Phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh khi đọc hiểu văn bản tấm cám qua một số phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực

Nội dung: “Phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh khi đọc hiểu văn bản Tấm Cám qua một số phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực” 7 2.2.1.. Tên sáng kiến: “Phát huy tính chủ độ

Thông tin chung về sáng kiến

Sáng kiến mang tên “Phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh khi đọc hiểu văn bản Tấm Cám qua một số phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực” nhằm nâng cao khả năng đọc hiểu và tư duy sáng tạo của học sinh Bằng cách áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, sáng kiến này khuyến khích học sinh tham gia chủ động vào quá trình học tập, từ đó phát triển kỹ năng phân tích và cảm thụ văn bản một cách sâu sắc hơn.

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Giáo dục- Chuyên ngành Ngữ Văn

Sáng kiến này có thể được triển khai tại các trường trung học phổ thông, trung tâm giáo dục thường xuyên và trung học cơ sở trong tỉnh, cũng như ở các tỉnh khác trên toàn quốc.

4 Thời gian áp dụng sáng kiến:

Năm học 2020- 2021 Kì I năm học 2021-2022

Họ và tên: Nguyễn Thị Thu Hiền

Trình độ chuyên môn: Cử nhân

Chức vụ công tác: Giáo viên

Nơi làm việc: Trường THPT Lê Quý Đôn - Trấn Yên - Yên Bái Địa chỉ liên hệ: Nguyễn Thị Thu Hiền - Trường THPT Lê quý Đôn Điện thoại: 0978771252

Mô tả sáng kiến

Nội dung giải pháp đề nghị công nhận là sáng kiến

2.1 Mục đích của giải pháp

Đề tài này nhằm phát huy tính chủ động và sáng tạo của học sinh trong việc đọc hiểu văn bản Tấm Cám thông qua các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực Mục tiêu là nâng cao kết quả học tập môn Ngữ Văn ở bậc THPT, giúp học sinh trân quý thành tựu của văn học dân gian Việt Nam, đặc biệt là tác phẩm Tấm Cám Qua đó, học sinh sẽ thêm yêu mến, trân trọng và biết gìn giữ, phát huy di sản văn học dân tộc.

Sáng kiến được áp dụng lần đầu từ tháng 9 năm 2020

2.2 Nội dung: “Phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh khi đọc hiểu văn bản Tấm Cám qua một số phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực”

Trong dạy học tác phẩm văn chương ở trường phổ thông, vai trò của giáo viên là rất quan trọng trong việc tạo hứng thú cho học sinh Giáo viên cần tìm ra nhiều giải pháp để phát huy tính tích cực sáng tạo của người học, từ đó giúp học sinh chủ động và say mê trong việc tiếp nhận tri thức Để đổi mới phương pháp dạy học các tác phẩm văn học dân gian Việt Nam, tôi xin chia sẻ một số kinh nghiệm trong giảng dạy, đặc biệt là về tác phẩm Tấm Cám.

2.2.1 Một số phương pháp dạy học tích cực khi tìm hiểu văn bản Tấm Cám

Phương pháp dạy học là sự tương tác giữa giáo viên và học sinh trong môi trường giáo dục, nhằm đạt được các mục tiêu học tập Một trong những phương pháp hiệu quả là phương pháp vấn đáp.

Phương pháp vấn đáp là biện pháp trong đó giáo viên đặt câu hỏi để học sinh trả lời hoặc học sinh có thể tranh luận, phản biện với nhau và với giáo viên, giúp học sinh lĩnh hội nội dung bài học Mặc dù không phải là phương pháp mới, nhưng nó vẫn rất cần thiết trong mỗi tiết học Văn, đặc biệt là khi tìm hiểu về tác phẩm tự sự Dựa vào thuộc tính của hoạt động nhận thức, có nhiều loại phương pháp vấn đáp khác nhau.

Vấn đáp tái hiện là phương pháp mà giáo viên đặt câu hỏi để học sinh nhớ lại kiến thức đã học và trả lời dựa vào trí nhớ mà không cần suy luận Tuy nhiên, phương pháp này không được coi là hữu dụng trong sư phạm, mà chỉ được sử dụng để liên kết các kiến thức mới với những kiến thức đã biết.

Ví dụ: Ở văn bản Tấm Cám, tôi sẽ tổ chức để HS tìm hiểu những nét chung của văn bản qua các câu hỏi mang tính tái hiện:

+ Thế nào là truyện cổ tích? Có mấy loại truyện cổ tích?

+ Tóm tắt lại truyện cổ tích Tấm Cám?

Học sinh có thể dựa vào văn bản để trả lời các câu hỏi, từ đó giáo viên sẽ áp dụng phương pháp vấn đáp giải thích - minh họa nhằm hướng dẫn học sinh phát triển tư duy ở mức độ cao hơn.

Vấn đáp giải thích và minh họa là phương pháp giáo dục hiệu quả, giúp làm sáng tỏ một đề tài thông qua việc giáo viên đặt ra các câu hỏi và cung cấp ví dụ cụ thể để học sinh dễ nhớ Phương pháp này càng trở nên hiệu quả hơn khi được hỗ trợ bởi các phương tiện nghe - nhìn.

Tiếp tục với ví dụ trên, để làm rõ mâu thuẫn, xung đột giữa Tấm và mẹ con Cám, GV yêu cầu HS giải thích minh họa

+ Khi Tấm còn ở nhà, mâu thuẫn xung đột giữa Tấm và mẹ con Cám được bộc lộ qua những sự việc nào?

+ Tấm hóa thân thành những sự vật như thế nào?

Vấn đáp tìm tòi (đàm thoại Ơxrixtic) là phương pháp giáo dục hiệu quả, trong đó giáo viên sử dụng hệ thống câu hỏi hợp lý để hướng dẫn học sinh khám phá vấn đề Phương pháp này không chỉ kích thích sự ham muốn hiểu biết của học sinh mà còn giúp họ tự lực phát hiện kiến thức Nhờ đó, học sinh sẽ cảm thấy hứng thú hơn và phát triển tư duy một cách độc lập.

Vẫn với ví dụ trên, GV tiếp tục hướng dẫn HS khám phá ý nghĩa các chi tiết và sự việc

+ Nhận xét về hành động của mẹ con Cám và phản ứng của Tấm ở mỗi chặng?

+ Mâu thuẫn xung đột giữa Tấm và mẹ con Cám ở mỗi chặng phản ánh mâu thẫu của các lực lượng đối lập nào?

+ Nêu cách thức giải quyết mâu thuẫn của nhân dân ta trong truyện?

+ Ý nghĩa sự biến hóa của Tấm? Ưu điểm:

Phương pháp vấn đáp đã khắc phục điểm yếu của phương pháp thuyết trình nhờ vào sự tương tác giữa giáo viên và học sinh Sự tham gia cùng nhau trong việc giải quyết các vấn đề giúp nâng cao hiệu quả truyền thụ và lĩnh hội kiến thức.

Phương pháp thuyết trình đã được cải thiện nhờ sự tương tác giữa giáo viên (GV) và học sinh (HS), giúp khắc phục lối truyền thụ một chiều Khi áp dụng phương pháp này, GV kích thích sự năng động và sáng tạo của HS thông qua việc hướng dẫn và gợi ý, từ đó giúp HS tự lực tìm ra bản chất vấn đề Điều này cũng cho phép GV đánh giá năng lực nhận thức và mức độ tiếp thu tri thức của HS, từ đó điều chỉnh phương pháp dạy học cho phù hợp Hơn nữa, phương pháp phát vấn tìm tòi còn rèn luyện cho HS các thao tác tư duy logic như phân tích, tổng hợp, khái quát, chứng minh và diễn giải.

Phương pháp này phụ thuộc vào năng lực và thái độ của học sinh, đồng thời có thể gặp phải nhiều tình huống ngẫu nhiên trong quá trình đàm thoại, dẫn đến việc chệch hướng khỏi chủ đề ban đầu Việc áp dụng phương pháp này đòi hỏi thời gian để xây dựng hệ thống câu hỏi, đặc biệt trong các buổi vấn đáp tìm tòi Hơn nữa, quá trình này có thể dễ dàng biến thành cuộc tranh luận giữa giáo viên và một số học sinh.

HS b Phương pháp thảo luận nhóm

Khi áp dụng phương pháp này, lớp học được chia thành các nhóm nhỏ từ 4 đến 6 người, với khả năng tự bầu nhóm trưởng nếu cần Các thành viên trong nhóm có thể phân chia công việc, và kết quả của mỗi nhóm sẽ góp phần vào thành tích học tập chung Nhóm có thể cử đại diện hoặc phân công mỗi thành viên trình bày một phần nếu nhiệm vụ phức tạp, có thể kết hợp với kỹ thuật khăn trải bàn và động não Thành công của bài học phụ thuộc vào sự tham gia nhiệt tình của tất cả các thành viên, do đó phương pháp này còn được gọi là phương pháp cùng tham gia Tuy nhiên, giáo viên thường gặp một số hạn chế như không gian lớp học nhỏ và thời gian tiết học có hạn.

Vì thế, GV biết tổ chức hợp lý và học trò đã quen với phương pháp này thì mới có kết quả

Phương pháp thảo luận nhóm đang ngày càng được ưa chuộng trong giáo dục nhờ vào những ưu điểm nổi bật trong việc đạt được các mục tiêu giáo dục hiện đại Kiến thức mà học sinh tiếp thu không chỉ đến từ hoạt động cá nhân mà còn thông qua sự hợp tác và trao đổi, giúp giảm thiểu tính chủ quan và phiến diện, đồng thời nâng cao tính khách quan và khoa học trong quá trình học tập.

Kiến thức trở nên sâu sắc bền vững, dễ nhớ và nhớ nhanh do được giao lưu học hỏi giữa các thành viên trong nhóm

Giúp học sinh phát triển năng lực giao tiếp thông qua làm việc nhóm, bao gồm việc lắng nghe, chấp nhận và phê phán ý kiến của người khác, cũng như trình bày và bảo vệ quan điểm cá nhân Tăng cường sự tự tin cho học sinh, tạo cơ hội cho các em kết nối qua giao tiếp xã hội, từ đó giúp các em mạnh dạn hơn và giảm bớt nỗi sợ mắc sai lầm.

Khả năng áp dụng của giải pháp

Giải pháp mà tôi đưa ra có tính thực tiễn cao, dễ áp dụng và mang lại hiệu quả cao bởi:

Các phương pháp và kỹ thuật dạy học được thiết kế dựa trên các nguyên tắc giáo dục khoa học đã được kiểm chứng, giúp học sinh phát huy năng lực sáng tạo trong mỗi tiết học Đồng thời, những phương pháp này cũng khuyến khích tính chủ động của học sinh, ngăn chặn thói quen ỷ lại và trông chờ vào bạn cùng nhóm.

Tất cả giáo viên tại các trường THPT, cũng như các trung tâm giáo dục thường xuyên và THCS, đều có khả năng đáp ứng các điều kiện áp dụng mà không yêu cầu quá cao.

- Bên cạnh đó mức độ yêu cầu về kiến thức, phương pháp, phương tiện dạy học không quá khó đối với giáo viên và học sinh

- Học sinh say mê tìm tòi, khám phá, thể hiện.

Hiệu quả, lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp dụng giải pháp………………………………………………………………………… 39 5 Những người tham gia tổ chức áp dụng sáng kiến lần đầu: Không

Qua việc áp dụng các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực trong việc dạy đọc hiểu văn bản Tấm Cám, học sinh đã trở nên chủ động hơn trong việc tìm hiểu kiến thức Các em đã biết ứng dụng công nghệ thông tin, thiết kế mô hình học tập, và thể hiện hứng thú trong quá trình học Học sinh tích cực suy nghĩ và mạnh dạn trình bày ý kiến phản biện, thể hiện tư duy hiện đại và mới mẻ về văn bản Tấm Cám cũng như các tác phẩm văn học dân gian khác.

Trong năm học 2021-2022, tôi đã áp dụng các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực trong việc dạy đọc hiểu văn bản Tấm Cám cho học sinh lớp 10A3 và 10A7 Dưới đây là một số con số thực tế và kết quả học tập cụ thể của các em.

LỚP SĨ SỐ GIỎI % KHÁ % TB % YẾU %

Các em biết chọn lọc tư liệu giá trị và vận dụng sáng tạo những tư liệu để biến thành kiến thức, cách diễn đạt cho bản thân

Tạo niềm đam mê cho học sinh với môn học, nâng cao khả năng tự học và tư duy, khuyến khích tình yêu đọc sách, đồng thời phát triển sự sáng tạo trong cảm nhận và diễn đạt.

40 Tăng kỹ năng mềm cho học sinh, tạo điều kiện phát triển toàn diện những kỹ năng cần thiết cho cuộc sống sau này

Việc áp dụng các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực trong dạy đọc hiểu văn bản Tấm Cám lớp 10 là khả thi và có thể thực hiện thường xuyên Điều này cũng có thể áp dụng cho quá trình đọc hiểu các văn bản tại các trường THPT hiện nay Mục đích của thực nghiệm đã đạt được và giả thuyết khoa học đã được kiểm nghiệm Ứng dụng sáng kiến tại trường THPT Lê Quý Đôn và các trường THPT tương tự ở tỉnh Yên Bái đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học.

5 Những người tham gia tổ chức áp dụng sáng kiến lần đầu: Không

Các thông tin cần được bảo mật: Không

7 Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến:

- Đội ngũ giáo viên: Có trình độ đạt chuẩn, có tâm huyết

Cơ sở vật chất đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo các điều kiện cần thiết cho quá trình dạy học, bao gồm tài liệu tham khảo, sách giáo khoa, chuẩn kiến thức kỹ năng, giáo án, và các trang thiết bị như phòng học, bảng, bàn ghế, máy tính, máy chiếu, và bảng tương tác.

8 Tài liệu gửi kèm: ảnh/video

Một số hình ảnh trong tiết đọc hiểu văn bản Tấm Cám tại lớp 10A3:

Sử dụng kĩ thuật “khăn trải bàn” trong dạy học văn bản Tấm Cám

Sử dụng Phương pháp đóng vai trong dạy học văn bản Tấm Cám

Sử dụng “Lược đồ tư duy” trong dạy học văn bản Tấm Cám

III Cam kết không sao chép hoặc vi phạm bản quyền

Tôi cam kết tính chính xác của nội dung trong báo cáo Nếu phát hiện bất kỳ sự gian dối hoặc thông tin sai lệch nào, tôi sẽ hoàn toàn chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật.

Yên Bái, ngày 10 tháng 01 năm 2022

1 Bộ Giáo dục - Đào tạo (2010), Dự án phát triển giáo dục THPT- Hướng dẫn học tập theo băng hình về đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh, Nxb Giáo dục, Hà Nội

2 Bộ Giáo dục - Đào tạo (2008), Sách giáo khoa Ngữ văn 10 - tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội

3 Bộ Giáo dục - Đào tạo (2008), Sách giáo viên Ngữ văn 10 - tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội

4 Bộ Giáo dục - Đào tạo (2008), Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng môn Ngữ văn lớp 10, Nxb Giáo dục, Hà Nội

5 Bộ Giáo dục - Đào tạo (2008), Tài liệu bồi dưỡng giáo viên, Nxb Giáo dục,

6 Bùi Mạnh Nhị, Hồ Quốc Hùng, Văn học dân gian – những công trình nghiên cứu, Nxb Giáo dục, Hà Nội

7 Chu Xuân Diên, Võ Quang Nhơn, Đinh Gia Khánh (chủ biên), Văn học dân gian Việt Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội.

Tài liệu gửi kèm; ảnh/video