thống về Lịch sử thế giới và Lịch

sử Việt Nam, kể từ khi loài người xuất hiện cho đến nay

Từ nghiên cứu khái niệm “tranh biếm hoạ”, những đặc điểm cơ bản của tranh

về hình thức, nội dung, mục đích, chủ đề; sáng kiến khẳng định vai trò, ý nghĩa của tranh biếm họa trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông, xác định, lựa chọn, xây dựng hệ thống tranh biếm hoạ có thể sử dụng phù hợp cho dạy học Lịch sử Việt Nam giai đoạn từ năm 1919 đến năm 1975

6

Song song với quá trình nghiên cứu lí luận chung sáng kiến cũng tiến hành điều tra, khảo cứu, phỏng vấn, trao đổi kết hợp quan sát, dự giờ thực tiễn hoạt động dạy học Lịch sử hiện nay tại các đơn vị trường THPT triển khai áp dụng để

từ đó phát hiện, đánh giá, tổng kết những vướng mắc, hạn chế hoặc ưu điểm đã đạt được Trên cơ sở đó, sáng kiến đi sâu vào xác định rõ những nội dung yêu cầu cần thực hiện khi sử dụng tranh biếm hoạ trong dạy học lịch sử về tính tư tưởng, trực quan, khoa học, sư phạm, và xây dựng các biện pháp sử dụng tranh biếm hoạ trong dạy học Lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1975 nhằm đạt hiệu quả cao nhất, tạo hứng thú, kích thích tư duy, sáng tạo, khả năng giải quyết các vấn

đề thực tiễn cho học sinh và phát triển những phẩm chất, năng lực cần hướng tới

Từ nghiên cứu lí luận và thực tiễn có thể khẳng định giải pháp sử dụng tranh biếm hoạ trong tổ chức các hoạt động dạy – học Lịch sử theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh Trung học phổ thông là rất cần thiết và là yêu cầu của việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay để đáp ứng việc triển khai chương trình giáo dục phổ thông mới (2018) cũng như đạt được các mục tiêu giáo dục Giải pháp của sáng kiến cũng là phương thức vận dụng, là một nhiệm

vụ quan trọng và có ý nghĩa to lớn đối với mục tiêu dạy học là phát triển toàn diện cho học sinh cả về trí tuệ, tư duy, năng lực, kĩ năng thực hành và vận dụng vào thực tiễn

2.2.2 Những yêu cầu cơ bản khi sử dụng tranh biếm họa trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông

Việc khai thác và sử dụng tranh biếm họa phải đảm bảo được bốn nguyên tắc cơ bản: Tính tư tưởng, tính trực quan, tính khoa học, tính sư phạm thì mới thực

sự có tác dụng phát triển toàn diện cho học sinh ở cả ba mặt: nhận thức, tư tưởng

tình cảm và kĩ năng

Một là Tính tư tưởng: Đảm bảo tính tư tưởng là nguyên tắc đầu tiên mang

tính định hướng cho việc khai thác và sử dụng hệ thống tranh biếm họa Tính tư tưởng thể hiện ở kênh hình phải phục vụ lợi ích thiết thực cho người học, giúp học sinh phát huy năng lực, trí tuệ, bồi dưỡng tình cảm đạo đức tốt đẹp đồng thời

phù hợp với mục đích giáo dục hiện nay

Tranh biếm họa luôn chứa đựng trong đó những tri thức lịch sử có giá trị nhưng không phải cứ là tranh biếm họa nào cũng đều phản ánh trong đó sự thật lịch sử Do đó khi khai thác tranh biếm họa trong dạy học lịch sử cần có sự xem xét, lựa chọn kĩ lưỡng Nếu bức tranh biếm họa đó phục vụ cho việc khôi phục quá khứ lịch sử, có tác động tốt đến sự hình thành nhân cách cho học sinh thì sử

dụng hoặc ngược lại cần xem xét kĩ lưỡng

7

“Sử dụng tranh biếm họa trong dạy học lịch sử nhất thiết phải tuân thủ việc vận dụng chủ nghĩa Mác – Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, phải phân tích lịch sử

một cách khoa học, đúng đắn như đặc trưng vốn có của lịch sử”

Hai là Tính trực quan: Đặc trưng bộ môn học lịch sử là tìm hiểu những gì

đã xảy ra trong quá khứ để rút ra bài học cho hiện tại và tương lai Vì vậy, giáo viên bộ môn lịch sử phải tái hiện lại, tạo cho học sinh những hình ảnh chân thực,

khách quan về quá khứ lịch sử, những sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử

Tính trực quan trong dạy học lịch sử còn thể hiện ở việc dạy học phải đảm bảo tính cụ thể, hình ảnh của sự kiện lịch sử Do đó, giáo viên dạy học lịch sử phải

sử dụng ngôn ngữ trong sáng, giàu hình ảnh, nhiều phương pháp bộ môn phù hợp trong đó có tranh biếm họa nhằm giúp học sinh tạo biểu tượng, hình thành khái

niệm lịch sử

Ba là Tính khoa học: Tính khoa học khi khai thác tranh biếm họa yêu cầu

phải đảm bảo tính chính xác của sự kiện, hiện tượng về địa điểm, thời gian, nhân vật lịch sử Tranh biếm họa có tính tưởng tượng cao tuy nhiên trong quá trình khai thác cần đảm bảo tính chính xác về nội dung của các sự kiện, hiện tượng lịch sử Tính khoa học còn thể hiện ở sự thống nhất, lôgic chặt chẽ giữa từng kênh

hình với từng nội dung cụ thể của bài

Bốn là Tính sư phạm: Đồ dùng trực quan nói chung, tranh biếm họa nói riêng

là một phần không thể thiếu trong việc đổi mới phương pháp dạy học môn lịch sử nhằm nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn Đảm bảo tính sư phạm trong day học lịch sử khi sử dụng tranh biếm họa thể hiện ở tính vừa sức, đảm bảo tính hài hòa giữa các kênh hình khác và sự hợp lý trong thời gian khai thác, sử dụng tranh Thường sử dụng không quá 3 phút cho một bức tranh, trong một bài chỉ nên sử dụng không quá 3 tranh Khi sử dụng tranh, giáo viên phải hướng dẫn học sinh quan sát, đưa ra những gợi ý, giúp đạt hiệu quả khai thác cao nhất

2.2.3 Một số nội dung tranh biếm hoạ sử dụng trong dạy học phần Lịch

sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1975

Trên cơ sở nghiên cứu nội dung chương trình Lịch sử lớp 12 phần Việt Nam

từ năm 1919 đến năm 1975 và tham khảo các tài liệu, sách, các kênh thông tin cung cấp kho tài liệu tranh biếm hoạ, sáng kiến đi vào xác định, lựa chọn những tranh biếm hoạ phù hợp với nội dung dạy học và có thể sử dụng hợp lí trong dạy

học Lịch sử thuộc giai đoạn nghiên cứu (xem thêm phụ lục 1)

8

2.2.4 Một số biện pháp sử dụng tranh biếm hoạ trong dạy học phần Lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1975 theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh Trung học phổ thông

2.2.4.1 Sử dụng tranh biếm họa để tạo động cơ học tập, thu hút sự chú

ý của học sinh

Việc tạo động cơ, hứng thú học tập cho học tập cho học sinh là vấn đề cực

kì quan trọng song chưa nhận được sự quan tâm đúng mức của giáo viên Thực tế cho thấy, chỉ khi nào học sinh chuẩn bị sẵn sàng và có tâm thế tiếp nhận kiến thức,

có hứng thú với vấn đề đang và sẽ được học thì việc tổ chức hoạt động nhận thức

đó của giáo viên mới được hiệu quả

Tính tích cực học tập – động cơ – hứng thú có mối quan hệ chặt chẽ, biện chứng với nhau Tạo ra sự hứng thú, động cơ học tập và tính tích cực ở học sinh chính là ưu thế của tranh biếm họa so với các loại tranh khác Những nội dung học tập có liên quan đến nhu cầu, sở thích, gây hứng thú đối với học sinh sẽ kích thích học sinh hành động tích cực, vượt qua khó khăn trở ngại để đạt mục đích đề

ra Theo lí luận dạy học, động cơ có hai loại: động cơ bên ngoài và động cơ bên trong Động cơ bên ngoài hay động cơ xã hội là nghĩa vụ, là sự hãnh diện của bản thân đối với kì vọng của gia đình, dòng họ, đối với bạn bè (như sợ bị trừng phạt, làm vui lòng cha mẹ, thầy cô, làm cho bạn bè nể nang, ) không mang tính bền vững Động cơ bên trong là sự ham thích, sự hứng thú, khát vọng chinh phục, hoàn thiện tri thức, mang tính bền vững hơn Sử dụng tranh biếm hoạt trong dạy học lịch sử cần kích thích, hướng tới việc tạo động cơ bên trong, sự khát khao, mong mỏi khám phá những điều ẩn chứa đằng sau sự “phóng đại” mà bức tranh

năm 1919 – 1930

Giáo viên có thể sử dụng tranh của tác giả Nguyễn Bích (Hình 4) trong phần khởi động khi dạy bài 19: Bước phát triển của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp (1951-1953) bằng việc cho học sinh quan sát bức tranh và đặt câu

hỏi:

“Hay là gửi cho họ lá cờ này?” (Hình 6)

Giáo viên giới thiệu tranh, học sinh quan sát, phát hiện nội dung, sau đó nêu vấn đề, định hướng những nhiệm vụ mà học sinh cần phải giải quyết trong bài

học: tình hình nước Pháp sau 8 năm chiến tranh; hi vọng của Pháp – Mĩ với Kế hoạch quân sự Navarre; sự kết thúc Chiến tranh Đông Dương trên mặt trận quân

sự và ngoại giao

Khai thác bức tranh trong hoạt động tìm hiểu kiến thức, lí giải tại sao Pháp – Mĩ lại triển khai Kế hoạch Navarre, mục đích của Kế hoạch Navarre Thông qua khai thác bức tranh ở khía cạnh nội dung, học sinh thấy được sự sa lầy của Pháp sau 8 năm chiến tranh Đông Dương, Mĩ đã can thiệp và đóng vai trò như thế nào

trong chiến tranh Đông Dương

(3) Khi dạy “Bài 21 - Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc đấu tranh chống đế quốc Mĩ và chính quyền Sài Gòn ở miền Nam (1954 - 1965)”, giáo viên

có thể sử dụng bức tranh: Đây là cái cuộc “Bang giao bình đẳng” của Mĩ - Diệm

(Hình 7) tổ chức cho học sinh tìm hiểu về: Tình hình miền Nam trong những năm

1954 – 1960, ở phần khởi động để tạo hứng thú học tập cho học sinh, giúp các em

hiểu rõ về âm mưu của Mĩ – Diệm đối với miền Nam Việt Nam Để khai thác hiệu

quả bức tranh, có thể đưa ra một số câu hỏi gợi mở sau:

+ Quan sát và miêu tả các nhân vật trong tranh, giải thích các câu nói được tác giả đề cập đến: “Đây là cái cuộc bang giao bình cẳng của Mĩ – Diệm” “Cuộc

bang giao Việt – Mĩ là một cuộc bang giao đặt trên nền tảng bình đẳng”

+ Em có cho rằng mối quan hệ giữa Mĩ và chính quyền Ngô Đình Diệm được xây dựng trên nền tảng bình đẳng không? Tạo sao? Theo em, cần có những điều

kiện gì để có được mối quan hệ bang giao bình đẳng?

+ Em hãy đánh giá thái độ của tác giả thông qua bức tranh biếm họa

(4) Khi dạy “Bài 22 - Nhân dân hai miền trực tiếp chiến đấu chống đế quốc

Mĩ xâm lược, nhân dân miền Bắc vừa chiến đấu, vừa sản xuất”, giáo viên sử dụng

các bức tranh biếm họa của các họa sĩ: Trần Quyết Thắng, Bích Liên, Lý Trực Dũng (Hình 13-14-15-16) trong phần khởi động, tạo hứng thú và định hướng tư

duy cho học sinh khi dạy học sự kiện Điện Biên Phủ trên không 12 ngày đêm cuối

10

năm 1972 Giáo viên cho học sinh quan sát tranh, đồng thời đưa ra các câu hỏi định hướng để học sinh tập trung giải quyết như: Các bức tranh biếm họa trên phác họa sự kiện gì? Người đàn ông trong 4 bức tranh đó là ai? Giải thích nguyên

nhân và hậu quả của sự kiện này?

Tổ chức cho học sinh khai thác thông tin trong tranh, kết hợp với các thông tin do giáo viên cung cấp, hoặc yêu cầu học sinh đọc tư liệu để giải thích tại sao Níchxơn lại quyết định ném B52 vào Hà Nội – Hải Phòng Giáo viên có thể tham

khảo tài liệu sau đây kết hợp với khai thác tranh để học sinh hiểu sâu về sự kiện:

“Ông McNamara, nguyên Bộ trưởng Quốc phòng Mĩ, năm 1995 khi sang Hà Nội dự Hội thảo khoa học đã thừa nhận rằng: “Từ sau Tết Mậu Thân (1968), không ai trong giới cầm quyền và giới quân sự Mĩ nói tới khả năng giành chiến thắng bằng quân sự ở Việt Nam, mà chỉ là rút quân Mĩ trong hòa bình, trong danh

dự.”

Tại Nhà Trắng, kết quả của cuộc bàn thảo là 11/16 chiến lược gia (phần lớn

là phái “diều hâu”) đã nói rằng: đưa cho tướng Oét molen gần 50 vạn quân Mĩ, đánh nhau 3 năm liền mà vẫn không giữ nổi sứ quán Mĩ ở Sài Gòn, nay lại đòi tăng thêm 20 vạn thì biết bao giờ mới đưa được quân Mĩ về, nên quyết định không tăng quân mà rút quân Mĩ về Tổng thống Johnson ngày 31/3/1968 đã có một quyết định đúng – tuyên bố không ra ứng cử tổng thống nhiệm kì 2, ngừng ném bom miền Bắc Việt Nam từ vĩ tuyến 20 trở ra, chấp nhận đàm phán, phi Mĩ hóa

cuộc chiến tranh

Ông Níchxơn muốn đắc cử Tổng thống Mĩ đã tuyên bố: nếu được bầu, ông

sẽ rút quân Mĩ khỏi Việt Nam và lấy tù binh về Tuy cũng thuộc phái “diều hâu”, nhưng Níchxơn đã phải thực hiện rút quân Mĩ Sau đó, Mĩ đã rút 37 vạn quân vào

các năm 1969, 1970, 1971

Trong đàm phán tại Pari, Mĩ khăng khăng đòi cả hai bên là miền Bắc Việt Nam và Mĩ cùng rút quân “Nhưng cuộc đấu tranh trên bàn đàm phán đã làm cho chính Níchxơn phải hiểu ra rằng: quân Bắc Việt Nam là người Việt Nam nên có thể ở lại miền Nam (tài liệu Nhà Trắng được giải mã của La-ri Bơ-man); đồng thời, chỉ có rút quân Mĩ mới lấy được tù binh Mĩ về – đó là ý chí của nhân dân

Mĩ Tuy nhiên, với hi vọng có thể giành điểm trên bàn đàm phán để có thể rút quân trong thế thắng, Níchxơn trấn an Thiệu bằng cách dùng “pháo đài bay” B52 ném bom vào Hà Nội và Hải Phòng Thế nhưng, những cố gắng cuối cùng này cũng bị thất bại Mĩ đã buộc Thiệu phải cùng kí vào Hiệp định.”

2.2.4.2 Sử dụng tranh biếm họa để minh họa, để giải quyết nội dung kiến thức cơ bản

11

Tranh biếm họa có khả năng khôi phục lại quá khứ, các sự kiện, hiện tượng lịch sử một cách cụ thể Mặt khác, tranh biếm họa còn giúp học sinh có những ấn

tượng sâu sắc về quá khứ

Sử dụng tranh biếm họa khi phản ánh một sự kiện, hiện tượng lịch sử sẽ giúp học sinh có cái nhìn toàn diện dưới góc nhìn hài hước chứa đựng nhiều hình ảnh

ẩn dụ Khi sử dụng tranh biếm họa để phản ánh sự kiện, hiện tượng lịch sử, giáo viên cần chú ý đến tính hiện thực, tính tư tưởng của bức tranh sử dụng Tuyệt đối không được đưa những bức tranh có nội dung xuyên tạc lịch sử hoặc mang tính

chất không lành mạnh, không phù hợp với nội dung bài dạy

Khi phân tích tranh cần chú ý làm nổi bật các sự kiện, hiện tượng được nói đến nhằm khôi phục lại bức tranh lịch sử một cách chân thực nhất có thể, hướng

học sinh đến những sự kiện lịch sử một cách chính xác và khoa học

Một số ví dụ cụ thể:

(1) Giáo viên sử dụng hai bức tranh: Văn minh bề trên - Vi hành (Hình 1 - Hình 2) để học sinh khai thác, lấy thông tin ở “bài 12- Phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1925”, mục II.3 “Hoạt động của Nguyễn

Ái Quốc: khi Người sáng lập tờ báo Người cùng khổ - Le paria (1922) – cơ quan

ngôn luận của Hội Liên hiệp thuộc địa, và đóng vai trò là chủ nhiệm kiêm chủ bút Qua việc khai thác các nhân vật và nội dung phản ánh trong tranh, giáo viên

tổ chức để học sinh rút ra nội dung phản ánh, mục đích của báo Người cùng khổ

(là vũ khí để chiến đấu, giải phóng con người, là diễn đàn của các dân tộc thuộc địa, tuyên truyền, tố cáo sự áp bức của chính quyền thực dân ở xứ thuộc địa, thức

tỉnh các dân tộc bị áp bức vùng dậy đấu tranh

(2) Khi dạy “bài 15 - Phong trào dân chủ 1936 -1939”, giáo viên có thể sử

dụng bức tranh “Sự công bằng của thuế thân” (Hình 3) để dạy mục I.2 Tình hình trong nước (Lịch sử 12), khắc họa cho học sinh một trong những chính sách bóc lột của chính quyền thuộc địa với nhân dân Đông Dương là tăng thuế Qua đó, tố cáo sự độc ác, tàn bạo của thực dân Pháp khi tận dụng triệt để loại thuế này để bóc lột nhân dân ta, khiến đời sống của đa số nhân dân khó khăn, cực khổ

Thứ nhất, khắc họa sự nặng nề của thuế thân – một loại thuế mà ngay từ khi

ra đời đã mang tính chất vô lí Qua đó, tố cáo sự độc ác, áp bức, bóc lột của thực dân Pháp khi tận dụng triệt để loại thuế này của các triều đại phong kiến và còn tàn bạo, thâm hiểm hơn qua một số quy định “thắt chặt” thuế này khiến người dân thêm cùng cực

Thứ hai, kết hợp với phương pháp sử dụng số liệu để tạo biểu tượng lịch sử

cho học sinh Sử dụng một số kĩ thuật tính toán đơn giản để giúp học sinh có thể hiểu rõ loại thuế này, vừa thể hiện sự liên hệ thực tế Nếu chỉ nói thuế thân dưới

12

thời Pháp thuộc rất nặng, mỗi người dân ở Trung Kì phải đóng 2,5 đồng thì học sinh khó có thể nhận thức được mức thuế nặng nề như thế nào (đối với các em số tiền đó hiện nay không đáng kể), song nếu nói với các em số tiền đó hiện nay có thể mua được trên 100 kg gạo thì các em mới biết mức thuế phải đóng lúc ấy nặng

đến mức nào Theo Giáo trình Phương pháp dạy học lịch sử do Giáo sư Phan

Ngọc Liên biên soạn, ở thời điểm năm 2004 số tiền đó là 250.000 Tuy nhiên, tính theo giá cả ở thời điểm hiện nay (2018), nếu trung bình 1 kg gạo khoảng 10.000 thì số thuế ấy là 1.000.000 Chỉ cần với phép toán tam suất đơn giản, học sinh có thể hình dung ngay nếu như các em (18 tuổi) sống thời kì Pháp thuộc thì các em phải đóng số tiền thuế thân là 1.000.000/1 em

(3) Khi dạy “bài 18 - Những năm đầu của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp”, mục IV.2 Chiến dịch Biên giới Thu - Đông năm 1950, giáo viên

có thể sử dụng bức tranh Lính của Charton (Hình 4) để khai thác nội dung diễn

biến và kết quả của chiến dịch Đông Khê Giáo viên có thể sử dụng một số câu

hỏi sau đây để học sinh khai thác tranh gắn với nội dung bài học:

+ Quan sát tranh, em thấy những người lính của Charton đang làm gì? Tại sao họ lại thực hiện các hành động đó?

+ Thông qua bức tranh, em hãy cho biết thái độ, mục đích của tác giả khi phác họa hình ảnh lính của Charton

Sau khi thực dân Pháp để mất Đông Khê Quân địch ở Thất Khê bị uy hiếp, Cao Bằng bị cô lập Trước nguy cơ bị tiêu diệt, quân Pháp buộc phải rút khỏi Cao Bằng theo Đường số 4 Sác tông chuẩn bị phương án cuối cùng cho cuộc rút lui,

ra lệnh phá hủy hết các kho trại, các khí giới nặng không mang theo được (xe, trọng pháo, đạn dược), chỉ mang theo hai ngày lương thực, băng rừng xuống mạn tây nam để gặp đoàn quân Lơ pagiơ, đồng thời truyền lệnh ai đi chậm không theo kịp thì bị bỏ lại

Để yểm trợ cho cuộc rút quân này, Pháp huy động quân từ Thất Khê tiến lên chiếm lại Đông Khê và đón cánh quân từ Cao Bằng rút về Đoán được ý định của địch, quân ta chủ động mai phục, chặn đánh địch nhiều nơi trên Đường số 4, khiến hai cánh quân này không gặp nhau được Hai binh đoàn Lơ Pa giơ và bị tiêu diệt Phác họa những hình ảnh lính của Sác tông với những hành động khác thường nói trên, tác giả mang đến cái nhìn hài hước, tiếng cười mỉa mai, châm biếm quân đội của Charton – vốn là chuyên nghiệp thế nhưng khi thất trận, đã đánh mất độ chuyên nghiệp của một đội quân dưới quyền chỉ huy của Sác tông

Giáo viên sử dụng tranh nói trên khi dạy học phần: Chiến dịch Biên giới Thu – Đông năm 1950, ở phần kết quả, ý nghĩa, và tổ chức cho học sinh đánh giá tác

động của chiến dịch đến cục diện chiến tranh ở cả hai phía ta và Pháp

Mĩ, có quyền lực tập trung trong tay, Tátxinhi đã lập ra kế hoạch mới nhằm kết thúc chiến tranh Học sinh tìm hiểu 4 nội dung kế hoạch của Tátxinhi như trong sách giáo khoa Lịch sử 12, phân tích nội dung kế hoạch để thấy được rằng kế hoạch của Tátxinhi đã đưa cuộc chiến tranh xâm lược của Pháp ở Đông Dương lên quy mô lớn, làm cho cuộc kháng chiến của nhân dân ta, nhất là ở vùng sau lưng địch trở lên khó khăn, phức tạp

Cũng ở bài học này, giáo viên có thể khai thác bức tranh “Hay là gửi cho họ

lá cờ này?” (Hình 6) của tác giả Herblock trong hoạt động tìm hiểu kiến thức, lí

giải tại sao Pháp – Mĩ lại triển khai kế hoạch Nava, mục đích của kế hoạch Nava Thông qua khai thác bức tranh ở khía cạnh nội dung, học sinh thấy được sự sa lầy của Pháp sau 8 năm chiến tranh Đông Dương, Mĩ đã can thiệp và đóng vai trò như thế nào trong chiến tranh Đông Dương

(5) Khi dạy “bài 21 - Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc đấu tranh chống đế quốc Mĩ và chính quyền Sài Gòn ở miền Nam (1954 - 1965)”, mục V.1

Chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” của Mĩ ở miền Nam, giáo viên có thể sử dụng bức tranh của tác giả Herblock, giáo viên sử dụng tranh để tổ chức cho học sinh tìm hiểu về phong trào đấu tranh của Phật giáo (1963) Giáo viên tổ chức cho người học khai thác thông tin trong tranh, tìm hiểu nguyên nhân của phong trào:

là do chính sách kì thị tôn giáo của chính quyền Diệm Dưới sự thống trị của chính quyền Diệm – Nhu, tôn giáo được tạo mọi điều kiện để phát triển là Công giáo, ai muốn thăng tiến đều phải cải đạo trở thành tín đồ Công giáo; trong nghi lễ của các học đường, Lễ Noen được nghỉ tới 15 ngày, còn Lễ Phật Đản của đạo Phật thi không được nghỉ Sau đó, ngày lễ này còn bị hủy bỏ, chính quyền chiếm đất của Phật giáo để Công giáo xây nhà thờ, cấm treo cờ Phật, thậm trí dùng cả vũ lực, cho binh sĩ tấn công, phong tỏa chùa chiền, bắt nhà sư, phật tử và những người có liên quan đến phong trào đấu tranh của Phật giáo, gây sự căm phẫn trong dư luận nói chung và tăng ni, phật tử miền Nam nói riêng

Để phản đối chính sách của chính quyền Diệm, sự kiện Hòa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu (11/6/1963) đã làm rung động lòng người, được Giáo sư Trần

14

Văn Giàu viết: “Kết tinh trong một vị chân tu những nỗi căm hờn đối với một chế

độ độc tài cá nhân gia đình trị, vô nhân đạo và bạo ngược Hành động dũng cảm của Hòa thượng Thích Quảng Đức là một bản án đối với chế độ bù nhìn của Mĩ ở Sài Gòn, đồng thời là một lời kêu gọi đồng bào Phật tử đấu tranh chống phát xít,

dù chết cũng không lùi bước Thật không phải thường có những cái chết kích động nhân tâm sâu sắc và rộng rãi như cái chết của Hòa thượng Thích Quảng Đức Sau sự kiện này, chính quyền nhà Ngô vẫn tiếp tục đàn áp Phật giáo, bà Trần

Lệ Xuân – vợ cố vấn Ngô Đình Nhu còn đổ thêm dầu vào lửa khi phát biểu: “Hãy

để họ cháy và chúng tôi sẽ vỗ tay.”

Hậu quả là phong trào đấu tranh của tăng ni, phật tử lan rộng ra các tầng lớp

xã hội khác như tri thức, công thương, học sinh, sinh viên và sự phân hóa trong

bộ máy chính quyền Diệm, chính quyền Mĩ cũng mất niềm tin vào Diệm Một số tướng lĩnh trong quân lực Việt Nam Cộng hòa với sự đồng tình của Đại sứ quán

Mĩ đã đảo chính, lật đổ chính quyền Ngô Đình Diệm – chấm dứt nền đệ nhất cộng hòa ở miền Nam Việt Nam

(6) Khi dạy bài 22, mục III Chiến đấu chống chiến lược Việt Nam hóa chiến tranh và Đông Dương hóa chiến tranh của Mĩ (1969-1973), giáo viên sử dụng bức tranh phác họa của quân đội Hoa Kì khi đang làm nhiệm vụ (Hình 18), khi giảng

dạy: Chiến dịch Đường 9 – Nam Lào, hay chiến dịch Lam Sơn 719

Giáo viên có thể đặt câu hỏi để học sinh quan sát, khai thác thông tin từ hai bức tranh:

+ Quan sát và miêu tả những lực lượng được phản ánh trong tranh

+ Thông điệp mà các bức tranh nêu lên là gì? Người Mĩ có đạt được mục tiêu của họ trong chiến dịch này hay không? Họ có tin tưởng vào khả năng tự chiến đấu của quân đội Sài Gòn hay không? Tại sao?

Đây là một trong những chiến dịch quan trọng của quân đội Sài Gòn với sự

hỗ trợ của quân đội Mĩ Mục tiêu của quân đội Sài Gòn là tiến vào lãnh thổ Lào qua Đường 9, kéo dài từ biên giới tới thị trấn Xêpôn, tiêu diệt lực lượng đối phương đóng ở trong vùng, phá hủy tất cả các kho xăng dầu và hậu cần, kiểm soát

sự thâm nhập dọc theo tuyến đường mòn Hồ Chí Minh từ Bắc vào Nam Đây cũng

là một cuộc thử nghiệm cho chiến lược Việt Nam hóa chiến tranh, Mĩ cũng muốn thông qua đó để khẳng định khả năng tự chiến đấu của quân đội Sài Gòn, qua đó rút dần quân Mĩ và giảm thiểu xương máu của người Mĩ trên chiến trường

“Để đạt được mục đích và tham vọng trên, Mĩ – Ngụy đã huy động một lực lượng rất lớn lên tới 42 nghìn quân; trong đó, quân đội Sài Gòn có 33 nghìn – gồm các đơn vị thiện chiến nhất và cả lực lượng dự bị chiến lược và thủy quân lục chiến và quân dù cùng 9 nghìn quân Mĩ, với sự yểm trợ của không quân, hải quân,

15

pháo binh của Mĩ Chúng dự định tiến hành chiến dịch trong khoảng 3 tháng và kết thúc trước mùa mưa năm 1971.”

Tuy nhiên, kết quả đã không như người Mĩ mong đợi, đúng như câu hỏi và

sự hoài nghi của 2 người lính ở bức tranh thứ hai Đây là cuộc hành quân thiệt hại nặng nề nhất của quân lực Việt Nam Cộng hòa Nếu xét phương diện một thử nghiệm của Việt Nam hóa chiến tranh, Lam Sơn 719 đã là một thất bại nặng nề Hơn nữa lực lượng xâm lấn đã bị thương vong Lực lượng tinh nhuệ biệt động quân và sư đoàn nhảy dù đã bị thiệt hại nặng, đây là những đơn vị dự bị chiến lược tốt nhất của Việt Nam Cộng hòa “Sự đại bại của quân xâm lược với những cuộc rút chạy vội vã trong tiếng súng tấn công tới tấp của quân Giải phóng đã phơi bày tình thế “thua cháy túi” của kẻ đánh bạc khát nước Sau chiến dịch, thị trấn Xêpôn và vùng giải phóng Lào được bảo vệ, các căn cứ, kho tàng, đường vận chuyển cho các lực lượng cách mạng được giữ vững

(7) Khi dạy bài 22, mục IV Miền Bắc vừa chiến đấu chống chiến tranh phá hoại, vừa sản xuất và làm nghĩa vụ hậu phương, giáo viên sử dụng tranh biếm họa: Ních Xơn, tên giết người (Hình 19) của tác giả Phan Kích, tổ chức cho học

sinh tìm hiểu về: Chiến dịch Điện Biên Phủ trên không 12 ngày đêm cuối năm

1972 nhằm lên án hành động của Mĩ khi dùng B52 hủy diệt Hà Nội

Giáo viên có thể tham khảo một số câu hỏi sau đây khi sử dụng tranh:

+ Níchxơn là ai? Tại sao tác giả lại vẽ Níchxơn với hình ảnh con quỷ giết người?

+ Mục đích của tác giả khi phác họa bức tranh này là gì? Em có đồng tình với tác giả hay không? Tại sao?

Sau khi học sinh trả lời những câu hỏi nêu trên, giáo viên có thể cung cấp hoặc làm rõ hơn một số nội dung về trận Điện Biên Phủ trên không, đồng thời thể hiện sự đồng tình với tác giả khi phác họa bức tranh biếm họa trên

Đúng như ta dự đoán, sau khi trúng cử lại Tổng thống (11/1972) Níchxơn liền giở giọng đe dọa, phá ngang, làm cho cuộc đàm phán Paris bị bỏ dở Sau đó chính quyền Níchxơn đã phê chuẩn kế hoạch mở cuộc tập kích bằng không quân chiến lược vào Hà Nội, Hải Phòng Mục tiêu là nhằm tàn phá một số khu vực dân

cư, nhất là Hà Nội, Hải Phòng, gây tâm lí hoang mang trong nhân dân và làm áp lực buộc ta phải hạ thấp một số điều khoản trong Dự thảo Hiệp định (do ta đưa ra

và Mĩ đã chấp thuận); phá hoại tiềm lực kinh tế, quốc phòng của ta, ngăn chặn nguồn tiếp tế của hậu phương cho tiền tuyến; gây tổn thất lớn về người và của, làm ta mất nhiều thời gian khắc phục hậu quả và do đó không tiếp tục cuộc kháng chiến ở Miền Nam

16

Thực hiện mục tiêu trên, trong 12 ngày đêm, Mĩ đã sử dụng 663 lần chiếc máy bay chiến lược B52, 3884 lần chiếc máy bay chiến thuật chiến đấu, đánh phá liên tục Hà Nội, Hải Phòng Số lượng bom đạn Mĩ đã ném trong 12 ngày đêm lên tới 10 vạn tấn (riêng Hà Nội là 4 vạn tấn) có sức công phá tương đương với 5 quả bom nguyên tử mà Mĩ đã ném xuống Nhật Bản năm 1945

Cuộc tập kích bằng đường không của Mĩ đã gây ra cho ta những tổn thất to lớn về người và của Chỉ trong trận bom rải thảm phố Khâm Thiên, Hà Nội đêm 26/12/1972 đã làm chết 278 người, trong đó có 91 phụ nữ, 40 cụ già, 55 trẻ em; làm cho 178 cháu mồ côi trong đó có 66 cháu mồ côi cả cha lẫn mẹ; 290 người bị thương, 2000 ngôi nhà, trường học, đền chùa, rạp hát, trạm xá bị sập, trong đó có

534 ngôi nhà bị phá hủy hoàn toàn Nhưng quân dân Hà Nội đã làm lên chiến thắng Điện Biên Phủ trên không 12 ngày đêm, chính quyền Níchxơn đã thất bại thảm hại trong các cuộc tập kích, bị dư luận trong nước và quốc tế phản đối gay gắt, mục tiêu của Níchxơn đã không thực hiện được Mĩ phải chấp nhận kí Hiệp định Paris theo các điều khoản của ta

Bức tranh biếm họa ra đời trong chính bối cảnh lịch sử đó Vì vậy, nó là bằng chứng cho những hành động vô nhân đạo của Tổng thống Mĩ Níchxơn Thông qua bức tranh, tác giả muốn lên án, tố cáo chính quyền Ních xơn trong cuộc tập kích 12 ngày đêm cuối năm 1972

(8) Khi dạy bài 22, mục I Chiến đấu chống chiến lược “Chiến tranh cục bộ” của đế quốc Mĩ ở miền Nam 1965-1968, giáo viên có thể sử dụng bức tranh biếm họa của tác giả Herblock (Hình 17) giúp học sinh tìm hiểu kiến thức mới Mặc dù leo thang chiến tranh, tăng cường viện trợ, đưa quân Mĩ và đồng minh trực tiếp tham chiến nhưng Mĩ và chính quyền Sài Gòn không đạt được mục tiêu mong muốn, đặc biệt là sau 2 mùa khô 1965 – 1966; 1966 – 1967 Những báo cáo của giới quan chức Mĩ và chính quyền Sài Gòn đều phản ánh sự thiếu trung thực khách quan về tình hình chiến sự trên chiến trường Giáo viên có thể sử dụng tư liệu sau đây để cung cấp cho học sinh thấy rõ:

“Đến tháng 12 năm 1967, Hoa Kì có 16.250 binh lính tử trận Chỉ trong năm

1967, Mĩ có 9.378 người tử trận – con số cao gần gấp đôi năm 1966 (5.008) Tuy nhiên, trong bản báo cáo cuối năm gửi về cho Bộ Quốc phòng, Đại tướng Westmoreland và Đô đốc Sharp tư lệnh Hoa Kì Thái Bình Dương, cho biết cuộc chiến đang có kết quả - với số lượng quân và hỏa lực đang có trong tay Nói một cách, họ thấy được ánh sáng ở cuối đường hầm cuộc chiến

Đại tướng Westmoreland, trong lần trở về Mĩ cuối năm 1967 để tường trình trước Quốc hội về diễn tiến cuộc chiến ở Việt Nam, tuyên bố quân đội đồng minh

và Việt Nam Cộng hòa đang trên đà thắng Khả quan hơn là Việt Nam Cộng hòa

2.2.4.3 Sử dụng tranh biếm họa để củng cố bài học và kiểm tra đánh giá

a Với việc củng cố bài học

Bài giảng dù hay đến đâu nếu không có củng cố thì cũng chưa thực sự trọn vẹn Việc củng cố sẽ góp phần giúp học sinh khắc sâu kiến thức, nắm được kiến

thức trọng tâm cũng như hệ thống hóa kiến thức

Củng cố có nhiều loại: củng cố từng phần, củng cố toàn bài chiếm chủ yếu Ngoài ra, còn có củng cố bước đầu và củng cố bước tiếp theo (tức là củng cố trong bài và bài sau), củng cố đơn giản và củng cố có phát triển (trong mỗi bài học) Dù củng cố theo loại nào đi nữa, nếu sử dụng được tranh biếm họa trong đó sẽ là một lợi thế cho sự nắm vững, khắc sâu kiến thức ở người học bởi những ưu điểm như

trên đã trình bày

Chẳng hạn, giáo viên có thể sử dụng bức tranh Văn minh bề trên - Vi hành (Hình 1 - Hình 2) để hướng dẫn học sinh tự học, tìm hiểu về hoạt động của Nguyễn

Ái Quốc nói chung và hoạt động viết báo nói riêng khi dạy bài 12 - Lịch sử 12:

Phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1925

Hay giáo viên có thể sử dụng bức tranh: truyền thống ưa nặng của các ngài tổng thống Hoa Kì (Hình 21) khi củng cố kiến thức cho học sinh tìm hiểu về các

chiến lược chiến tranh của Mĩ ở miền Nam Việt Nam

Đồng thời được sử dụng khi giáo viên tổ chức cho học sinh so sánh 4 chiến lược chiến tranh từ: Chiến tranh đơn phương (1954 – 1960); Chiến tranh đặc biệt (1961 – 1965); Chiến tranh cục bộ (1965 – 1968) đến Việt Nam hóa chiến tranh

(1969 – 1973)

Thông quan quan sát, kết hợp với những kiến thức đã học, học sinh sẽ hiểu được mức độ sa lầy của các tổng thống Mĩ thông qua các chiến lược chiến tranh Nếu như dưới thời Tổng thống Aixenhao và Kennedy, chiến tranh mới dừng lại ở quy mô miền Nam Sau khi Tổng thống Kennedy bị ám sát (1963), Phó Tổng thống Giôn Xơn tiếp tục chiến lược chiến tranh đặc biệt và sau đó là chiến lược chiến tranh cục bộ - mở rộng chiến tranh phá hoại miền Bắc Trong chiến dịch tranh cử năm 1968, khi đảng của tổng thống và cá nhân Tổng thống ứcđang sa lầy

18

trong chiến tranh Việt Nam, ứng cử viên Tổng thống Níchxơn đã nắm cơ hội này

để quảng bá cho chương trình nghị sự của mình Níchxơn hứa chắc với cử tri Hoa

Kì khi trúng cử sẽ kết thúc chiến tranh, rút quân về nước và khép lại chương lịch

sử đen tối của Hoa Kì do Tổng thống Johnson tạo nên Tuy nhiên, khi trở thành Tổng thống, Níchxơn đã tiếp tục cuộc chiến tranh ở Việt Nam với mức độ tàn bạo hơn, mở rộng chiến tranh trên bộ sang Campuchia (1970) và Lào (1971) Chính

vì sự sa lầy đó, nên trong bức tranh, tác giả đã phác họa tư thế cúi thấp người của

2 tổng thống Giôn Xơn và Níchxơn do gánh nặng chiến tranh đang đè lên lưng

họ Trong đó, Tổng thống Ních xơn là nặng nề nhất, thậm trí toát mồ hôi vì chỉ sau khi tái đắc cử tổng thống một tháng, Ních xơn đã ra đòn thâm hiểm đối với miền Bắc Việt Nam, điều mà các tổng thống khác của Hoa Kì chưa dám thực hiện Ních xơn đã bộc lộ đầy đủ nhất bản chất hiếu chiến của mình, dồn tất cả khả năng quân sự có thể huy động được của Hoa Kì vào cuộc chiến tranh ở Việt Nam Điển hình là chiến dịch Line Backer II, dùng máy bay chiến lược B52 đánh phá, hủy diệt các thành phố ở miền Bắc, “làm cho Hà Nội không còn 2 viên gạch dính vào

nhau” – như lời kẻ hiếu chiến đầy cao ngạo của Hoa Kì từng nói

Tuy nhiên, dù kế hoạch thâm hiểm, hiếu chiến của nhiều tổng thống Hoa Kì, nhất là Tổng thống Ních xơn được hoạch định trên cơ sở tính toán kĩ bối cảnh chính trị trong và ngoài nước, nhưng cuối cùng đã thất bại ở chiến trường Việt

Nam

b Với việc kiểm tra đánh giá

Kiểm tra đánh giá có vai trò quan trọng nhưng người ta chỉ thực sự quan tâm đến vẫn đề này trong khoảng vài năm trở lại đây Kiểm tra đánh giá giúp giáo viên nhìn nhận lại hoạt động giảng dạy của mình, phát huy những ưu điểm, khắc phục những hạn chế, thiếu sót Học sinh cũng có dịp nhìn nhận lại quá trình lĩnh hội và

vận dụng kiến thức để điều chỉnh việc học tập

Kiểm tra đánh giá lâu nay vẫn là nỗi “lo sợ” với học sinh Sử dụng tranh biếm họa trong kiểm tra đánh giá sẽ góp phần làm cho đề kiểm tra trở nên sinh

động, hấp dẫn hơn, giảm bớt phần nào sự nhàm chán đơn điệu về mặt hình thức

Về bản chất, sử dụng tranh biếm họa trong bài kiểm tra cũng sẽ giúp học sinh

dễ dàng tái hiện kiến thức khi làm bài

Chẳng hạn, giáo viên sử dụng bức tranh Văn minh bề trên và Vi hành (Hình

1 - Hình 2) trong hoạt động kiểm tra đánh giá thường xuyên hay định kì Sau đây

là một vài gợi ý:

Em hãy quan sát bức tranh và trả lời các câu hỏi sau đây:

Câu 1 Em hãy nhận diện các nhân vật trong tranh, họ đại diện cho những

lực lượng nào ở các nước thuộc địa?

19

Câu 2 Phân tích nội dung phản ánh của bức tranh

Câu 3 Cho biết thái độ và mục đích của tác giả khi vẽ bức tranh này Em

đánh giá như thế nào về giá trị của bức tranh?

Giáo viên có thể sử dụng bức tranh này trong các biện pháp sau:

Khi dạy bài 15: Phong trào dân chủ 1936-1939, giáo viên có thể cho học sinh quan sát bức tranh thuế thân (Hình 3 ) và đặt câu hỏi để học sinh khai thác tranh, tìm kiếm thông tin về thuế thân trong quá trình học tập cũng như trong hoạt động

kiểm tra đánh giá thường xuyên hoặc định kì

+ Em hiểu như thế nào về thuế thân? Tác động của nó đối với nhân dân ta

trước Cách mạng tháng Tám năm 1945?

+ Tại sao bức tranh biếm họa: Sự công bằng của thuế thân lại được đăng báo

vào năm 1937?

+ Thông qua bức tranh, em có nhận xét gì về thái độ của tác giả Ông đồng

tình hay phản đối dự án thuế thân của Chính phủ?

Khi dạy bài 18: Những năm đầu của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp (1946-1950), giáo viên cho học sinh quan sát bức tranh: “Thua cay cắn quan” (Hình 6), sử dụng các câu hỏi gợi mở, để học sinh có thể so sánh, đánh giá

như:

+ Quan sát tranh, kết hợp với kiến thức đã học ở phần diễn biến chiến dịch Biên giới, em hãy cho biết kết quả của chiến dịch đã tác động như thế nào đến 2

phía ta và Pháp?

+ Quan hệ giữa Pháp và Mĩ được phản ánh như thế nào trong cuộc chiến

tranh Đông Dương

+ Em hãy cho biết thái độ của tác giả khi phác họa bức tranh biếm họa này?

Qua quá trình giải quyết các câu hỏi nêu trên Học sinh sẽ thấy rõ rằng: sau thất bại ở Đông Khê, Pháp đã phải rút chạy khỏi các cứ điểm trên Đường số 4 Ta khai thông con đường liên lạc quốc tế và giành được quyền chủ động trên chiến trường chính Bắc Bộ Thắng lợi này của ta có ý nghĩa như một bước ngoặt trong cuộc kháng chiến chống Pháp Ngược lại, thất bại ở chiến dịch Biên giới đã đẩy Pháp rơi vào thế phòng ngự bị động, điều này tác động không nhỏ đến tham vọng của cả Pháp và Mĩ đối với cuộc chiến tranh ở Đông Dương Chính vì sự tác động không mong muốn đó mà giới lãnh đạo chóp bu trong chiến tranh Đông Dương của Pháp đã dừng bước luân phiên nhau bị chỉ trích và người có quyền chỉ trích cao nhất lại là Mĩ Điều đó cũng cho thấy Pháp đang từng bước lệ thuộc vào Mĩ

trong cuộc chiến tranh Đông Dương

20

Khi dạy bài 22, mục IV Miền Bắc vừa chiến đấu chống chiến tranh phá hoại, vừa sản xuất và làm nghĩa vụ hậu phương, giáo viên sử dụng các bức tranh biếm họa của các họa sĩ: Trần Quyết Thắng, Bích Liên, Lý Trực Dũng (Hình 13-14-15-16) Giáo viên sử dụng tranh biếm họa nói trên cho hoạt động kiểm tra đánh giá

thường xuyên và định kì với một số câu hỏi gợi mở như:

+ Các tranh biếm họa trên đề cập đến sự kiện lịch sử nào? Miêu tả nội dung

phản ánh của các tranh biếm họa đó

+ Hãy cho biết thông điệp và thái độ của tác giả khi phác họa những tranh

biếm họa này?

Giáo viên có thể sử dụng bức tranh “Bang giao bình đẳng” để dạy học bài

21, mục V Miền Nam chiến đấu chống chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” của đế quốc Mĩ (1961-1965), giáo viên có thể sử dụng các bức tranh biếm họa của tác giả Herblock (Hình 9) trong hoạt động kiểm tra đánh giá thường xuyên hoặc định

kì với một số câu hỏi gợi mở như:

+ Quan sát tranh, miêu tả những nhân vật chính được tác giả phác họa Các

nhân vật đó đại diện cho những lực lượng nào trong xã hội?

+ Nội dung phản ánh của 2 bức tranh biếm họa nêu trên? Chính sách đàn áp Phật giáo của chính quyền Diệm đã dẫn đến hậu quả gì?

2.3 Tính mới, sự khác biệt của giải pháp mới so với giải pháp cũ

Trong bối cảnh dạy học hiện nay, để đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng dạy học bộ môn bên cạnh việc phát huy thế mạnh của các phương pháp dạy học truyền thống, ứng dụng công nghệ, thiết bị dạy học hiện đại thì việc chú trọng sử dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực, các biện pháp dạy học công não, kích thích sự tò mò, khơi dậy khát khao khám phá, trí tưởng tưởng, sáng tạo của học sinh vẫn luôn là một phương pháp dạy học cần thiết, nên có và đặc biệt phù hợp với đặc thù của học tập lịch sử là học sinh không thể trực tiếp

“trực quan sinh động”, không thể làm thí nghiệm giống các môn học khác như

vật lý, hóa học, sinh học để học sinh quan sát Do đó khi người giáo viên đưa ra các nội dung tranh biếm hoạ trong dạy học hình thành kiến thức cho học sinh sẽ

là phương pháp hiệu quả để vừa gây hứng thú, khát khao khám phá tri thức cho học sinh vừa kích thích tư duy, buộc các em phải chủ động làm việc năng động,

tự kiến tạo, giải quyết vấn đề, hình thành năng lực; qua đó giảng dạy lịch sử không chỉ đúng, đủ mà còn phải hay và hấp dẫn, thiết thực đối với mỗi học sinh và đời sống xã hội Điều này phù hợp để thực hiện tốt dạy học theo hướng phát triển

năng lực, lấy việc học làm gốc, lấy người học làm chủ thể; dạy học gắn với trải

nghiệm thực tiễn

Hiện nay, chưa có đề tài, sáng kiến kinh nghiệm nào nghiên cứu trực tiếp về

21

việc sử dụng tranh biếm họa trong dạy học phần Lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1975 Vì thế, khi thực hiện sáng kiến kinh nghiệm này, tác giả đã tiến hành đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu, đưa ra các nội dung và biện pháp sử dụng tranh biếm họa trong quá trình dạy học phần Lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm

1975 Đặc biệt tại trường THPT Chu Văn An khi đưa vào triển khai áp dụng sáng kiến đã đem lại hiệu quả thiết thực nâng cao hứng thú và năng lực tư duy sáng tạo của học sinh trong học tập bộ môn, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục lịch sử ở đơn vị

Sáng kiến được triển khai trong thực tiễn là một là phù hợp với mục tiêu đổi mới phương pháp theo hướng dạy học tích cực, phát huy sự chủ động, sáng tạo của học sinh; đồng thời sự tiếp cận với phương pháp dạy học của chương trình giáo dục phổ thông mới (năm 2018) theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh

3 Khả năng áp dụng của giải pháp

Qua nghiên cứu về lí luận, nội dung và phương pháp thực hiện sử dụng tranh biếm họa trong dạy học Lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1975 (Lớp 12 – Ban cơ bản) ở trường THPT Chu Văn An, trường THPT Nguyễn Lương Bằng và Trung tâm GDNN-GDTX trên địa bàn huyện Văn Yên, tôi nhận thấy việc thực hiện dạy học đã mang lại kết quả tốt, giúp học sinh hứng thú, sáng tạo trong quá trình học tập Sáng kiến bước đầu đem lại hiệu quả cao trong việc phát huy tính tích cực của học sinh, kích thích tư duy, phát triển sự sáng tạo trong học tập và khả năng giải quyết các vấn đề do thực tiễn đặt ra tốt hơn Thông qua học tập với tranh biếm hoạ mà khắc sâu nội dung kiến thức bài học, hình thành những kỹ năng cần thiết và giáo dục tư tưởng, tình cảm đúng đắn cho các em Với giải pháp của sáng kiến học sinh sẽ được tham gia hoạt động cá nhân nhiều hơn song song với giao tiếp, hợp tác trong nhóm học tập, góp phần phát triển toàn diện các năng lực cần thiết, các em cảm thấy hứng thú hơn với giờ học Giáo viên cũng dễ dàng hơn trong việc truyền tải kiến thức và rèn luyện kĩ năng thực hành, năng lực tư duy cho người học

Để phát huy hơn nữa khả năng sáng tạo của học sinh khi thực hiện dạy học, giáo viên cần áp dụng linh hoạt các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực và phương pháp kiểm tra đánh giá trong quá trình dạy học với từng đối tượng học sinh khác nhau

Các biện pháp của sáng kiến có thể mở rộng áp dụng cho việc giảng dạy chương trình lịch sử ở cả ba khối lớp tại trường trung học phổ thông với tất cả các đối tượng học sinh với điều kiện cần xác định, lựa chọn đúng và xây dựng được kho tài liệu tranh biếm hoạ phù hợp với nội dung, mục đích và yêu cầu cần đạt

22

của bài học Các bạn đồng nghiệp có thể xem sáng kiến như một gợi mở, tham

khảo để có được những ý tưởng thiết kế các hoạt động dạy học phù hợp

4 Hiệu quả, lợi ích thu được do áp dụng giải pháp

Qua thực tế triển khai tại đơn vị công tác và các đơn vị trường tổ chức thực nghiệm, chúng tôi nhận thấy biện pháp có kết quả khả quan, bước đầu đem lại hiệu quả cao trong việc phát huy tính tích cực của học sinh, kích thích tư duy, khơi dậy sự sáng tạo trong học tập, năng lực giải quyết vấn đề nhất là những vấn

đề nảy sinh trong thực tiễn hoạt động học tập; đạt được những mục tiêu nhất định

về một số phẩm chất và năng lực cần hướng tới Đối với giáo viên, việc sử dụng tranh biếm họa trong dạy học Lịch sử góp phần giúp họ linh hoạt, sáng tạo trong dạy học, giúp người học lĩnh hội kiến thức lịch sử một cách khoa học, có hệ thống

ý kiến của học sinh chúng tôi cũng nhận được niềm hứng thú, say mê, yêu thích môn học của các em đã được tăng lên Trên cơ sở đó, việc giảng dạy và học tập

bộ môn Lịch sử mang lại hiệu quả cao hơn Điều này được chứng minh bằng điểm kiểm tra ở cuối bài học, điểm trung bình môn học tổng kết cuối năm đã có chuyển biến tích cực

Để có căn cứ về mặt định lượng, Tác giả cùng đồng nghiệp ở các đơn vị trường đã trực tiếp tiến hành thực nghiệm để đánh giá hiệu quả

Tại các lớp thực nghiệm, kế hoạch dạy học được thiết kế đảm bảo các nội dung: mục tiêu bài học; kiến thức trọng tâm; phương tiện dạy học; tư liệu tham khảo về lịch sử và các môn học liên quan; hệ thống câu hỏi phát vấn, thảo luận; bài tập kiểm tra nhận thức, xây dựng theo tiến trình tổ chức bài học lịch sử với các hoạt động khởi động – hoạt động hình thành kiến thức – hoạt động luyện tập

và các hoạt động vận dụng, tìm tòi mở rộng Trong đó tập trung vào vấn đề cần thực nghiệm đó là vận dụng các biện pháp sử dụng tranh biếm hoạ giúp hình thành, phát triển phẩm chất, năng lực cho học sinh nhưng linh hoạt, phù hợp, vừa sức với đối

23

tượng và nội dung dạy học Kết quả thu được tại các lớp thực nghiệm cho thấy một

số sự khác biệt lớn giữa trước và sau khi áp dụng biện pháp Cụ thể:

a) Tại trường THPT Chu Văn An, huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái:

 Trong năm học 2020 – 2021, để kiểm nghiệm tính khả thi của sáng kiến, tác giả cùng tổ chuyên môn đã thống nhất lựa chọn đối tượng thực nghiệm là những học sinh tham gia thi THPT Quốc gia có đăng ký tổ hợp môn xã hội, trong

đó lớp thực nghiệm là 12A3 (có 44 học sinh) – lớp đối chứng là 12A4 (có 46 học sinh) Chúng tôi tiến hành khảo sát cả bài kiểm tra cuối tiết học theo giáo án thực nghiệm và tổng hợp kết quả học tập của học sinh cuối năm học sau quá trình triển khai áp dụng những biện pháp sư phạm mà sáng kiến đưa ra Kết quả thực nghiệm thu được như sau:

Kết quả bài kiểm tra nhận thức theo giáo án thực nghiệm bài 12 “Phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1925” (Tiết 1) Lịch sử lớp 12

ngày 6/11/2020 ở lớp 12A4, và ngày 9/11/2020 ở lớp 12A3 như sau:

Đối chứng 12 A4 15 32,6 12 26,1 14 30,4 5 10,9 Thực nghiệm 12 A3 21 47,7 17 38,6 6 13,7 0 0

Kết quả học lực môn Sử cuối năm học 2020 – 2021 (sau khi thực nghiệm):

Thực nghiệm 12 A3 17 39 19 43 08 18 0

24

So sánh kết quả học tập môn Lịch sử của học sinh lớp thực nghiệm 12A3 trước và sau khi tiến hành thực nghiệm sáng kiến trong năm học 2020 – 2021 được kết quả như sau:

Lớp 12A3 (44HS) Giỏi Khá Trung bình Yếu – Kém

Trước thực nghiệm 05 11,4 26 59,1 13 29,5 0 0

Mức chênh lệch 12 27,6 07 16,1 05 11,5 0 0

Biểu đồ 1: So sánh xếp loại học lực lớp 12A3 trước và sau thực nghiệm

(Trường THPT Chu Văn An – huyện Văn Yên)

Thực nghiệm cho thấy: mặc dù kết quả học lực đầu năm khá tương đương, nhưng cuối năm ở lớp thực nghiệm đạt được cao hơn lớp đối chứng: loại giỏi ở lớp thực nghiệm cao hơn lớp đối chứng là 32%; loại khá hơn 33%, xếp loại học lực trung bình tương đương Đối với lớp thực nghiệm kết quả vận dụng sáng kiến cũng cho thấy sự chênh lệch tích cực trước và sau khi thực nghiệm: học lực giỏi tăng 27,6%, số học sinh loại trung bình giảm hẳn 11,5%

 Trong năm học 2021 – 2022, tác giả tiếp tục thực nghiệm ở lớp 12A6 và

chọn lớp 12A8 đối chứng Đây đều là các lớp tôi được nhà trường phân công giảng dạy trong năm học và có số lượng 41 học sinh

Lớp 12A6 (41HS) Giỏi Khá Trung bình Yếu – Kém

Biểu đồ 2: so sánh xếp loại học lực lớp 12A6 (cuối năm học 2020 – 2021) so với cuối học kì 1

năm học 2021 - 2022, Trường THPT Chu Văn An

0 20 40 60 80 100

26

Kết quả xếp loại học lực học sinh cuối học kì I năm học 2021 - 2022 cho thấy học sinh đã có sự tiến bộ trong học tập Tỉ lệ giỏi tăng 15% và tỉ lệ trung bình giảm 10% So sánh với lớp đối chứng cũng có sự chênh lệch về tỉ lệ này gần 10% Những minh chứng này bước đầu cho thấy tác động cải thiện nhận thức, hứng thú học tập của học sinh khi tham gia học với phương pháp trực quan, sử dụng tranh biếm học trong học tập Lịch sử

Sau những giờ học thực tiễn mời đồng nghiệp dự giờ, góp ý, sáng kiến kinh nghiệm của tôi đã được các giáo viên trong nhóm chuyên môn, trong tổ đánh giá

là có tính khả thi và ứng dụng vào thực tiễn, mang lại hiệu quả cao trong giờ học

Lịch sử ở trường phổ thông

b) Tại trường THPT Nguyễn Lương Bằng, huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái:

Tác giả cùng cô giáo Nguyễn Thị Ngọc Khuyên – Nhóm trưởng chuyên môn Lịch sử đã tiến hành lựa chọn và triển khai thực nghiệm để kiểm tra tính khả thi của sáng kiến Để đảm bảo tính khách quan, toàn diện, đối tượng học sinh thực nghiệm và đối chứng được lựa chọn ở những lớp có số lượng cơ bản bằng nhau

và trước khi thực nghiệm các em có sự tương đương về trình độ cũng như năng lực nhận thức, trải đều ở các mức độ: giỏi, khá, trung bình, yếu Lớp 12A2, chúng tôi tiến hành bài giảng bằng giáo án thực nghiệm theo xây dựng của tác giả sáng kiến, lớp 12A3 thực hiện giáo án thông thường vẫn đảm bảo có các hoạt động học tập theo phương pháp mới nhưng không áp dụng mô hình của sáng kiến Bài kiểm tra khảo sát nhận thức được thực hiện chung một đề kiểm cho cả 2 lớp thực nghiệm

và đối chứng, riêng lớp thực nghiệm có kết hợp kiểm tra và quan sát sự tham gia, tính tích cực đóng góp ý kiến của học sinh, lấy điểm thường xuyên trên cơ sở chấm sản phẩm của học sinh sau khi hoàn thành nhiệm vụ học tập

Kết quả bài kiểm tra nhận thức cuối giờ theo giáo án thực nghiệm bài 12

“Phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1925” (Tiết 1)

chương trình lớp 12 cơ bản, ngày 17/10/2021 ở lớp 12A3, và ngày 19/10/2021 ở lớp 12A2 như sau:

Kết quả của hai bài kiểm tra thực nghiệm cho thấy số học sinh được điểm

yếu kém và học sinh đạt điểm loại giỏi cũng chênh lệch khá rõ

(Bảng điểm tổng kết học lực cuối học kì I sau một học kì thực nghiệm sáng kiến)

Biểu đồ 3: So sánh học lực lớp thực nghiệm 12A2 và lớp đối chứng 12A3

(Trường THPT Nguyễn Lương Bằng – huyện Văn Yên)

Tính chung, tỉ lệ học sinh đạt kết quả từ trung bình trở lên cuối học kì I của lớp thực nghiệm có sự khác biệt lớn so với lớp đối chứng Giáo viên tham gia thực nghiệm đã cho những đánh giá tương đối về giải pháp của sáng kiến góp phần tác động không nhỏ giúp học sinh có niềm say mê và hứng thú với môn học, hình

thành và phát triển khả năng tư duy, sáng tạo, được học tập với tranh biếm hoạ

giúp các em phát triển năng lực tư duy và nhận thức bộ môn cao hơn; Những nội dung đề xuất về hình thức tổ chức hoạt động dạy – học lịch sử cũng như nguyên tắc, yêu cầu cần thực hiện khi tổ chức triển khai đều có minh họa rõ ràng nên dễ thực hiện và phù hợp với đối tượng học sinh, qua đó góp phần nâng cao chất lượng của bộ môn nói riêng và chất lượng giáo dục nói chung

c) Tại trường Trung tâm GDNN-GDTX huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái:

Đồng chí Mai Thạch Hùng tham gia áp dụng sáng kiến từ học kì I năm học

2021 - 2022, tiến hành áp dụng một số hình thức tổ chức dạy – học lịch sử theo

định hướng sử dụng tranh biếm hoạ đối với chương trình lịch sử lớp12 THPT Về

mặt định lượng, đồng chí đã thực hiện khảo sát nhận thức của học sinh sau bài thực nghiệm đối với lớp thực nghiệm (12A2) và lớp đối chứng (12A3), kết quả bài kiểm tra cuối thực nghiệm của học sinh là:

0

58.3

41.7

0 2

34

64

0 0

Biểu đồ so sánh học lực lớp thực nghiệm 12A2 và lớp đối chứng 12A3

Lớp thực nghiệm - 12A2 Lớp đối chứng - 12A3

Biểu đồ 6: so sánh kết quả các lớp thực nghiệm 12A2 và lớp đối chứng 12A3

(Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp – Giáo dục thường xuyên huyện Văn Yên)

Theo kết quả tỉ lệ điểm từ trung bình trở lên ở lớp thực nghiệm (12A2) so với lớp đối chứng (12A3) cao hơn, trong đó tỉ lệ điểm Giỏi cao hơn 13,7%, tỉ lệ điểm trung bình chênh 10,4%, trong khi điểm yếu kém không có Điều này cho thấy khi học tập với phương pháp đề xuất của sáng kiến, học sinh hiểu, tiếp thu

và ghi nhớ kiến thức tốt hơn

Về định tính, tại một số giờ học tiếp theo có vận dụng biện pháp dạy học sử dụng tranh biếm hoạ, đồng chí Hùng đã kết hợp quan sát thái độ, tinh thần học tập của học sinh, phỏng vấn ý kiến, cảm nhận sau giờ học của các em và đưa ra nhận định: “thực hiện tốt các giải pháp tổ chức các hoạt động học tập theo thiết kế gợi

ý của sáng kiến sẽ phát huy được tính tích cực chủ động trong học tập, góp phần phát triển năng lực của học sinh cả về tư duy và thực hành thực tiễn Học sinh Trung tâm có trình độ nhận thức còn hạn chế nhưng đã thể hiện được sự hứng thú, tích cực trong quá trình kiến giải bức tranh, khám phá tri thức, các em bày tỏ được

ý kiến cá nhân, đưa ra được những luận điểm bảo vệ, phản bác, từ đó khắc sâu kiến thức, gia tăng không khí sôi nổi, tích cực của giờ học”

5 Những người tham gia tổ chức áp dụng sáng kiến lần đầu

T

T Họ và tên

Năm sinh

Nơi công tác Chức

danh

Trình

độ chuyên môn

Nội dung công việc

Giáo viên Đại học Áp dụng các biện

pháp sử dụng tranh biếm hoạ trong các bài học Lịch sử 12 thuộc phân phối chương trình học kì I năm học 2021 – 2022 nhận thấy có sự phù hợp và mang lại hiệu

29

quả trong việc xây dựng hoạt động học tập, và góp phần phát triển phẩm chất, năng lực học sinh

Giáo viên Đại học Áp dụng các giải pháp

sáng kiến đưa ra vào một số bài học phù hợp trong chương trình lịch sử lớp 12 (học kì I năm học

2021 – 2022) Thực hiện giáo án thực nghiệm và bài kiểm tra khảo sát để đánh giá kết quả

6 Các thông tin cần được bảo mật: không

7 Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến:

Giáo viên đạt chuẩn nghề nghiệp giáo viên cơ sở giáo dục phổ thông theo

Thông tư số 20/2018/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành ngày 22/8/2018, có quyết tâm đổi mới và đam mê nghề nghiệp; Tích cực nâng cao trình

độ, bồi dưỡng chuyên môn, ứng dụng công nghệ và vận dụng các giải pháp sáng tạo

Giáo viên cần đưa ra các phương pháp dạy học phù hợp với năng lực và trình độ nhận thức của học sinh

Việc thực hiện sử dụng tranh biếm họa trong dạy học Lịch sử cần đảm bảo tính vừa sức, khoa học nhằm phát huy tính chủ động, tích cực và sáng tạo của học sinh trong học tập; tránh việc tích hợp lan man; khiên cưỡng; sử dụng những nội dung không phù hợp với bài học

Việc kiểm tra đánh giá cần hướng tới việc đánh giá theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Học sinh đồng thuận, hợp tác, tích cực, chủ động trong thực hiện nhiệm vụ Môi trường giáo dục thuận lợi: Nhà trường, tổ chuyên môn tạo điều kiện thích hợp nhất cho giáo viên phát triển năng lực chuyên môn và nghiệp vụ; trang

bị đầy đủ các phương tiện, thiết bị dạy học hiện đại để hỗ trợ giáo viên triển khai các hoạt động dạy – học theo hướng phát triển năng lực người học