I 0 SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO YÊN BÁI TRƯỜNG PT DÂN TỘC NỘI TRÚ THPT TỈNH YÊN BÁI BÁO CÁO SÁNG KIẾN CẤP CƠ SỞ Lĩnh vực Ngữ văn TÊN SÁNG KIẾN Dạy học theo chủ đề "Đọc hiểu truyện ngắn hiện đại lớp 12 theo[.]
Trang 10
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO YÊN BÁI
TRƯỜNG PT DÂN TỘC NỘI TRÚ THPT TỈNH YÊN BÁI
BÁO CÁO SÁNG KIẾN CẤP CƠ SỞ
Lĩnh vực: Ngữ văn TÊN SÁNG KIẾN Dạy học theo chủ đề "Đọc - hiểu truyện ngắn hiện đại lớp 12 theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất người học sinh"
Tác giả: Hoàng Thị Hằng
Trình độ chuyên môn: Thạc sĩ Khoa học Ngữ Văn
Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường PT Dân tộc Nội trú THPT tỉnh Yên Bái
Yên Bái, ngày 08 tháng 02 năm 2022
Trang 21
BÁO CÁO SÁNG KIẾN
I THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN
1 Tên sáng kiến: Dạy học theo chủ đề “ Đọc - hiểu truyện ngắn hiện đại Việt Nam lớp 12 theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất người học sinh”
2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Môn Ngữ văn
4 Thời gian áp dụng sáng kiến: Qua nhiều năm giảng dạy, trong đó áp
dụng rộng rãi, đồng bộ từ ngày 08 tháng 10 năm 2021 đến ngày 08 tháng 02 năm 2022
5 Tác giả:
Họ và tên: Hoàng Thị Hằng
Năm sinh: 06/11/1981
Trình độ chuyên môn: Thạc sỹ văn học
Chức vụ công tác: Giáo viên
Nơi làm việc: Tổ KHXH - Trường phổ thông Dân tộc Nội trú THPT tỉnh Yên Bái Địa chỉ liên hệ: Trường phổ thông Dân tộc Nội trú THPT tỉnh Yên Bái
Điện thoại: 0941491981
II MÔ TẢ GIẢI PHÁP SÁNG KIẾN
1 Tình trạng sáng kiến đã biết
Hiện nay trong sách giáo khoa Ngữ văn 12, tập 2 có các văn bản truyện
ngắn hiện đại Việt Nam: Vợ chồng A Phủ; Vợ nhặt; Rừng xà nu; Những đứa con
trong gia đình; Chiếc thuyền ngoài xa (5 bài)
Các văn bản này đang được dạy độc lập Thời lượng dạy học đọc hiểu các văn bản tương đương nhau 02 đến 03 tiết/ bài Ngữ liệu để kiểm tra đánh giá các bài học này vẫn là những văn bản học sinh đã được học trong sách giáo khoa Điều này khiến cho việc dạy đọc hiểu văn bản truyện ngắn hiện đại khá vất vả
và việc học của học sinh bị gián đoạn, chưa hình thành được kỹ năng đọc hiểu văn bản
Để khắc phục tình trạng này, có thể nhóm các văn bản truyện ngắn hiện đại Việt Nam thành một chủ đề dạy học, góp phần hình thành kĩ năng đọc hiểu nói riêng và năng lực cảm thụ văn học nói chung cho học sinh
Thời lượng dạy học chủ đề này là 10 tiết (căn cứ vào phân phối chương trình hiện hành), trong đó giáo viên sẽ sử dụng 10 tiết để dạy đọc hiểu văn bản Không
Trang 32
có tiết kiểm tra đánh giá cho chủ đề riêng, vì thế giáo viên có thể dành thời gian kiểm tra đánh giá vào trong quá trình thực hiện chủ đề hoặc kiểm tra đánh giá vào
cuối chủ đề Có thể đặt tên cho chủ đề này là: Đọc hiểu truyện ngắn hiện đại Việt
Nam lớp 12 theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất người học sinh
2 Những đóng góp của sáng kiến để góp phần nâng cao chất lượng dạy học
- Hệ thống hóa cơ sở pháp lý, cơ sở lý luận và thực tiễn về việc đổi mới nâng cao chất lượng dạy và học, trong quá trình dạy học hướng dẫn học sinh lĩnh hội, cảm thụ văn bản văn học theo chuẩn kiến thức kĩ năng của Bộ Giáo dục
và Đào tạo
- Sáng kiến đưa ra những giải pháp cải tiến đã áp dụng có hiệu quả trong
giảng dạy môn Ngữ văn nói chung và cảm thụ văn bản văn học nói riêng Có sự
so sánh, rút kinh nghiệm, điều chỉnh trong quá trình giảng dạy môn Ngữ văn lớp
12 của học kì II năm học 2021 -2022 và tiếp tục thực hiện trong những năm tiếp theo với tinh thần cập nhật, đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá theo yêu cầu của Ngành
- Nội dung của đề tài đã làm rõ được mục đích, yêu cầu đặt ra trên cơ sở pháp lý, tính thực tiễn, thực trạng công tác giảng dạy Qua việc phân tích những khó khăn, vướng mắc để đưa ra các giải pháp giảng dạy phù hợp với đối tượng học sinh, phù hợp với điều kiện thực tiễn, đã đem lại những lợi ích cho công tác giảng dạy và học tập bộ môn, như:
+ Giúp giáo viên định hướng, cải tiến phương pháp giảng dạy theo hướng phát triển tư duy, năng lực học sinh và tiếp cận kịp thời với chương trình giáo dục phổ thông mới
+ Góp phần nâng cao hiệu quả học tập, chất lượng giảng dạy, giảm bớt áp
lực thi cử và cải thiện tâm lý cho giáo viên cũng như học sinh trong việc đáp ứng
với yêu cầu đổi mới, đảm bảo yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông
+ Đồng thời tạo điều kiện cho giáo viên và học sinh tiếp cận dần với xu thế thay đổi của chương trình giáo dục phổ thông đang dự thảo và chuẩn bị áp dụng theo lộ trình trong giai đoạn tới
- Tính hiệu quả của sáng kiến đã được minh chứng qua chất lượng giáo
Trang 43
về phẩm chất và năng lực, hài hòa đức, trí, thể, mỹ và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi học sinh” và yêu cầu “đổi mới toàn diện mục tiêu, nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức giáo dục, thi, kiểm tra, đánh giá chất lượng giáo dục theo yêu cầu phát triển phẩm chất và năng lực học sinh; khắc phục tình
trạng quá tải; tăng cường thực hành và gắn với thực tiễn cuộc sống”
Để thực hiện các chủ trương đó trong điều kiện chưa có chương trình, sách giáo khoa mới và tích cực chuẩn bị các điều kiện để triển khai khi có
chương trình, sách giáo khoa mới, tôi xây dựng chủ đề Đọc hiểu truyện hiện đại
Việt Nam lớp 12 với những mục đích sau:
- Căn cứ vào chương trình và sách giáo khoa hiện hành, tôi lựa chọn nội
dung để xây dựng chủ đề Đọc hiểu truyện hiện đại Việt Nam lớp 12 phù hợp với
việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong điều kiện thực tế
- Tích cực đổi mới phương pháp dạy học, tăng cường áp dụng các phương
pháp dạy học tích cực, tổ chức các hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học
- Tích cực đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả dạy học góp phẩn thúc đẩy
đổi mới phương pháp dạy học
- Cung cấp cho giáo viên dạy kiểu văn bản truyện hiện đại những giải
pháp thực hiện dạy học theo chủ đề để hướng dẫn học sinh cùng tổ chức quá trình học tập thông qua việc nghiên cứu các đơn vị kiến thức thuộc phạm vi chuyên môn sâu của một môn học hoặc liên môn Sẽ giúp học sinh phát triển được các năng lực chung như: năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo, năng lực thể chất, năng lực giao tiếp, năng lực hợp tác, năng lực công nghệ thông tin và truyền thông Đồng thời có ý thức rèn luyện trau dồi về phẩm chất như: Sống yêu thương; Sống tự chủ; Sống trách nhiệm Từ đó nâng cao chất lượng các bài kiểm tra và chất lượng môn học
3.2 Nội dung giải pháp
3.2.1 Những điểm khác biệt, tính mới của sáng kiến so với sáng kiến đã, đang được áp dụng
- Dạy học theo chủ đề truyện ngắn hiện đại Việt nam là một mô hình mới
cho hoạt động dạy học thay thế dạy học truyền thống (với đặc trưng là những bài học ngắn, cô lập, những hoạt động lớp học mà giáo viên giữ vai trò trung tâm) bằng việc chú trọng những nội dung kiến thức học tập có tính khái quát, liên quan
đến nhiều lĩnh vực, với trọng tâm tập trung vào việc học của học sinh thông qua
tổ chức các hoạt động và nội dung gắn với những vấn đề thực tiễn
- Dạy học theo chủ đề này, giáo viên tận dụng vốn kiến thức, kinh nghiệm,
kĩ năng có sẵn của các em để giúp các em chủ động tiếp nhận kiến thức mới
- Dạy học theo chủ đề này, nhiệm vụ học tập hướng tới việc sử dụng kiến thức, hiểu biết vào thực tiễn, việc lĩnh hội hệ thống kiến thức có sự tích hợp cao, tinh giản đồng thời hướng tới nhiều mục tiêu giáo dục tích cực khác (ví dụ các năng lực), trong khi dạy học theo truyền thống lại coi trọng việc truyền thụ kiến thức theo định hướng nội dung theo mục tiêu được xác định
Trang 54
- Trong dạy học theo chủ đề, kiến thức mới được học sinh lĩnh hội trong
quá trình giải quyết các nhiệm vụ học tập, đó là kiến thức tổ chức theo một hình
thức mới, khác với kiến thức trình bày trong các sáng kiến trước đó Hơn nữa, với việc học sinh lĩnh hội kiến thức trong quá trình giải quyết nhiệm vụ học tập trong điều kiện không gian được mở rộng, không chỉ ở trong lớp mà có thể ở cả ngoài lớp học, thời gian dạy học được linh hoạt cả ở trường và ở nhà
- Với dạy học theo chủ đề, vai trò của giáo viên và học sinh cơ bản thay đổi so với dạy học truyền thống Giáo viên là người hướng dẫn giúp cho học sinh tự lĩnh hội kiến thức
- Với việc dạy học theo chủ đề, học sinh có nhiều cơ hội làm việc theo nhóm để giải quyết các vấn đề là hình thức tìm tòi những khái niệm, tư tưởng, đơn vị kiến thức, nội dung bài học, chủ đề,…
- Việc học của học sinh thực sự có giá trị vì nó kết nối với thực tế và rèn luyện được nhiều kĩ năng hoạt động và kĩ năng sống Học sinh cũng được tạo điều kiện minh họa kiến thức mình vừa nhận được và đánh giá mình học được bao nhiêu và giao tiếp tốt như thế nào
- Sáng kiến đã chỉ ra được một số hướng chuẩn bị giờ dạy học theo phương pháp và kĩ thuật tổ chức hoạt động học cho học sinh cụ thể và đã được ứng dụng cao, mang lại nhiều hiệu quả nhất định như: Cụ thể hóa tiến trình hoạt động học của học sinh, giáo viên cần lưu ý đảm bảo một giờ dạy học tích cực, các bước thiết kế giáo án và thực hiện giờ dạy Đặc biệt sáng kiến đã đưa ra một giáo án minh họa theo các bước chuẩn bị giờ dạy học theo phương pháp đổi mới
và đã được áp dụng dạy thử nghiệm tại trường
3.2.2 Nội dung, cách thức thực hiện các giải pháp
3.2.2.1 Nghiên cứu những vấn đề chung về dạy học theo chủ đề truyện ngắn hiện đại Việt Nam định hướng phát triển năng lực và phẩm chất người học sinh
A.Xác định chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ theo chương trình hiện hành
và các hoạt động học dự kiến sẽ tổ chức cho học sinh theo phương pháp dạy học tích cực, từ đó xác định các năng lực và phẩm chất có thể hình thành cho học sinh trong chủ đề sẽ xây dựng
Bảng dưới đây là biểu hiện của một số phẩm chất cần hình thành và phát triển cho học sinh trong dạy học
Có ý thức tìm hiểu và giữ gìn các truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam,…
Yêu thương con người; sẵn sàng giúp đỡ mọi người và tham gia các hoạt động tập thể, xã hội; hoà nhập, hợp tác với mọi người xung
Trang 65
quanh; tôn trọng sự khác biệt của mỗi người; Phê phán và tham gia ngăn chặn các hành vi bạo lực,…
Sống hoà hợp với thiên nhiên, thể hiện tình yêu đối với thiên nhiên;
có ý thức tìm hiểu và sẵn sàng tham gia các hoạt động tuyên truyền, chăm sóc, bảo vệ thiên nhiên; phê phán những hành vi phá hoại thiên nhiên,…
Tôn trọng các dân tộc, các quốc gia và các nền văn hoá trên thế giới,…
Có ý thức giải quyết công việc theo lẽ phải, công bằng,…
Tự lực, chủ động, tích cực học hỏi để thực hiện những công việc hàng ngày của bản thân trong học tập, lao động và sinh hoạt,…
Tự tin trong giao tiếp, sinh hoạt, học tập, hoạt động cộng đồng, …
Ý thức được thuận lợi, khó khăn trong học tập và sinh hoạt của bản thân và chủ động khắc phục vượt qua., …
Có thói quen tự chăm sóc, rèn luyện thân thể, …
Có ý thức tự hoàn thiện bản thân,…
Biết xây dựng và thực hiện kế hoạch học tập; có ý thức lựa chọn nghề nghiệp tương lai cho bản thân ,…
Có ý thức đạo đức trong học tập và trong cuộc sống,…
Tìm hiểu và chấp hành những quy định chung của tập thể và cộng đồng; tránh những hành vi vi phạm kỷ luật, …
Tôn trọng và tuân thủ các quy định của pháp luật; phê phán những hành vi trái quy định của pháp luật, …
Tôn trọng, giữ gìn và tuyên truyền, vận động, nhắc nhở các bạn cùng giữ gìn di sản văn hoá của quê hương, đất nước …
Quan tâm đến những sự kiện chính trị, thời sự nổi bật ở địa phương, trong nước và quốc tế, …
Bảng dưới đây là biểu hiện của một số năng lực cần hình thành và phát triển cho học sinh trong dạy học
Năng
Trang 7bổ sung và mở rộng thêm kiến thức…
Đặt những câu hỏi khác nhau về một sự vật, hiện tượng; phát hiện yếu tố mới trong tình huống quen thuộc; tôn trọng các quan điểm trái chiều; phát hiện yếu tố mới, tích cực trong những ư kiến khác nhau; phân tích, tóm tắt những thông tin liên quan từ nhiều nguồn khác nhau, xác định và làm rõ thông tin,
tư tưởng mới; hứng thú, độc lập trong suy nghĩ, chủ động nêu ý kiến, vấn đề
và tư tưởng mới…
Đề xuất một hoặc nhiều giải pháp khả thi; so sánh và bình luận về các giải pháp đề xuất; lựa chọn được giải pháp phù hợp;hình thành tư tưởng về giải pháp mới dựa trên các nguồn thông tin đă cho; đề xuất giải pháp cải tiến hay thay thế các giải pháp không c ̣n phù hợp…
Giải quyết vấn đề theo giải pháp đã lựa chọn; nhận ra sự không phù hợp và điều chỉnh được giải pháp; chủ động tìm sự hỗ trợ khi gặp khó khăn; giải quyết được vấn đề… Suy nghĩ và khái quát hóa thành kiến thức mới của bản thân khi giải quyết vấn đề; áp dụng tiến tŕnh đă biết vào giải quyết t́nh huống tương tự với những điều chỉnh hợp lý
Nghe hiểu nội dung chính hay nội dung chi tiết các bài đối thoại, chuyện kể, lời giải thích, cuộc thảo luận; diễn đạt tư tưởng một cách tự tin; có biểu cảm phù hợp với đối tượng và bối cảnh giao tiếp; nói chính xác, đúng ngữ điệu và nhịp điệu, tŕnh bày được nội dung chủ đề thuộc chương tŕnh học tập; đọc hiểu nội dung chính hay nội dung chi tiết các văn bản, tài liệu ngắn; viết đúng các
Trang 8sử dụng được các phần mềm hỗ trợ học tập thuộc các lĩnh vực khác nhau; tổ chức và lưu trữ dữ liệu vào các bộ nhớ khác nhau, tại thiết bị và trên mạng…
B Sử dụng các kĩ thuật dạy học tích cực trong tiến trình dạy học giải quyết vấn đề
Trang 9lựa chọn một kỹ thuật dạy học tích cực phù hợp
để giao cho HS một nhiệm vụ vừa sức HS sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ
Sử dụng kĩ thuật được lựa chọn, GV tổ chức cho
HS báo cáo và thảo luận
GV lựa chọn một kỹ thuật dạy học tích cực phù
hợp để giao nhiệm vụ cho HS đề xuất các giải pháp nhằm giải quyết vấn đề vừa được phát biểu
Sử dụng kĩ thuật được lựa chọn, GV tổ chức cho
HS báo cáo và thảo luận
HS hoạt động tự lực giải quyết vấn đề (Cá nhân,
cặp đôi hoặc nhóm nhỏ) Hoạt động giải quyết vấn đề có thể (thường) được thực hiện ở ngoài lớp học và ở nhà
Từ kết quả báo cáo, thảo luận, GV hướng dẫn
HV nhận định các kết quả và rút ra kết luận GV hợp thức hóa các kiến thức thu được, gợi ý HS phát hiện các vấn đề cần giải quyết tiếp theo
Trang 109
C Xác định và mô tả 4 mức độ yêu cầu (nhận biết, thông hiểu, vận dụng, vận dụng cao) của mỗi loại câu hỏi/bài tập có thể sử dụng để kiểm tra, đánh giá năng lực và phẩm chất của học sinh trong dạy học
Đánh giá kết quả học tập của học sinh thông qua bài kiểm tra Gồm:
+ Xác định và mô tả 4 mức độ yêu cầu (nhận biết, thông hiểu, vận dụng, vận dụng cao) của mỗi loại câu hỏi/bài tập có thể sử dụng để kiểm tra, đánh giá năng lực và phẩm chất của học sinh trong dạy học
+ Biên soạn các câu hỏi/bài tập cụ thể theo các mức độ yêu cầu đã mô tả
để sử dụng trong quá trình tổ chức các hoạt động dạy học và kiểm tra, đánh giá, luyện tập theo chủ đề đã xây dựng
- Đánh giá bằng nhận xét: Với tiến trình dạy học như trên, chúng ta có thể hình dung các hoạt động học của học sinh được diễn ra trong nhiều tuần với một số tiết học trên lớp Thông qua quan sát, trao đổi và các sản phẩm học tập của học sinh, giáo viên có thể nhận xét, đánh giá được sự tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh trong học tập Giáo viên có thể đánh giá được hiệu quả của việc dạy học theo tiến trình đã thiết kế nhằm biến học sinh từ vị thế người “đi học” thành người làm chủ các tình huống trên lớp, tự chủ, tích cực nghiên cứu, tìm tòi, xây dựng kiến thức mới
- Đánh giá kết quả học tập của học sinh: Căn cứ vào các mức độ yêu cầu của câu hỏi, bài tập được mô tả trong bảng trên, GV có thể xây dựng các câu hỏi, bài tập tương ứng để kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của HS Căn cứ vào mức độ phát triển năng lực của HS ở từng học kỳ và từng khối lớp, GV và nhà trường xác định tỷ lệ các câu hỏi, bài tập theo 4 mức độ yêu cầu trong các bài kiểm tra trên nguyên tắc đảm bảo sự phù hợp với đối tượng HS và tăng dần tỷ lệ các câu hỏi, bài tập ở mức độ yêu cầu vận dụng, vận dụng cao
3.2.2.2 Đề xuất giải pháp cách thiết kế các hoạt động dạy học theo chủ đề Đọc hiểu truyện ngắn hiện đại Việt Nam theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất người học sinh
I Căn cứ lựa chọn chủ đề
Hiện nay trong sách giáo khoa Ngữ văn 12, tập 2 có các văn bản truyện ngắn
hiện đại: Vợ chồng A Phủ; Vợ nhặt; Rừng xà nu; Những đứa con trong gia đình;
Chiếc thuyền ngoài xa (5 bài)
Các văn bản này đang được dạy độc lập Thời lượng dạy học đọc hiểu các văn bản tương đương nhau Ngữ liệu để kiểm tra đánh giá các bài học này vẫn là
Trang 1110
những văn bản học sinh đã được học trong sách giáo khoa Điều này khiến cho việc dạy đọc hiểu văn bản khá vất vả và việc học của học sinh bị gián đoạn, chưa hình thành được kỹ năng đọc hiểu văn bản
Để khắc phục tình trạng này, có thể nhóm các văn bản truyện ngắn hiện đại thành một chủ đề dạy học, góp phần hình thành kĩ năng đọc hiểu văn bản văn học nói riêng và năng lực cảm thụ nói chung cho học sinh
Thời lượng dạy học chủ đề này là 10 tiết (căn cứ vào phân phối chương trình hiện hành), trong đó GV sẽ sử dụng 10 tiết để dạy đọc hiểu các văn bản Không có tiết kiểm tra đánh giá cho chủ đề riêng, vì thế GV có thể dành thời gian kiểm tra đánh giá vào trong quá trình thực hiện chủ đề hoặc kiểm tra đánh giá vào cuối chủ đề
II Nội dung chủ đề
GV tổ chức cho HS thực hiện các hoạt động sau:
Hoạt động 1: Hướng dẫn HS đọc hiểu những đặc trưng thể loại truyện ngắn Hoạt động 2: Hướng dẫn HS đọc hiểu từng văn bản văn học thuộc các giai đoạn: kháng chiến chống Pháp; kháng chiến chống Mĩ; giai đoạn đất nước thống nhất
Hoạt động 3: Hướng dẫn HS đọc hiểu cụ thể văn bản
- Biết cách đọc - hiểu văn bản văn học theo đặc trưng thể loại
Khi nhóm thành chủ đề như đã nói ở trên, học xong chủ đề này, học sinh sẽ được hình thành và phát triển những năng lực, phẩm chất sau:
- Năng lực giao tiếp (cụ thể là khả năng đọc hiểu văn bản văn học truyện ngắn), gồm các kiến thức, kĩ năng cơ bản, cụ thể sau đây:
+ Nắm được nội dung của các văn bản
+ Nêu và lí giải được nội dung ý nghĩa của các văn bản
+ Chỉ ra và phân tích được đặc trưng nghệ thuật của các văn bản này
+ Vận dụng hiểu biết về truyện ngắn Việt Nam để đọc hiểu các văn bản văn học khác ngoài SGK
Trang 12+ Yêu quê hương, đất nước
+ Yêu thương con người
+ Sống nghị lực và lạc quan
+ Yêu chuộng hòa bình
+ Có trách nhiệm với bản thân, cộng đồng, đất nước…
Cụ thể, với những nhóm bài được đọc hiểu trong chủ đề, thông qua việc tổ chức các hoạt động học tập, GV giúp HS:
- Về kiến thức
Thông qua quá trình đầu tiên là tiếp xúc, cảm thụ văn bản ngôn từ đến việc cảm nhận, hiểu ra chân giá trị của hình tượng nghệ thuật và cảm hứng của nhà văn, tài năng diễn tả của nhà văn để làm nên tác phẩm đó Và cuối cùng là quá trình kết thúc sự tiếp nhận ở người đọc qua việc hiểu, rung cảm, có được những rung cảm, những ấn tượng và chịu ảnh hưởng của tác phẩm, của hình tượng nghệ thuật trong đời sống cá nhân
Quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học đã giúp cho con người có được những thói quen, những tình cảm lành mạnh, những suy ngẫm để tự rèn luyện, tự điều chỉnh bản thân bởi vì chức năng tiếp nhận văn học không chỉ đơn thuần là quá trình người đọc tiếp xúc với tác phẩm văn học mà nó còn diễn ra quá trình nhận thức ở họ khi người đọc và người học có ý thức cao về những vấn đề trong tác phẩm văn học Quá trình học văn ở trường THPT đối với lứa tuổi học sinh chính là quá trình thầy
cô giúp các em tiếp xúc tác phẩm, hiểu ra cái đúng, cái hay của nó và bằng tài năng của mình người thầy phải cảm thụ, cảm nhận một cách toàn diện để sau đó từng bước đưa HS bước vào tác phẩm mà phân tích, cảm thụ và hiểu tác phẩm một cách đầy đủ, đúng đắn
Trong cảm nhận tác phẩm văn học, người đọc phải dùng liên tưởng, tưởng tượng để hình dung, để hiểu ý đồ, quan niệm nghệ thuật, tư tưởng nhà văn trong tác
Trang 1312
phẩm, bởi vì nhà văn đã dùng liên tưởng, tưởng tượng làm phương tiện, cách thức, thủ pháp nghệ thuật để sáng tác tác phẩm văn học Quá trình tiếp xúc, tiếp thu một giờ giảng văn trên lớp của học sinh phải nhờ ào tài năng, kĩ năng của người thầy qua các thao tác đọc, phân tích, bình giảng, nhận xét để bằng các giác quan, học sinh có thể hiểu tác phẩm qua hệ thống ngôn ngữ, hình tượng, các thủ pháp nghệ thuật trong tác phẩm Sự dẫn dắt của người thầy rất quan trọng, vì thế thầy muốn dẫn dắt học sinh bước vào khám phá tác phẩm thì trước hết phải hiểu tác phẩm, thâm nhập vào tác phẩm một cách tự nhiên, thoải mái và có khả năng phân tích, đánh giá tác phẩm và qua sự cảm thụ của mình hướng cho học sinh cảm thụ cái hay, chỗ độc đáo của tác phẩm để từ đó từng bước hiểu ra vấn đề nhà văn đặt ra và giải quyết trong tác phẩm
- Về kỹ năng
+ Biết phân tích văn bản truyện ngắn theo đặc trưng thể loại;
+ Rèn luyện kỹ năng đọc – hiểu và phân tích các văn bản;
- Sách giáo viên, sách giáo khoa, sách bài tập Ngữ văn 12 (tập 2);
- Các tư liệu tham khảo: Các công trình nghiên cứu, sưu tầm, biên soạn về thể loại truyện ngắn
C THIẾT KẾ TIẾN TRÌNH DẠY HỌC CHỦ ĐỀ
1 Một số lưu ý khi dạy học chủ đề
- Trong giờ đọc – hiểu truyện ngắn hiện đại, giọng đọc của giáo viên như trên
đã nói là rất quan trọng Với giọng đọc của mình, giáo viên có thể đã và đang truyền thụ được cái hồn của tác phẩm cho học sinh Vì vậy, thầy phải có trách nhiệm tập
Trang 1413
luyện cho học sinh thói quen đọc đúng, đọc diễn cảm văn bản bởi vì độc chính là khâu đầu tiên giúp học sinh cảm nhận tác phẩm bằng chính giọng đọc của mình để cảm thụ đúng tác phẩm, cảm thụ cái hay của tác phẩm thông qua sự ngân vang của
nó trong cảm xúc, là yếu tố quan trọng cho học sinh đến được và dần hiểu tác phẩm văn chương Một giờ đọc – hiểu mà cả thầy lẫn trò đều có giọng đọc tốt sẽ truyền được cảm xúc của mình từ tác phẩm cho học sinh trong lớp
- Trong giờ đọc – hiểu truyện ngắn, trước khi giảng giáo viên có thể dùng lời
kể hoặc lời dẫn kết hợp với một số trò chơi, hình ảnh, đoạn phim, bài hát minh hoạ
để tạo tâm thế thoải mái, giúp học sinh có điều kiện thâm nhập được vào tác phẩm, vào bài dạy một cách hứng thú Có thể ứng dụng công nghệ thông tin trong phần giới thiệu về tác giả, tác phẩm bằng một vài hình ảnh minh hoạ hoặc các tài liệu quý hiếm giúp học sinh hiểu sâu thêm tác phẩm
- Giáo viên cần xây dựng một hệ thống câu hỏi phù hợp và sử dụng có hiệu quả Việc xây dựng hệ thống câu hỏi trong giờ đọc văn là hết sức cần thiết Nó sẽ giúp học sinh tích cực, chủ động tiếp thu, làm chủ kiến thức Thậm chí, bằng hệ thống câu hỏi có chất lượng, người thầy có thể phát huy phẩm chất, năng lực của các em, làm cho giờ dạy trở nên hấp dẫn và có hiệu quả hơn rất nhiều
- Để giúp các em phát huy phẩm chất, năng lực của mình, trong giờ đọc – hiểu tác phẩm, giáo viên nên xây dựng, sử dụng hệ thống câu hỏi sáng tạo Đây là loại câu hỏi yêu cầu học sinh phải vận dụng suy nghĩ độc lập, kết hợp với khả năng
tư duy chặt chẽ, trên nền tảng kiến thức đã có để tìm tòi, phát hiện ra cái mới Loại câu hỏi này mang đặc trưng của một giờ hướng dẫn học sinh cảm thụ tác phẩm văn chương Nó đáp ứng đúng đặc thù của bộ môn và phân môn, tạo cảm hứng cho cả người dạy lẫn người học Có thể phân ra nhiều kiểu nhỏ của dạng câu hỏi sáng tạo:
+ Câu hỏi phân tích: Kiểu câu hỏi phân tích yêu cầu học sinh bám sát các yếu
tố của tác phẩm, đi sâu tìm hiểu giá trị nghệ thuật và giá trị nội dung của tác phẩm
+ Câu hỏi nêu vấn đề: Đi-xtec-vec nói rằng: “Người giáo viên bình thường
mang chân lí đến cho học trò Người giáo viên giỏi biết dạy học trò đi tìm chân lí”
Mà trong thực tế, chân lí nhiều khi ẩn sau những nghịch lí Ở mỗi tác phẩm văn chương, đều có những vấn đề, những mâu thuẫn được đặt ra Giáo viên giỏi sẽ nắm
Trang 1514
bắt hoặc tìm cách tạo ra những tình huống có vấn đề để học sinh chủ động giải quyết
- Để phát huy được phẩm chất, năng lực của học sinh, khi xây dựng kế hoạch dạy học và sử dụng hệ thống câu hỏi cần chú ý một số nguyên tắc sau:
+ Cần khuyến khích được sự tham gia của tất cả các học sinh trong lớp: Trình
độ học sinh trong một lớp học không thể đồng đều Tâm lí chung của người dạy là hay chú ý đến những học sinh thông minh, hăng hái Và câu hỏi cũng thường hướng
về những em vốn được coi là sáng dạ trong lớp Như vậy, những học sinh trung bình hoặc yếu kém thường không có cơ hội để trình bày ý kiến Muốn tránh tình trạng này, giáo viên nên chuẩn bị nhiều dạng câu hỏi, có dễ, có khó Những câu hỏi khó, nếu cần phải có cả câu hỏi gợi ý để khơi mở cho học sinh con đường đến với chân lí
+ Không nên yêu cầu học sinh trả lời hoàn toàn theo ý mình: Tác phẩm văn chương vốn đa thanh đa nghĩa Với mỗi thời đại, mỗi dân tộc, thậm chí với mỗi người đọc trong những hoàn cảnh khác nhau, nó lại mang những nét nghĩa không hoàn toàn trùng lặp Giáo viên cũng là một kiểu người đọc, có thể là người đọc lớn tuổi, có kinh nghiệm sống, sự trải nghiệm nhiều hơn so với người đọc - học sinh Nhưng cần chú ý một điều, cách hiểu của người thầy về văn bản văn học không phải là cách hiểu duy nhất đúng Vậy cần tránh hiện tượng người dạy cố gắng lái học sinh theo suy nghĩ của mình một cách gò ép, khiên cưỡng Điều này vừa phản giáo dục vừa không phù hợp với con đường tiếp cận cái hay cái đẹp của văn chương phải bằng những rung động thẩm mĩ
+ Biết phân loại các câu trả lời: Đây là những tình huống sư phạm, yêu cầu giáo viên phải có cách ứng xử hợp lí, khéo léo Với những câu trả lời hoàn toàn đúng, hãy khích lệ học sinh bằng một lời khen đúng mức Các em sẽ cảm thấy tự tin, thậm chí thấy mình đã thành công Với những câu trả lời sai, cần nhạy bén tìm ra nguyên nhân khiến học sinh nhầm lẫn Nên tiếp tục có định hướng để các em tìm ra câu trả lời đúng Cũng cần hết sức quan tâm đến những câu trả lời ngoài dự đoán.Trong một lớp học, giữa những học sinh bình thường có thể có những em xuất sắc, năng lực cảm thụ vượt trội Những học sinh này có thể đưa ra những câu trả lời bất ngờ, thông minh, ngoài tầm dự đoán của giáo viên, thậm chí còn gợi mở một hướng khái thác mới cho bài học Người thầy không chỉ dạy mà còn học được nhiều
Trang 16+ Thói quen đọc tác phẩm cẩn thận, kỹ càng, đọc đúng đọc, diễn cảm để tự cảm nhận tác phẩm, đồng thời với việc đọc có suy nghĩ là thói quen gạch chân và ghi lại những đoạn hay của tác phẩm
+ Thói quen đọc tác phẩm cẩn thận, kỹ càng, đọc đúng đọc, diễn cảm để tự cảm nhận tác phẩm, đồng thời với việc đọc có suy nghĩ là thói quen gạch chân và ghi lại những đoạn hay của tác phẩm
+ Thói quen liên tưởng, liên hệ với những vấn đề, những tác phẩm khác có liên quan đến những giá trị cơ bản trong tác phẩm đang học
+ Thói quen cảm nhận tác phẩm theo nhiều chiều, nhiều khía cạnh không máy móc thụ động; phải tập trung suy nghĩ, phát hiện những điều mới lạ ở tác phẩm khi cảm nhận nó qua sự dẫn dắt gợi ý của thầy cô, có nghĩa là phải có sự cảm nhận của riêng mình
+ Phải biết và có thói quen cảm nhận tác phẩm theo đặc trưng thể loại, đặc trưng thi pháp
- Rèn luyện năng lực và phẩm chất cho học sinh ở giờ giảng văn đòi hỏi ở cả thầy lẫn trò một cách học, cách dạy hợp lý, khoa học, linh hoạt, không phải bài nào cũng giảng và liên tưởng theo một cách, không phải tác giả tác phẩm nào cũng một dạng lời bình mà phải tùy thuộc vào hoàn cảnh, tác phẩm cụ thể để hướng dẫn học sinh cách cảm thụ, cách phát hiện Về phía học sinh, theo tôi nếu cầu toàn 100% học sinh đều cảm thụ tốt tác phẩm văn học bằng tư duy sáng tạo của các em thì khó mà đạt được Vì vậy phải tùy đối tượng, tùy năng lực cảm thụ văn học của từng đối tượng mà hướng dẫn chỉ đạo các em phát hiện, phát triển sáng tạo phù hợp
- Để giúp học sinh phát triển phẩm chất, năng lực trong giờ đọc hiểu truyện ngắn hiện đại, giáo viên nên hướng dẫn cho học sinh đi theo con đường thi pháp học