Đức tin trong thơ công giáo việt nam hiện đại(qua năm tập có một vườn thơ đạo)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH NGUYỄN THỊ KIM HỒNG ĐỨC TIN TRONG THƠ CÔNG GIÁO VIỆT NAM HIỆN ĐẠI (QUA NĂM TẬP CÓ MỘT VƯỜN THƠ ĐẠO) LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN Chuyên ngành Văn học Việt Nam Mã[.]

NGUYỄN THỊ KIM HỒNG

ĐỨC TIN TRONG THƠ CÔNG GIÁO VIỆT NAM HIỆN

ĐẠI (QUA NĂM TẬP CÓ MỘT VƯỜN THƠ ĐẠO)

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60.22.01.21

NGHỆ AN - 2017

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn tốt nghiệp này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chânthành và sâu sắc tới TS Biện Thị Quỳnh Nga – người đã tận tình hướng dẫn,động viên, tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá trình thực hiện đề tài này

Đồng thời, tôi cũng gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến các thầy, cô trongKhoa Sư phạm Ngữ văn của Trường đại học Vinh đã cho tôi nhiều kiến thức quýbáu trong quá trình học tập cũng như quá trình thực hiện đề tài Tôi cũng xin gửilời cảm ơn đến phòng đào tạo Sau đại học của Trường đại học Vinh và Trườngđại học Sài Gòn đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học Caohọc

Tôi cũng vô cùng cảm ơn sự quan tâm và động viên của gia đình, bạn bè

Đó chính là động lực tinh thần rất lớn để tôi hoàn thành luận văn này

Sau cùng, luận văn này sẽ không tránh khỏi những thiếu sót, tôi rất mongnhận được nhiều ý kiến đóng góp của quý thầy cô và độc giả để luận văn có thểhoàn thiện hơn

Tôi xin trân trọng cảm ơn!

Nghệ An, ngày tháng năm 2017

Người thực hiện

Nguyễn Thị Kim Hồng

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tư liệu khảo sát 10

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 10

5 Phương pháp nghiên cứu 11

6 Đóng góp và cấu trúc của luận văn 11

Chương 1: NHÌN CHUNG VỀ THƠ CÔNG GIÁO VÀ VẤN ĐỀ ĐỨC TIN TRONG THƠ CÔNG GIÁO VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 13

1.1 Nhìn chung về thơ Công giáo Việt Nam hiện đại 13

1.1.1 Tôn giáo và thơ tôn giáo Việt Nam 13

1.1.2 Vị trí của thơ Công giáo trong thơ Việt Nam hiện đại 20

1.2 Vấn đề Đức tin trong thơ Công giáo 31

1.2.1 Đức tin và Đức tin trong thơ tôn giáo 31

1.2.2 Nhìn chung về Đức tin trong thơ Công giáo Việt Nam hiện đại 35

Chương 2: ĐỨC TIN TRONG THƠ CÔNG GIÁO VIỆT NAM HIỆN ĐẠI NHÌN TỪ NỘI DUNG CẢM HỨNG (QUA 5 TẬP CÓ MỘT VƯỜN THƠ ĐẠO) 39

2.1 Cảm hứng về Đức tin - nguồn mạch xuyên suốt các chặng đường thơ Công giáo (qua 5 tập Có một vườn thơ đạo) 39

2.1.1 Từ Đức tin trong thơ Hàn Mặc Tử và thơ của các nhà thơ Công giáo trước 1945 39

2.1.2 … đến Đức tin trong thơ các nhà thơ Công giáo sau 1945 50

2.2 Những nội dung cơ bản của cảm hứng về Đức tin trong thơ Công giáo Việt Nam hiện đại 57

2.1.1 Hành trình khắc khoải tìm đến Đức tin của các nhà thơ Công giáo 57

2.1.2 Cảm xúc về Đức tin và mối quan hệ giữa đạo với đời 68

2.1.3 Cảm xúc về Đức tin với yêu cầu sáng tạo thi ca 75

Chương 3: ĐỨC TIN TRONG THƠ CÔNG GIÁO VIỆT NAM HIỆN ĐẠI NHÌN TỪ PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN (QUA 5 TẬP CÓ MỘT VƯỜN THƠ ĐẠO) 81

3.1 Sự lựa chọn các thể thơ 81

3.1.1 Cách tân các thể thơ truyền thống 81

3.1.2 Sử dụng phong phú các thể thơ hiện đại 86

3.2 Tô đậm tính thiêng liêng, cao cả của các biểu tượng 94

3.2.1 Miêu tả sống động các biểu tượng “máu”, “hồn” và “ánh sáng” trong hành trình khắc khoải tìm đến Đức tin 94

3.2.2 Khắc họa đậm nét không gian linh thiêng của nước Chúa qua biểu tượng “cõi Thiên đường” 106

3.2.3 Nhấn mạnh tính thánh hiển của biểu tượng “Chúa” và “Thánh giá” 110

3.3 Sử dụng giọng điệu và ngôn ngữ đậm màu tôn giáo trong thể hiện Đức tin 116 3.3.1 Giọng điệu suy tư, chiêm nghiệm và ngợi ca thành kính 116

3.3.2 Ngôn ngữ thơ đậm tính triết lí và màu sắc siêu thực 122

KẾT LUẬN 129

TÀI LIỆU THAM KHẢO 133

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Thơ Công giáo là một thực thể hiện hữu trong nền thơ ca dân tộc Tuy

nhiên, bộ phận thơ văn này còn ít được quan tâm, nghiên cứu Đi sâu tìm hiểuthơ công giáo từ phương diện Đức tin, chúng tôi mong muốn góp thêm một cáchnhìn, một cách đánh giá về vị trí và đặc trưng của bộ phận thơ này trong nền thơ

ca Việt Nam hiện đại

1.2 Đức tin của các nhà thơ đạo là vấn đề xuyên suốt hành trình thơ Công

giáo Đức tin trở thành nguồn cảm hứng cơ bản, chủ đạo của dòng thơ này Đối vớicác nhà thơ Công giáo, thơ ca là phương tiện giãi bày những cảm nghiệm đức tincủa cái tôi cá thể muốn vươn tới sự cao cả, vĩnh hằng, huyền bí Nghiên cứu vấn

đề đức tin chính là một cách đi tìm sự lung linh giữa khả giải và bất khả giải củaniềm tin mãnh liệt vào tôn giáo ở thế giới vô thức được hiện diện trong thơ

1.3 Đức tin Thiên Chúa giáo, cũng như niềm tin của tôn giáo nói chung,

đều chứa đựng giá trị đạo đức nhân bản với ý hướng xây dựng nhân cách thánhtoàn, khát vọng hướng thiện và hạnh phúc trong cõi thế tục Đức tin là biểu hiệncủa một cảm quan, một cách nhìn nghệ thuật về thực tại Trong ý thức của nhàthơ, đức tin trở thành cơ sở để họ cắt nghĩa và cảm nhận đời sống theo nhãnquan tôn giáo Cảm nghiệm đức tin của mỗi cái tôi trong thơ biểu đạt một quanniệm riêng về con người và thế giới, nó chi phối cách xây dựng thế giới nghệthuật Tìm hiểu vấn đề đức tin, vì thế, giúp chúng ta hiểu được cách tiếp cận đờisống từ chiều sâu tâm linh, từ đó, nắm bắt được thế giới nghệ thuật cùng nhữngphương thức biểu đạt độc đáo của thơ Công giáo Việt Nam hiện đại

Hàn Mặc Tử đã có đề cập đến vấn đề tôn giáo Trong công trình Hoài Thanh bình thơ và nói chuyện thơ, Từ Sơn đã giới thiệu và tuyển chọn những bài viết

-của Hoài Thanh từ năm 1941 về các tác giả Thơ mới, trong đó có phần viết vềtác giả Hàn Mặc Tử Đề cập đến vấn đề tôn giáo trong thơ Hàn Mặc Tử, HoàiThanh cho rằng: “Với Hàn Mặc Tử, thơ có một sự quan hệ phi thường, thơchẳng những để ca tụng thượng đế mà cũng để nối người ta với thượng đế, đểban ơn phước cho cả thiên hạ Hàn Mặc Tử đã dựng riêng cho một ngôi đền để

thờ Chúa” [52; tr.330] Năm 1942, trong Thi nhân Việt Nam, Hoài Thanh, Hoài

Chân khẳng định tôn giáo (ở đây là Thiên Chúa giáo) là nguồn cảm hứng mạnh

mẽ trong thơ Hàn Mặc Tử: “Với Hàn Mặc Tử, Chúa gần lắm, người đã tìm lạinhững rung cảm mạnh mẽ của các tín đồ thời thượng cổ Huống chi thơ HànMặc Tử ra đời, điều ấy chứng minh rằng đạo Thiên Chúa ở xứ này đã tạo ra mộtcái không khí có thể kết tinh lại thành thơ ” [68; tr.208]

Theo Nguyễn Toàn Thắng trong cuốn Hàn Mặc Tử và nhóm thơ Bình định

thì từ năm 1942, Vũ Ngọc Phan đã nhận diện vai trò tiên phong của Hàn Mặc Tửđối với dòng thơ Công giáo: “thơ tôn giáo đã ra đời với Hàn Mặc Tử” và đưa ra

dự báo: “Từ Hàn Mặc Tử sẽ còn xuất hiện nhiều thi sĩ Việt Nam sẽ tìm nguồnhứng trong đạo giáo” [72, tr.15] Đồng thời, Vũ Ngọc Phan còn đã chỉ ra bướcphát triển của thơ Công giáo và khẳng định sự xâm nhập của thi ca vào conđường triết học từ cảm hứng tôn giáo Trong công trình này, chúng ta thấy rõdấu ấn tư tưởng của Kitô giáo được nhà phê bình lấy làm căn cứ để giải mã một

số hiện tượng văn học, mà tiêu biểu là thơ Hàn Mặc Tử

Thời kỳ trước năm 1945, hầu hết các bài viết, công trình nghiên cứu về thơCông giáo mới chỉ dừng lại ở những cảm nhận, thẩm định tổng quát, hoặc chỉmới chú trọng tìm hiểu một vài tác giả có đóng góp nổi bật như Hàn Mặc Tử.Tuy nhiên, căn cứ vào những kết quả đạt được, có thể thấy, công việc của líluận, nghiên cứu phê bình trước năm 1945 cũng đã có ý nghĩa khai phá, mởđường rất quan trọng

Từ sau năm 1945 đến nay, tình hình nghiên cứu về thơ Công giáo ViệtNam hiện đại khả quan hơn Đã xuất hiện nhiều bài viết, công trình khoa họcquan tâm, tìm hiểu thơ Công giáo từ nhiều góc độ và có những khám phá mới

mẻ Có thể kể đến những công trình nghiên cứu sau:

Năm 1965, Võ Long Tê công bố công trình Lịch sử văn học Công giáo Việt Nam Cuốn sách được đánh giá là “tác phẩm duy nhất trong văn học đô thị miền

Nam viết về lịch sử văn học Công giáo còn lại cho đến nay” [2] Võ Long Têcho rằng: “Riêng trong phạm vi văn học, đạo Công giáo đã đem lại những nguồncảm hứng mới Những công trình sáng tác biên khảo Công giáo đã làm cho vănhọc Công giáo phát sinh và trưởng thành theo một đường hướng riêng biệtnhưng không phải là không có mối liên hệ hỗ tương với các thành phần khác củanền văn học Việt Nam” [2]

Tiếp đến là các công trình của tác giả Lê Đình Bảng: Ở thượng nguồn thi ca Công giáo Việt Nam và Văn học Công giáo Việt Nam - những chặng đường Trong Ở thượng nguồn thi ca Công giáo Việt Nam, Lê Đình Bảng đã giới thiệu

các tác phẩm tiêu biểu của các thế hệ nhà thơ Công giáo Việt ngữ; ghi nhận,tưởng niệm và tri ân những cống hiến đã mở nẻo khơi nguồn cho sự nghiệp

truyền giáo và sống Tin Mừng bằng nghệ thuật thi ca Việt Nam Đến Văn học Công giáo Việt Nam - những chặng đường, tác giả tỏ ra công phu hơn khi lược

sử các chặng đường vận động, phát triển của văn học Công giáo Việt Nam (trong

đó có thơ ca) với lịch sử gần 400 năm (1634 - 2009) Tác giả phân kì lịch sử vănhọc theo tiêu chí thời gian: thế kỉ XVI - XVII, thế kỉ XVIII - XXI, thế kỉ XX vớicác tác giả và tác phẩm tiêu biểu như Alexan dre Rhods, Gioan Thanh Minh,Raphael Đắc Lộ, Thầy cả Lữ Y Đoan, Phạm Văn Minh, Trần Lục, NguyễnTrường Tộ, Huỳnh Tịnh Của, Trương Vĩnh Ký, Hồ Zếnh, Hàn Mặc Tử, Bàng BáLân… Các chương I, II, III đã đề cập tới hầu hết các vấn đề của lịch sử văn học,ngoài tác giả, tác phẩm, nội dung phản ánh… còn là vấn đề thể loại (văn học dângian - văn học viết; thơ - văn xuôi - kịch bản văn học), văn tự (Hán, Nôm, quốcngữ), chương V: Gặp gỡ những dòng sông (tác giả, tác phẩm), chương VI: Mộtchút tâm tình cỏ hoa (về mối quan hệ văn học và văn hóa, phương Tây và ViệtNam…), chương phụ lục: Gửi giới văn nghệ sĩ (Ở đây tác giả đề cập tới các vấnđề: thực trạng văn hóa trong thế giới ngày nay, nguyên tắc hướng dẫn phát triểnvăn hóa, bổn phận của Kitô hữu với văn hóa…)

Ngoài ra, còn phải kể đến chuyên đề nghiên cứu Nền văn học Công giáo Việt Nam của linh mục GioaKim Nguyễn Hoàng Sơn Tác giả đã dựa vào những tham luận của các nhà nghiên cứu trong kỳ “Hội Thảo Khoa Học, Bình Định

Với Chữ Quốc Ngữ” ngày 12-13/01/2016 tại thành phố Quy Nhơn để khái quát

về lịch sử văn học Công giáo, trong đó có đề cập đến thơ ca Công giáo Việt ngữ

Một số bài viết nổi bật như Khuynh hướng phê bình chịu ảnh hưởng tôn giáo

ở đô thị miền Nam 1954 - 1975 của Trần Hoài Anh cũng ít nhiều đề cập đến vấn

đề phê bình thơ Công giáo Dưới dạng là các khóa luận tốt nghiệp Đại học, luậnvăn Thạc sĩ, cũng có nhiều tác giả quan tâm đến sử ảnh hưởng của Đạo Thiên

Chúa đối với thơ Việt hiện đại: Cảm hứng tôn giáo trong Thơ mới 1932 – 1945 của Nguyễn Thị Phương Thúy, Cảm hứng tôn giáo trong thơ Mai Văn Phấn của

Mai Thị Thảo, v.v

Riêng trường hợp Hàn Mặc Tử, từ sau 1945, có rất nhiều công trình bài viếtnghiên cứu về sự ảnh hưởng của Thiên Chúa giáo trong thơ ông từ nhiều góc độ:nội dung tư tưởng, thi pháp, cảm hứng, Đức tin, v.v Và phần lớn các nhànghiên cứu đều thống nhất khẳng định vai trò, vị trí quan trọng của Hàn Mặc Tửđối với dòng thơ Công giáo Việt Nam hiện đại

Như vậy, từ sau năm 1945 đến nay, vấn đề nghiên cứu thơ Công giáo ViệtNam hiện đại đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, thậm chí có những khảolược công phu, tâm huyết Theo đó, vấn đề thơ Công giáo đã được soi chiếu từnhiều góc nhìn khác nhau: lịch sử vận động và phát triển, mối quan hệ giữa thơ

ca và tôn giáo, các tác giả tác phẩm tiêu biểu, đóng góp và thành tựu của thơ caCông giáo, v.v Tuy nhiên, phần lớn người nghiên cứu là các linh mục hoặcnhững người theo đạo Công giáo có tâm huyết với thơ ca, văn học Phạm vinghiên cứu cũng như sức ảnh hưởng của thơ ca Công giáo chưa thực sự rộng rãi

2.2 Lịch sử tìm hiểu, nghiên cứu vấn đề Đức tin trong thơ Công giáo Việt Nam hiện đại

Riêng về vấn đề Đức tin trong thơ Công giáo cũng đã được đề cập trong ít

nhiều bài viết Võ Long Tê khi nghiên cứu về Lịch sử văn học Công giáo Việt Nam

đã khẳng định có một dòng văn học riêng của Công giáo và cũng vì thế có đội ngũ

tác giả Công giáo, thi sĩ Công giáo sáng tác thơ ca nhằm giãi bày Đức tin cá nhân

Trong công trình Văn học Công giáo Việt Nam - những chặng đường, khi bàn về

mối quan hệ giữa văn hóa, văn học và tôn giáo, tác giả Lê Đình Bảng có dẫn luận

về đức tin trong thơ Trong bài viết Khuynh hướng phê bình chịu ảnh hưởng tôn giáo ở đô thị miền Nam 1954 - 1975 của Trần Hoài Anh, khi nói về

vấn đề phê bình thơ Công giáo, tác giả cũng điểm qua vài nét về vấn đề đức tin.

Luận văn Thạc sĩ Cảm hứng tôn giáo trong Thơ mới 1932 – 1945 của Nguyễn

Thị Phương Thúy bàn nhiều về Đức tin và cõi Thiên đường trong thơ các nhà

Thơ mới; còn Mai Thị Thảo trong Cảm hứng tôn giáo trong thơ Mai Văn Phấn

cũng nhắc đến vấn đề đức tin và có nghiên cứu hệ thống biểu tượng, phươngthức biểu hiện đức tin và các cảm nghiệm, triết lí tôn giáo khác trong thơ MaiVăn Phấn, v.v

Phần lớn các bài viết, công trình nghiên cứu đều đặc biệt tỏ ra hứng thú vớitrường hợp Hàn Mặc Tử Trước năm 1945, nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan đãkhẳng định: Hàn Mặc Tử “là người Việt Nam ca ngợi thánh nữ đồng trinh Maria

và Chúa Jésu bằng thơ trước nhất, cũng như ca tụng đạo Gia tô bằng một giọngrất chân thành hiếm có, chẳng khác nào một thi sĩ Âu tây” [69, tr.15]

Năm 1966, nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ đã cho ra đời một chuyên luận

công phu có tựa đề Phong trào Thơ mới 1932 - 1945 đi sâu nghiên cứu, chỉ ra

nhiều phát hiện mới mẻ về Thơ mới Trong đó, tác giả dành khá nhiều sự quantâm đến vấn đề mối quan hệ giữa thơ Hàn Mặc Tử và tôn giáo Trong đó, ôngthống nhất với các ý kiến khác rằng, chính cảm hứng tôn giáo và đức tin đã mở

ra thơ Hàn Mặc Tử một thế giới rất riêng Tác giả khẳng định dấu ấn đậm nétcủa tôn giáo trong thơ Hàn Mặc Tử Rõ ràng, với tín đồ ngoan đạo Hàn Mặcnhững lời Chúa dạy đã trở thành dấu ấn trong tâm thức nhà thơ để từ đó thănghoa thành những đam mê sáng tạo Ở nhà thơ có sự hài hòa giữa hồn thơ, sựsáng tạo của một nghệ sĩ và tâm hồn, tinh thần của một con chiên ngoan đạo.Tiếp nối khuynh hướng nghiên cứu gắn Hàn Mặc Tử với Thiên Chúa giáo làcác nhà nghiên cứu Võ Long Tê, Phạm Đán Bình, Đặng Tiến và linh mục Dũng

Lạc Trần Cao Tường, Viết về Kinh nghiệm thơ và hành trình tinh thần của Hàn Mặc Tử, Võ Long Tê cho rằng: “Hàn Mặc Tử đã đi từ người tín hữu Công giáo đến

nhà thơ Công giáo sau khi trải nghiệm một quãng đường đầy đau thương và cónhận thức do ân sủng thúc đẩy” [69; tr.22] Võ Long Tê đã dày công tìm hiểu

ảnh hưởng Thiên Chúa giáo trong thơ Hàn Mặc Tử, ông coi Hàn Mặc Tử với tưcách là nhà thơ Công giáo, ở nhà thơ có sự hài hòa giữa tinh thần sáng tạo vănchương và tinh thần mộ đạo, Hàn Mặc Tử vừa là một nhà thơ vừa là một tín hữuCông giáo rất yêu mến đạo Bên cạnh đó, Võ Long Tê đã còn đưa ra nhiều nhậnđịnh khái quát về thơ Công giáo có ý nghĩa quan trọng, ông khẳng định riêngtrong phạm vi văn học, đạo Công giáo đã đem lại những nguồn cảm hứng mới.Những công trình sáng tác biên khảo Công giáo đã làm cho văn học Công giáophát sinh và trưởng thành theo một đường hướng riêng biệt nhưng vẫn có mốiliên hệ mật thiết với các thành phần khác của nền văn học Việt Nam.

Linh mục Dũng Lạc Trần Cao Tường viết bài Thấy được những huyền bí bên kia cõi chết qua hiện tượng Hàn Mặc Tử đã có những lí giải về thế giới Khải huyền trong Kinh thánh qua thơ của Hàn Mặc Tử Thế Phong trong Lược sử Văn nghệ Việt Nam (Nhà văn tiền chiến 1930 - 1945) cũng cảm nhận thơ Hàn Mặc Tử từ góc

nhìn của Kitô giáo Thế Phong cho rằng lòng tín ngưỡng ở đạo giáo tôn nghiêmthiêng liêng đã làm cho Hàn Mặc Tử nhiều cảm xúc mới mẻ đặc biệt, và chính điều

đó làm cho Hàn Mặc Tử luôn ca ngợi Thiên Chúa giáo bằng những lời thơ chân

thành Trong công trình Hàn Mặc Tử - thơ và đời, nhóm trí thức Việt đã thực hiện

việc tuyển chọn và tập hợp nhiều bài viết nói đến vấn đề tôn giáo trong thơ Hàn

Mặc Tử như: Đạo và đời trong thơ Hàn Mặc Tử của Yến Lan; Quan niệm về thơ của Hàn Mặc Tử của Mai Văn Hoan; Sự nghiệp ảnh hưởng đạo Phật trong thơ Hàn Mặc Tử của Quách Tấn; Con người trong thơ Hàn Mặc Tử của Nguyễn Thị Hồng

Nam, Tựu trung lại, các nhà nghiên cứu đều khẳng định thơ Hàn Mặc Tử là sựgặp gỡ giữa tư tưởng Thiên Chúa giáo và Phật giáo trong thơ; đồng thời thơ HànMặc Tử dù bắt nguồn từ trong Thiên Chúa giáo vẫn giữ được cái bản chất Đôngphương và nhờ đó đến được đỉnh của thơ tượng trưng với màu sắc riêng của dântộc Đối với Hàn Mặc Tử, những lời Chúa dạy đã trở thành dấu ấn trong tâm thứcnhà thơ và thăng hoa thành những đam mê sáng tạo Vì vậy, khi phê bình thơ HànMặc Tử, các nhà nghiên cứu đã cho rằng những rung động thẩm

mỹ trong thơ Hàn Mặc Tử đều bắt nguồn từ tình thương bao la của thượng đếtrong hành động nhập thể cứu chuộc tội lỗi của nhân loại Đó là một biến cốtrọng đại và thiêng liêng, báo hiệu một tin mừng từ bao năm đợi chờ, mong mỏi,hành động nhập thế này kết tinh cảm xúc của thơ về tình yêu vô ngần của ThiênChúa với con người, làm thơ trở thành tiếng nói mầu nhiệm của con người dânglên cảm tạ Thượng đế.

Trong công trình Hàn Mặc Tử và nhóm thơ Bình Định, nhà nghiên cứu

Nguyễn Toàn Thắng cũng phân tích khá sâu sắc về “chất đạo”, “chất đời” trongthơ của Hàn Mặc Tử và “Trường thơ Loạn”: “Nếu đọc Kinh thánh sẽ thấy ảnhhưởng của những huyền thoại về Thiên Chúa đối với Hàn Mặc Tử” [69; tr.152]

Ngoài ra, từ điểm nhìn phúc âm của Kitô giáo, Đặng Tiến trong bài Đức tin trong hồn thơ Hàn Mặc Tử đã phân tích sự hòa hợp giữa đạo và thơ, xem đây như một cơ sở lý giải hành trình sáng tạo thơ Hàn Mặc Tử.

Trong số các công trình nghiên cứu về thơ tôn giáo Hàn Mặc Tử, bài viết

Đức tin trong nguồn thơ Hàn Mặc Tử của Đặng Tiến thực sự am tường và sâu sắc khi nhìn thấy vai trò chi phối của Đức tin Thiên Chúa đến hành động sáng

tạo của nhà thơ Từ điểm nhìn Phúc Âm, Đặng Tiến đã chứng minh các tập thơcủa Hàn Mặc Tử là sự tương ứng chặt chẽ với thế giới Kitô giáo: “Kiến trúc toàn

bộ của thơ Hàn Mặc Tử đều vang dội lời truyền giảng của Phúc Âm” [69,tr.145] Bên cạnh đó, tác giả Phạm Đán Bình khi công bố kết quả nghiên cứu

qua bài Tan loãng trong Hàn Mặc Tử đã dựa trên cơ sở tư tưởng Thiên Chúa giáo để lý giải hành trình sáng tạo thi ca của Hàn Mặc Tử Phạm Bán Đình cho

rằng đức tin vào Chúa trời là lẽ sống của Hàn Mặc Tử, là nguồn cảm hứng đểông sáng tạo thơ ca Hàn Mặc Tử là một tín đồ ngoan đạo nên ông đã tìm đượcnhiều sự an ủi từ tấm gương chịu đựng đau khổ của Chúa và của thánh nữ đồngtrinh Maria; càng đau khổ bao nhiêu ông càng trông cậy vào sự an ủi của Chúa

và Đức Mẹ Vì thế trong thơ Hàn Mặc Tử, đức tin ảnh hưởng rõ rệt đến việc lựachọn chủ đề, nội dung thơ ca, v.v

Như vậy, khi tìm hiểu thơ Hàn Mặc Tử, các nhà phê bình đều cố gắngnghiên cứu thơ ông từ điểm nhìn tư tưởng Thiên Chúa giáo Những kiến giải vềhành trình sáng tạo thơ của Hàn Mặc Tử nếu chỉ căn cứ duy nhất từ điểm nhìnnày có thể chưa thực sự khách quan, thậm chí có khi không tránh khỏi cực đoan,

áp đặt, nhất là về vấn đề Đức tin Tuy nhiên, việc dựa trên cơ sở tư tưởng ThiênChúa giáo để lý giải thơ Hàn Mặc Tử, hồn thơ của một con chiên ngoan đạo,trong một chừng mực nào đó sẽ đưa lại những phát kiến mới mẻ và hợp lý Điềuquan trọng hơn, từ trường hợp Hàn Mặc Tử, đã hình thành khuynh hướngnghiên cứu phê bình thơ ca, văn học chịu ảnh hưởng tư tưởng Thiên Chúa giáo,đồng thời cũng cho thấy mối quan hệ gắn bó giữa văn học và tôn giáo trong tiếntrình vận động của thơ ca Công giáo

Tóm lại, từ lược sử về vấn đề nghiên cứu Đức tin trong thơ Công giáo,chúng tôi nhận thấy, vấn đề này không chỉ được giới nghiên cứu phê bình vănhọc quan tâm mà gần đây còn có sự tham gia tìm hiểu của các vị linh mục vớimong muốn phục dựng lại hành trình sáng tạo của thi ca Công giáo Việt Nam.Vấn đề Đức tin Công giáo trong thơ đã bước đầu được chú ý, nhất là từ các khíacạnh nội dung của Đức tin như: Đức tin là nguồn cảm hứng cho thơ ca, Đức tincứu rỗi tinh thần con người, v.v Trong những công trình nghiên cứu về cuộcđời, văn nghiệp và phong cách của một số nhà thơ Công giáo cũng có điểm lược

về Đức tin cá nhân của các nhà thơ, đặc biệt là trường hợp Hàn Mặc Tử Đây sẽ

là những gợi ý quý báu giúp chúng tôi triển khai và nghiên cứu đề tài này

Tuy nhiên, nhìn chung, cho đến nay, vẫn chưa có công trình nào nghiên cứuriêng về phạm trù Đức tin trong thơ Công giáo Việt Nam một cách toàn diện và hệthống Việc tìm hiểu Đức tin trong thơ Công giáo Việt Nam mới chỉ được các nhànghiên cứu xem xét chủ yếu ở góc độ nội dung mà chưa chú ý nhiều đến cácphương thức nghệ thuật thể hiện Hiện nay, thơ Công giáo Việt Nam đang vận động

và phát triển theo chiều hướng tích cực Tìm tòi của các nhà thơ Công giáo ViệtNam từ thế hệ của Hàn Mặc Tử đến nay có nhiều đổi mới, nhiều thể nghiệm

làm phong phú thêm diện mạo của thơ ca Việt Nam Thế nhưng phần lớn cácnhà nghiên cứu có vẻ ưu ái nhiều hơn đối với Hàn Mặc Tử, trong khi thơ Cônggiáo Việt Nam còn nhiều nhà thơ khác như Hồ Dzếnh, Bàng Bá Lân, Lê ĐìnhBảng, Xuân Ly Băng, Bùi Chí Vinh, Lê Quốc Hán, v.v còn ít được quan tâm.Những khoảng trống này sẽ là nhiệm vụ nghiên cứu trọng tâm của chúng tôi khi

thực hiện đề tài: Đức tin trong thơ Công giáo Việt Nam hiện đại.

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tư liệu khảo sát

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là Đức tin trong thơ Công giáo Việt Nam hiện đại.

3.2 Phạm vi tư liệu khảo sát

Đề tài bao quát thơ Công giáo Việt Nam hiện đại với văn bản dùng để

khảo sát là 5 tập Có một vườn thơ đạo, trong đó, tập 1 đến tập 4, Nxb Phương Đông, 2012, và tập 5, Nxb Hồng Đức, 2015.

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Qua khảo sát, tìm hiểu, nghiên cứu về Đức tin được thể hiện trong 5 tập

Có một vườn thơ đạo, luận văn nhằm xác định thực chất nội dung cũng như ý

nghĩa nhiều mặt của vấn đề này trong thơ Công giáo Việt Nam hiện đại

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.2.1 Đưa ra một cái nhìn bao quát về thơ Công giáo và vấn đề Đức tintrong thơ Công giáo Việt Nam hiện đại

4.2.2 Đi sâu khảo sát, phân tích, xác định những biểu hiện của nội cảm

hứng về Đức tin trong thơ Việt Nam hiện đại qua 5 tập Có một vườn thơ Đạo.

4.2.3 Đi sâu khảo sát, phân tích, xác định phương thức thể hiện vấn đề

Đức tin của các tác giả trong 5 tập Có một vườn thơ Đạo.

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phối hợp nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau,

trong đó có các phương pháp chính: Phương pháp nghiên cứu liên ngành là

phương pháp có ý nghĩa quan trọng trong việc vận dụng kiến thức liên ngành vềtriết học, lịch sử, mỹ học, và nhất là tôn giáo để lí giải các vấn đề văn học Các

phương pháp của thi pháp học được luận văn đặc biệt chú trọng vì đây chính là

“chìa khóa” giải mã vấn đề đức tin trên các phương diện cơ bản: nội dung vàphương thức biểu hiện

Các phương pháp khác được vận dụng trong luận văn đều giữ vai trò

riêng: Phương pháp cấu trúc – hệ thống giúp cho việc hệ thống hóa các vấn đề

về nội dung và phương phức biểu hiện Đức tin theo một cấu trúc mang tính

chỉnh thể, khoa học Phương pháp lịch sử giúp cho việc xác định hành trình vận

động và những đặc trưng khu biệt của Đức tin trong thơ ở từng thế hệ nhà thơCông giáo Từ đây, xác định được giá trị, ý nghĩa của vấn đề đức tin trong thơCông giáo Việt Nam hiện đại

Ngoài ra, luận văn còn vận dụng nhiều thao tác cần thiết của khoa họcnghiên cứu văn học (như: thống kê, miêu tả, phân tích, tổng hợp, so sánh, đốichiếu, )

6 Đóng góp và cấu trúc của luận văn

6.1 Đóng góp của luận văn

Luận văn là công trình đầu tiên đi sâu tìm hiểu Đức tin trong thơ Công giáo Việt Nam hiện đại (qua 5 tập Có một vườn thơ Đạo) với một cái nhìn tập trung và hệ thống.

Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho việctìm hiểu, nghiên cứu thơ Công giáo Việt Nam hiện đại

6.2 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của

luận văn gồm ba chương:

Chương 1 Nhìn chung về thơ Công giáo và vấn đề Đức tin trong thơ Công giáo Việt Nam hiện đại

Chương 2 Đức tin trong thơ Công giáo Việt Nam hiện đại nhìn từ nội

dung cảm hứng (qua 5 tập Có một vườn thơ Đạo).

Chương 3 Đức tin của thơ Công giáo Việt Nam hiện đại nhìn từ phương

thức thể hiện (qua 5 tập Có một vườn thơ Đạo).

Chương 1 NHÌN CHUNG VỀ THƠ CÔNG GIÁO VÀ VẤN ĐỀ ĐỨC TIN

TRONG THƠ CÔNG GIÁO VIỆT NAM HIỆN ĐẠI

1.1 Nhìn chung về thơ Công giáo Việt Nam hiện đại

1.1.1 Tôn giáo và thơ tôn giáo Việt Nam

1.1.1.1 Một số vấn đề về tôn giáo

Thuật ngữ tôn giáo vốn có nguồn gốc từ Phương Tây, khởi nguồn từ thuật ngữ legere trong tiếng Latinh và sau đó là religion trong Tiếng Anh, nghĩa là thu

lượm thêm sức mạnh siêu nhiên Vào đầu Công nguyên, sau khi đạo Kitô xuất hiện,

đế chế Roma yêu cầu phải có một tôn giáo chung và muốn xóa bỏ các tôn giáo khác

đã lấy thuật ngữ religion dành riêng để chỉ đạo Kitô Thế kỷ XVI, với sự ra đời của đạo Tin Lành (tách ra từ Công giáo), thuật ngữ religion dùng để chỉ hai tôn giáo thờ

cùng một vị Chúa Khi chủ nghĩa tư bản bành trướng vượt phạm

vi châu Âu, sự tiếp xúc với các tôn giáo thuộc các nền văn minh khác Kitô giáo

rộng rãi hơn, thuật ngữ religion lúc này được dùng chỉ các hình thức tôn giáo

khác nhau trên thế giới

Khái niệm tôn giáo, tùy thuộc vào quan điểm của các nhà thần học, tâm líhọc, chính trị học, tồn tại nhiều cách hiểu khác nhau Chủ nghĩa duy tâm đãkhẳng định tôn giáo như một hiện tượng nằm ngoài hiện thực khách quan, khôngphụ thuộc vào hiện thực khách quan mà là “một sức mạnh kì bí thuộc “tinh thần”tồn tại vĩnh hằng, là cái chủ yếu đem lại sinh khí cho con người” [58, tr.17] Tôngiáo vừa có nguồn gốc từ xã hội vừa có nguồn gốc từ nhận thức và tâm lí của conngười Tôn giáo ra đời từ sự bất lực của con người nguyên thủy trong cuộc đấutranh với tự nhiên Khi công cụ lao động, phương tiện sản xuất yếu kém, không đưalại kết quả mong muốn, người nguyên thủy đã viện đến những tưởng tượng hư ảo,cầu ước và nuôi dưỡng niềm tin vào đó Mặt khác, trong xã hội có đối kháng giaicấp, người nô lệ, người nông nô, người vô sản mất bị tự do, bị bần

cùng về kinh tế, áp bức về chính trị, bị tước đoạt những phương tiện và khả năngphát triển tinh thần Quần chúng không thể tìm ra lối thoát khỏi sự kìm kẹp và

áp bức trong hiện thực, họ đi tìm lối thoát ở những thế giới khác, có thể trên trờihay thế giới bên kia Đây chính là nguồn gốc xã hội của tôn giáo

Tôn giáo còn được sinh ra bởi nhận thức của con người Tôn giáo chỉ cóthể ra đời ở một trình độ nhận thức nhất định, gắn với sự tự ý thức của conngười về bản thân mình trong mối quan hệ với thế giới bên ngoài Khi con người

tự nhận thức được sự bất lực của mình trước sức mạnh của thế giới bên ngoài thìkhi đó con người mới có nhu cầu và khả năng tưởng tượng ra cái siêu nhiên thầnthánh, sáng tạo ra tôn giáo Đồng thời tôn giáo còn có nguồn gốc tâm lý Cácnhà duy vật đã nghiên cứu ảnh hưởng của yếu tố tâm lý (tâm trạng, xúc cảm)đến sự ra đời của tôn giáo Họ cho rằng, sự sợ hãi sinh ra thần thánh Chủ nghĩaMarx - Lenin đã giải quyết vấn đề nguồn gốc tâm lý của tôn giáo khác vềnguyên tắc so với các nhà duy vật trước đó, vạch ra được nguồn gốc xã hội của

sự sợ hãi Quan điểm duy vật lịch sử cho rằng, tôn giáo là một hình thái ý thức

xã hội, phản ánh một cách hoang đường, hư ảo, song nó lại tác động hết sứcphức tạp đến đời sống xã hội Họ tin rằng, ngoài thế giới hiện thực còn có sự tồntại của lực lượng siêu nhiên và ảnh hưởng đến vận mệnh của con người Từ khixuất hiện đến nay, tôn giáo luôn luôn biến động phản ánh sự biến đổi của lịch

sử Một tôn giáo có thể hưng thịnh, suy vong, thậm chí mất đi, nhưng tôn giáoluôn luôn song hành cùng với đời sống của nhân loại

Theo quan điểm của Karl Marx, tôn giáo không phải là sản phẩm của thầnthánh, là cái siêu nhiên, thần bí mà là sản phẩm của xã hội Tôn giáo là hiện tượngthuộc đời sống tinh thần của xã hội chịu sự quy định của đời sống vật chất KarlMarx cho rằng không phải tôn giáo sáng tạo ra con người mà chính con người sángtạo ra tôn giáo: “Tôn giáo là sự tự ý thức và sự tự cảm giác của con người chưa tìmđược bản thân mình hoặc đã lại để mất bản thân mình một lần nữa”, chính vì vậy

mà “tôn giáo biến bản chất con người thành tính hiện thực ảo tưởng,

vì bản chất con người không có tính hiện thực thật sự… Tôn giáo là tiếng thởdài của chúng sinh bị áp bức, là trái tim của thế giới không có trái tim, nó là tinhthần của trật tự không có tinh thần Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân” [14,

tr 570] Như vậy, bản chất xã hội của tôn giáo đến đây đã được làm sáng rõ.Friedrich Engels thì cho rằng bản chất của tôn giáo như là một hình thái ý thức

xã hội, vì thế với ông tôn giáo là một sự phản ánh hư ảo về thế giới bên ngoàinhằm đền bù cho những bất lực của con người trong cuộc sống hàng ngày

Trong quá trình tìm hiểu, đánh giá dựa trên nhiều điểm nhìn khác nhau,chúng tôi cho rằng dù theo ý nghĩa hay cách hiểu nào về tôn giáo thì luôn luôn phải

đề cập đến vấn đề hai thế giới: thế giới hiện hữu và thế giới phi hiện hữu, thế giớicủa người sống và thế giới sau khi chết, thế giới của những vật thể hữu hình và vôhình Cả hai thế giới ấy luôn tồn tại xung quanh cuộc sống con người Trong đờisống xã hội có những hiện tượng phức tạp mà con người không thể giải thích được,con người hướng những điều không thể lí giải đó đến với niềm tin tâm linh vàothần thánh Tôn giáo là nơi thể hiện sự gắn kết giữa con người với thần linh Tôngiáo không chỉ là những sự bất lực của con người trong cuộc đấu tranh với tự nhiên

và xã hội, do thiếu hiểu biết dẫn đến sợ hãi và tự đánh mất mình do đó phải dựa vàothánh thần mà còn hướng con người đến một hy vọng tuyệt đối, một cuộc đời thánhthiện, một cuộc đời mà quá khứ, hiện tại, tương lai cùng chung sống Nó gieo niềm

hi vọng vào con người, dù có phần ảo tưởng để yên tâm, tin tưởng để sống và phảisống trong một thế giới trần gian có nhiều bất công và khổ ải Tóm lại, tôn giáo làniềm tin vào các lực lượng siêu nhiên, vô hình, mang tính thiêng liêng, được chấpnhận một cách trực giác và tác động qua lại một cách hư ảo, nhằm lý giải nhữngvấn đề trên trần thế cũng như ở thế giới bên kia Niềm tin đó được biểu hiện rất đadạng, tuỳ thuộc vào những thời kỳ lịch sử, hoàn cảnh địa lý - văn hóa khác nhau,phụ thuộc vào nội dung từng tôn giáo, được vận hành bằng những nghi lễ, nhữnghành vi tôn giáo khác nhau của từng cộng đồng xã hội tôn giáo khác nhau Nhànghiên cứu Đặng Nghiêm Vạn cho

rằng: “Niềm tin tôn giáo không phải là niềm tin mê muội, cuồng tín thiếu suy nghĩ.Người tín đồ tôn giáo trước hết là người hiểu một cách trí tuệ điều mình tin, điềumình coi là thiêng liêng niềm tin tôn giáo cũng không thể là những hiện

tượng được xem là phản văn hóa, trái với tiến bộ, văn minh” [79]

Bản thân tôn giáo hết sức phức tạp Tôn giáo vừa phản ánh sự bất lực củacon người nguyên thủy trước các hiện tượng tự nhiên nhưng cũng là phương tiện

để con người khả tri thế giới; tôn giáo ra đời từ tâm lí sợ hãi nhưng cũng là nơinuôi dưỡng niềm tin tuyệt đối; vừa bí ẩn vừa hiện hữu; vừa là một hiện tượng xãhội, vừa có tính lịch sử Chính sự phức tạp này tạo nên sức hấp dẫn của tôngiáo đối với nhiều lĩnh vực, trong đó có văn chương - nghệ thuật Thế giới quancủa tôn giáo là “thế giới quan lộn ngược” Ở đó, hiện thực khách quan đượcphản ánh thông qua hình dung chủ quan của con người và quay trở lại chi phốicon người Thế giới khách quan trong sự phản ánh của tôn giáo được khoác lên

vẻ thần bí, thiêng liêng, hư ảo Và ý thức tôn giáo vẫn luôn tin vào thế giới siêunhiên, thần bí, tin vào những gì không có thật, không phụ thuộc vào quy luật củathế giới vật chất khách quan Từ điểm này, có thể thấy, thế mạnh của tôn giáo làĐức tin tồn tại trong con người, và nhờ niềm tin vào thế giới siêu nhiên, huyền

bí, tôn giáo còn có khả năng kích hoạt và dẫn dắt trí tưởng tượng cùng khả năngsáng tạo phong phú của con người Khi bắt gặp thơ ca, trong sự cộng hưởng vớinhững xúc cảm thơ, xúc cảm của cái tôi trữ tình sẽ tạo nên sự sáng tạo đặc biệt

Sự sáng tạo mang cảm quan tôn giáo Tìm đến tôn giáo, là một cách để nhà thơsuy tư, chiêm nghiệm về con người, giao cảm với cuộc đời, nhận ra tâm hồnmình rõ hơn, từ đó tạo nên những phương thức tổ chức thế giới nghệ thuật mới

lạ trong thơ ca Có thể nói những ảnh hưởng trong đời sống văn hóa không cóảnh hưởng nào mạnh mẽ hơn, sâu sắc hơn tôn giáo Cũng không có sự quyến rũnào lớn hơn tôn giáo một khi nó đã ăn sâu vào đời sống tâm linh của con người.Bởi thế, tôn giáo đi vào thơ ca cũng là một lẽ tự nhiên

1.1.1.2 Khái lược về thơ tôn giáo Việt Nam

Từ khi mới du nhập vào Việt Nam, một đất nước vốn trọng tình và có tínngưỡng từ sớm, tôn giáo dễ bắt nhịp và có những ảnh hưởng nhất định trong đờisống của con người, nhất là đời sống tinh thần, tư tưởng Vì vậy, tôn giáo đã đivào thơ ca, cũng như vào văn học nghệ thuật nói chung, khá tự nhiên, phổ biến

Đó là nguồn cảm hứng bất tận để các văn nghệ sĩ hướng tới Tôn giáo đến vớivăn học Việt Nam đã trải qua sự thanh lọc cho phù hợp với những tín ngưỡngdân tộc tạo nên một sắc thái riêng, khác biệt với thứ tôn giáo chính thống lúc banđầu Mặt khác, tôn giáo ảnh hưởng lên tâm hồn nhạy cảm của các nghệ sĩ cũngkhông thuần nhất Vì vậy, sự cộng hưởng trong thơ văn học được tạo nên từ sựgiao thoa của nhiều hình thức tôn giáo khác nhau, văn học không phải chỉ thểhiện một loại tôn giáo nhất định mà mỗi tôn giáo được thể hiện trong mỗi thời kìvăn học đậm nhạt khác nhau

Nhìn chung văn học Việt Nam, nhất là thơ ca, chịu ảnh hưởng nổi bật từ một

số tôn giáo lớn: Phật giáo, Đạo giáo và Thiên Chúa giáo Trong đó, Phật giáo là tôngiáo có ảnh hưởng mạnh mẽ, sâu rộng và lâu bền nhất Văn học dân gian đã thể hiệnrất rõ sự ảnh hưởng này Mang tinh thần “cứu nhân độ thế”, Phật giáo là tôn giáo vềcon người và vì con người, hướng tới những kiếp người đau khổ Bên cạnh các thểvăn xuôi dân gian như vốn có ưu thế tự sự trong việc chuyển tải các nội dung, tinhthần ảnh hưởng của Phật giáo (như thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích…) thìcác thể văn vần như ca dao, tục ngữ cũng thể hiện khá rõ nét tư tưởng triết lí nhàPhật Từ giáo lý nhân quả - nghiệp báo, khuyên răn con người: “ở hiền gặp lành”,

“ác giả ác báo”; khuyên con người sống với đức từ - bi - hỷ - xả Nhìn chung, luân

lý Phật giáo trong tục ngữ dễ hiểu, dễ cảm nhận, dạy con người biết sống đời sốngtốt lành, lương thiện, “gần mực thì đen gần đèn thì rạng”, “thương người như thể

thương thân” Tinh thần Phật giáo trong tục ngữ là tổng hợp kết tinh của những triết

lý dân gian có ý nghĩa nhân sinh cao đẹp thấm đượm tình người Nguyên lý cao đẹpcủa Phật giáo trong tục ngữ nhằm thể hiện khát

vọng của con người bình dân trong cuộc sống Như vậy, trong quan hệ ảnhhưởng với tinh thần Phật giáo ta thấy ít nhiều văn học dân gian đã phản ánh mộtthái độ sống, có một sức tác động mãnh liệt trong đời sống tín ngưỡng, tạo nênmột sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa bản sắc dân tộc và tinh thần Phật giáo.

Thời kì trung đại, hiện tượng “tam giáo đồng nguyên” (Nho - Phật - Đạo)trong văn hóa, văn học đã khiến cho thơ ca thời kì này thấm đẫm tinh thần tôn giáo.Thời kì đầu, Phật giáo là tôn giáo có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất Lịch sử văn họctrung đại Việt Nam phải kể đến những vẻ đẹp kết tinh từ Phật giáo với văn chương.Biết bao kiệt tác của cha ông chuyên chở tinh thần nhân văn của đạo Phật, phản ánhniềm tin, khát vọng cao cả của con người Trong thời kì văn học trung đại, thơ ca

Lý - Trần luôn được nhắc đến như một sự thăng hoa của tinh thần Phật giáo Vớimạch nguồn cảm hứng từ giáo lý Thiền tông vô cùng đa dạng và phong phú, thơThiền đã thể hiện rõ vai trò của loại hình thơ chức năng: giải tỏa sự bừng ngộ và tạo

ra sự trợ lực nhằm giác ngộ của thi nhân Đến giai đoạn sau, từ Truyện Kiều của Nguyễn Du, đến Cung oán ngâm khúc của Nguyễn Gia Thiều… đều thấm đẫm tinh

thần, giáo lý Phật giáo Giai đoạn tiếp theo khoảng thế kỉ XV đến thế kỉ XIX, vănhọc trung đại Việt Nam chịu ảnh hưởng mạnh mẽ tinh thần Nho giáo Tất nhiên,Nho giáo không phải là một tôn giáo Nho giáo ảnh hưởng tới văn học Việt Namvới tư cách là một học thuyết chính trị, tức là các quan điểm về thế giới, xã hội, conngười, lý tưởng… Trong bối cảnh “tam giáo đồng nguyên”, cùng với Phật giáo vàĐạo giáo, sự ảnh hưởng của Nho giáo trong thơ ca, văn học đưa lại một màu sắcriêng, độc đáo Cùng với Phật giáo, Đạo

Lão cũng ảnh hưởng nhiều đến đời sống văn hóa tinh thần người Việt Nam Đạogiáo (hay đạo Lão) tồn tại với tư cách là một tôn giáo và là một hệ thống triết họcnên có sự bổ sung, làm đầy nhau Tư tưởng tập trung và nổi bật của đạo giáo làthuyết vô vi Lão Tử cho rằng người ta phải giữ lòng bao giờ cũng phải thanh tĩnh,cái gì cũng để theo lẽ tự nhiên Bỏ hết lòng ham muốn mới biết chỗ huyền diệu củađạo: “Thường vô dục dĩ quan kỳ diệu” Các Nho sỹ xưa tìm thấy ở đạo Lão

lối thoát tinh thần khi thất thế hoặc chán ngán với cuộc đời Đạo Lão còn là cơ

sở tư tưởng cho những suy nghĩ lãng mạn, những ước mơ bay bổng, những sángtạo trong văn hóa nghệ thuật Văn học Việt Nam không ít các nhà thơ ảnh hưởng

tư tưởng Lão – Trang như Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn CôngTrứ, Tản Đà…

Thời kỳ văn học Việt Nam hiện đại, khi xã hội ngày càng phát triển, sựgiao lưu, tiếp nhận ngày càng phong phú thì những luồng gió mới từ phươngTây đã mang đến cho nền văn hóa Việt Nam thêm nhiều điều mới mẻ Tôn giáotrong văn học Việt Nam không còn là sự độc tôn của một dòng tôn giáo nào màbắt đầu có sự hỗn giao của nhiều loại hình tôn giáo trong sáng tác của các nhàvăn, nhà thơ Bên cạnh đạo Phật giáo và Đạo giáo, nền văn hóa, văn học dân tộcbắt đầu tiếp thu tư tưởng Thiên Chúa giáo Khoảng thế kỷ XVII, đến đầu thế kỷ

XX, ánh sáng của Thiên Chúa giáo đến từ phương Tây du nhập vào nước ta vànhanh chóng chiếm lĩnh đời sống tâm linh sâu kín, trở thành chỗ dựa tinh thần tolớn để xoa dịu những nỗi đau cho con người So với Phật giáo và Đạo giáo, dấu

ấn Thiên Chúa giáo trong văn học Việt Nam khá muộn và mở đầu là những tác

phẩm văn xuôi Có tiếng vang nhất là tác phẩm Truyện Thầy Lazarô Phiền của

Nguyễn Trọng Quản, xuất bản năm 1887 Về phía thơ, có thể xem Hàn Mặc Tử

là đại diện tiêu biểu cho thơ Công giáo Nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan đã khẳngđịnh: “Thơ tôn giáo đã ra đời với Hàn Mặc Tử Tôi giám chắc rồi đây còn nhiềuthi sĩ Việt Nam sẽ tìm nguồn cảm hứng trong Đạo giáo và đưa thi ca vào conđường triết học, con đường rất mới, rất xa xăm mà đến nay chưa mấy nhà thơnào dám bước tới” [52, tr.333] Nhận định mang ý nghĩa tiên tri này đã thể hiện

sự linh ứng, khi càng về các giai đoạn sau các văn nghệ sĩ theo cách riêng củamình đã lấy sự ảnh hưởng của Thiên Chúa giáo như một nguồn cảm hứng vôbiên để tạo nên những tác phẩm có giá trị

1.1.2 Vị trí của thơ Công giáo trong thơ Việt Nam hiện đại

1.1.2.1 Một số vấn đề về Công giáo

Chữ Công giáo trong danh từ Giáo Hội Công Giáo (Catholic Church)

được dùng đầu tiên trong thư của Thánh Ignatius thành Antioch gởi cho giáo dânSmyrnaeans (tức ở Izmir, Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay) vào khoảng năm 110 Kinhtuyên xưng Đức Tin của Đại Công Đồng (Great Council) tại Nicaea từ ngày20.5.325 được đọc trong các Thánh Lễ hàng ngày của Giáo Hội Công Giáo cũngdùng chữ “Ecclesiam Catholicam” Kinh tuyên xưng Đức Tin này nói lên GiáoHội có 4 đặc tính là “duy nhất, thánh thiện, công giáo và tông truyền” (Et unamsanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam) Ngày nay, danh từ Giáo HộiCông Giáo (Ecclesia Catholica) được chính thức dùng trong các văn kiện của

Công Đồng Vatican II và được ghi ở điều 11 của Bộ Giáo Luật Chữ ecclesia trong tiếng Latin, Church (viết hoa) trong tiếng Anh hay Église (viết hoa) trong

tiếng Pháp, được các giáo sĩ Công Giáo Việt Nam dịch là Hội Thánh hay Giáo

Hội Chữ Catholica xuất phát từ tiếng Hy Lạp là Katholicos, có nghĩa là phổ quát hay chung cho mọi người (universal or concerning the whole) Lúc đầu, các

nhà truyền giáo Tây phương không biết phải dịch chữ “Sanctam EcclesiamCatholicam” ra tiếng Việt như thế nào, nên trong các Kinh tuyên xưng Đức Tintiếng Việt lúc đầu đã được đọc là “Tôi tin có Sancta Ighêleja catholica”, sau đóKinh tuyên xưng Đức Tin này được dịch lại và chữ “Santam EcclesiamCatholicam” được dịch là Tôi Tin có “Hội Thánh hằng có ở khắp thế này” Chữ

“hằng có ở khắp thế này” cũng lột tả được ý nghĩa của chữ Catholica, có nghĩa

là phổ quát, chung cho mọi người, nhưng không gọn gàng lắm, nên hàng giáo sĩ

Việt Nam quyết địnch dịch chữ Catholica là Công Giáo, và chữ này được đưa vào bản dịch Kinh tuyên xưng Đức Tin của Đại Công Đồng Nicaea Chữ công

trong từ điển có nét nghĩa là “chung cho mọi người” rất sát với chữ Katholicos

gốc Hy Lạp Các tự điển Hán Việt khác cũng giải nghĩa công là chung Các nhà

truyền giáo và giáo sĩ Việt Nam cũng đã dựa theo đó dịch chữ Catholicism là đạo Công Giáo, Catholic là người Công Giáo.

Ngày nay, nhiều người Việt gọi đạo Công Giáo là Thiên Chúa Giáo Trong tiếng Việt, cụm từ Thiên Chúa giáo hay đạo Thiên Chúa có phạm vi nghĩa khá rộng, chỉ tất cả các tôn giáo độc thần (monotheismus), khi đó cách gọi Thiên Chúa được dùng để đề cập tới thần linh tối cao và duy nhất Các tôn giáo này đều tôn thờ Thiên Chúa (God) nhưng với quan điểm, nội dung thần học khác nhau, cách gọi về

Thiên Chúa cũng khác nhau, kể cả khác biệt về phương thế thể hiện sự tôn thờ đó

(Liturgy) Ví dụ, trong số các tôn giáo khởi nguồn từ Abraham có: Kitô giáo (hay

Cơ Đốc giáo): gồm các nhánh chính là Công giáo Roma, Chính thống giáo Đôngphương, Tin Lành và nhánh trung dung Anh giáo đều thờ Thiên Chúa Ba Ngôi; Do

Thái giáo: thờ Thiên Chúa mang danh hiệu là Yahweh; Hồi giáo: thờ Thiên Chúa mang danh hiệu là Allah Thực tế, ở Việt Nam, do các yếu tố lịch sử mà cụm từ Thiên Chúa giáo thường được dùng để chỉ Công giáo Rôma, hay gọi tắt là Công giáo (tiếng Latinh: Catholicismus) Thuật ngữ này cũng được dùng để gọi chung Kitô giáo (Christianitas) Đây là tôn giáo thờ Thiên Chúa được truyền bá vào Việt Nam sớm nhất (dù rằng việc thờ Ông Trời theo tín ngưỡng dân gian Việt Nam về

phương diện nào đó có thể coi là thờ Thiên Chúa) Như vậy, từ lí giải trên, nhằmphù hợp với thực tiễn lịch sử và thói quen của người Việt, có thể thống nhất cách

hiểu: Thiên Chúa giáo (hay Đạo Thiên Chúa) là dùng để chỉ Kitô giáo, cụ thể là nhánh Công giáo Roma, có khi gọi tắt là Công giáo.

Kitô giáo xuất hiện vào thế kỷ thứ I ở các tỉnh phía đông của đế quốc La Mãvới chế độ chiếm hữu nô lệ Đế chế La Mã tiến hành nhiều cuộc chiến tranh xâmlược tàn khốc, tạo ra nhiều mâu thuẫn và xung đột gay gắt trong đời sống xã hội,làm nảy sinh những tư tưởng được giải phóng và tự do Bên cạnh đó, ở vùng TrungCận Đông - nơi tiếp giáp ba châu lục, dân cư vốn theo đa thần giáo Quá trình thốngnhất của đế chế đã xuất hiện yêu cầu thống nhất về tư tưởng, trong đó có nhu cầu

về tôn giáo độc thần Vì vậy, Kitô giáo đã ra đời trên cơ sở của Do

Thái giáo vốn tồn tại ở vùng này Sự ra đời của Kitô giáo gắn với tên tuổi củaChúa Giê su Kitô Theo ghi chép trong Kinh thánh Tân ước, Chúa Giêsu Kitôđược sinh ra vào đầu thế kỷ I sau Công Nguyên Đức mẹ Maria (một phụ nữ DoThái có đạo đức, trong trắng; được Chúa Cha chọn để mang thai Chúa GiêsuKitô) đã mang thai một cách màu nhiệm bởi quyền năng Chúa Thánh thần vàsinh ra Chúa Giêsu Kitô Lớn lên, Chúa Giêsu Kitô đi truyền giảng đạo khắp nơi,chữa bệnh cho mọi người, làm nhiều phép lạ Người lên án thói đạo đức giả củacác vị lãnh đạo dân tộc Do thái nên bị kết tội mưu phản La Mã và bị đóng đinhchết trên thập tự giá Sau khi Đức Giêsu qua đời, Kitô giáo được hình thành Nhưvậy, Chúa Giê su là kết tinh tư tưởng, tinh thần của Đạo Thiên Chúa, biểu trưngcho sức sống, lẽ phải, đạo đức, niềm tin mà dân Chúa hướng tới.

Sự phát triển của Kitô giáo trải qua nhiều thăng trầm lịch sử Trong thời

kỳ cổ đại, Kitô giáo xuất hiện và hoạt động trong cộng đồng người Do Tháinhưng bị những người theo Do Thái giáo đả kích và chính quyền La Mã đàn áp.Sang thế kỷ II, tầng lớp quý tộc dần theo Kitô giáo làm thay đổi vị trí và ảnhhưởng của nó Cuối thế kỷ II, Kitô giáo trở thành quốc giáo của Đế chế La Mã.Trong thời trung cổ, Kitô giáo chi phối mọi mặt đời sống kinh tế, chính trị, vănhóa, xã hội của nhiều nước phong kiến châu Âu Quá trình mở rộng ảnh hưởngcủa đạo Kitô đã gây ra nhiều cuộc xung đột, mâu thuẫn gay gắt giữa Kitô giáovới Do Thái giáo và Hồi giáo với những cuộc Thập tự chinh tàn khốc và đẫmmáu Ngay trong nội bộ Kitô giáo cũng nảy sinh mâu thuẫn gay gắt, quyết liệtdẫn đến sự phân hoá thành nhiều nhánh qua các thời kỳ Đến nay, Kitô giáo cóhơn 400 dòng khác nhau trong đó có 4 nhánh lớn là Công giáo, Chính thốnggiáo, đạo Tin Lành và Anh giáo

Đạo Công giáo được truyền vào Việt Nam năm 1533 theo bước chân giáo sĩphương Tây Inikhu đến làng Ninh Cường và Quần Anh, huyện Nam Chấn và làngTrà Lũ, huyện Giao Thuỷ (tỉnh Nam Định ngày nay) Năm 1615, việc truyền giáothực sự có kết quả Địa bàn truyền giáo ngày càng mở rộng Năm 1622, Bộ

Truyền giáo ra đời thực hiện nhiều hoạt động truyền giáo tại Việt Nam: mở cácnhà in đa ngữ, hỗ trợ tài chính, gửi các sách phụng vụ và giáo lý, mở chủng việnUrbano năm 1627 để đào tạo chủng sinh các miền truyền giáo, lập ra chức Đạidiện Tông Toà cho các giám mục hoạt động tại các miền truyền giáo; Hội ThánhCông giáo hình thành Đến nay, Đạo Công giáo phát triển mạnh mẽ và có sốlượng tín đồ lớn thứ hai ở Việt Nam (sau Phật giáo).

Sự du nhập và phát triển của đạo Thiên Chúa tại Việt Nam có ý nghĩaquan trọng, đặc biệt trên phương diện văn hóa Đáng kể nhất là sự hình thànhchữ Quốc ngữ với vai trò tiên phong của linh mục Alexandre de Rhodes Năm

1961, ông cho xuất bản tại Rôma Tự điển Việt - Bồ - La Tiếp sau là sách văn phạm An Nam và cuốn song ngữ Phép giảng tám ngày Từ một phương tiện

nhằm mục đích truyền đạo, chữ Quốc ngữ ngày càng phổ biến, vượt khỏi phạm

vi truyền giáo, trở thành văn tự chính thống của dân tộc, thay thế chữ Hán vàchữ Nôm Hơn thế, nhờ có chữ Quốc ngữ, nền văn hóa, văn học Việt Nam đượchiện đại hóa, gia nhập vào quỹ đạo hiện đại của văn hóa, văn học thế giới

Việc truyền đạo Thiên Chúa đến truyền bá những tư tưởng văn hóa phươngTây vào Việt Nam ghi dấu vai trò của người Pháp Tư tưởng tư sản theo gót chânxâm lược của thực dân Pháp tràn vào Việt Nam, dẫn đến sự phá vỡ cơ cấu xã hộiphong kiến, dần chuyển sang một thuộc địa theo khuynh hướng phương Tây ởĐông Á Tư tưởng dân chủ, tư tưởng tự do cá nhân, tư tưởng về quyền con người,theo đó, nhanh chóng thâm nhập vào Việt Nam, làm thay đổi diện mạo cả một nềnvăn hóa và văn học Trong quá trình tác động đó, ắt hẳn có sự góp mặt của ThiênChúa giáo Bằng chính sự tác động mạnh mẽ của tôn giáo có thể lý giải vì saophương Tây tự do cá nhân sớm hơn rất nhiều so với phương Đông Nếu đạo Phật và

tư tưởng Nho giáo, sự liên đới, quan hệ với người khác về tôn ty, trật tự, đẳng cấp

là quan trọng nhất thì mọi con chiên của đạo Thiên Chúa lại bình đẳng trước Chúa,mỗi người tự chịu trách nhiệm về hành động và linh hồn mình trước Chúa Đây làmột dẫn chứng khẳng định sự tác động của tôn giáo mạnh mẽ, sâu

sắc, thấm sâu đến tư tưởng của con người, chi phối hành động, quan niệm củacộng đồng.

1.1.2.2 Khái lược về thơ Công giáo Việt Nam hiện đại

Thơ Công giáo là một bộ phận của văn học Công giáo nói riêng và vănhọc Việt Nam nói chung, bao gồm các sáng tác thơ viết về Đạo Thiên Chúa hoặccác vấn đề liên quan đến Đạo Thiên Chúa Người sáng tác thơ Công giáo có thểtheo đạo hoặc ngoại đạo

Lịch sử văn học Công giáo Việt Nam gắn liền với lịch sử truyền giáo ởViệt Nam Từ khi đạo Công giáo được du nhập vào Việt Nam đã tạo nên nhiềuảnh hưởng lớn đến văn hóa tinh thần người Việt và tạo nên nhiều biến chuyểntrong văn học Ý thức xây dựng nền văn học Công giáo được manh nha vàtrưởng thành với thời gian do nhu cầu dùng ngôn ngữ văn tự để truyền giáo và

nuôi dưỡng Đức tin Theo nhà nghiên cứu Võ Long Tê trong cuốn Lịch sử Văn học Công giáo Việt Nam (Nxb Tư Duy, Sài Gòn, 1965), văn học Công giáo tại Việt Nam có thể chia làm ba thời kỳ lớn, mốc giới phân định là những biến cố

quan trọng trong quốc sử hay giáo sử Việt Nam, tất nhiên, trong mỗi thời kỳ, cónhiều giai đoạn tiến triển và gồm nhiều khuynh hướng:

- Thời kỳ thứ nhất: từ 1533 (thế kỷ XVI) đến giữa thế kỷ XVII: phát sinhvăn học Công giáo Việt Nam

- Thời kỳ thứ hai: từ giữa thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ XIX: thời kỳ phát triển trong phạm vi cộng đồng giáo dân (nội bộ)

- Thời kỳ thứ ba: từ giữa thế kỷ XIX đến hiện đại: thời kỳ phát triển trong cộng đồng văn học Việt Nam nói chung

Đạo Công giáo du nhập vào Việt Nam từ thế kỷ XVI Nhưng thật ra, trongthế kỷ XVI, công cuộc truyền giáo chưa được tổ chức quy mô và cũng như chưa cótác phẩm văn học đáng kể Trước khi có văn học viết Công giáo thì chúng ta cũng

có hình thức văn học truyền khẩu như các bài ca, ca nhạc phụng vụ bình dân Hầuhết các nền văn học trên thế giới đều bắt đầu bằng hình thái truyền khẩu Văn

học Công giáo Việt Nam trong buổi sơ khai này, bên cạnh những tác phẩm hùngbiện tôn giáo đã xuất hiện những bài ca vè, các bài ca nhạc phụng vụ mang nhạcđiệu của tiếng Việt với tinh thần mơ mộng, lãng mạn của người Việt Những câu

ca dao và những điệu dân ca đó chính là những sáng tác thơ Công giáo truyềnkhẩu đầu tiên ở nước ta

Kể từ thế kỷ XVII trở đi, nền văn học Công giáo mới chính thức phát sinhtrong khuôn khổ công cuộc truyền giáo do các cha Dòng Tên phụ trách từ năm

1615 ở Đàng Trong và từ năm 1626 ở Đàng Ngoài Do sự vận động của giáo sĩAlexandre de Rhodes, năm 1658, Đức giáo hoàng Alexandre VII bổ nhiệm cácgiám mục tiên khởi ở Việt Nam Kể từ đấy, công cuộc truyền giáo bước sangmột giai đoạn mới và nền văn học Công giáo Việt Nam cũng có điều kiện đểphát triển mạnh mẽ hơn Sự hình thành của văn học Công giáo thành văn ở ViệtNam trước hết là những văn phẩm Công giáo Hán Nôm Thơ Công giáo thànhvăn cũng ra đời từ thời kì này Phong trào văn học Công giáo chữ Nôm là mộtnhu cầu thực tế trong lúc chữ quốc ngữ chưa được ổn định hay phổ biến rộngrãi Các văn kiện Công giáo đầu tiên đều được ghi chép bằng chữ Nôm Giáo sĩ

Alexandre de Rhodes, khi mới đến xứ Bắc đã nhờ một thầy đồ chép những Kinh tối sớm và Kinh mười điều răn Ngay đến cuốn Phép giảng tám ngày của giáo sĩ

Alexandre de Rhodes trong thời kỳ còn là sơ thảo cũng đã được ghi chép bằngchữ Nôm và chữ quốc ngữ để các thầy giảng và giáo dân tiện dụng Đặc biệt, cáctác phẩm văn vần của giáo sĩ Girolamo Majorica truyền giáo ở Đàng Ngoài vàcác tác phẩm truyện thơ của thầy giảng Gioan Thanh Minh ở Đàng Trong lànhững sáng tác thơ ca Công giáo Việt Nam đầu tiên bằng chữ Nôm Ngoài ra,

còn có thể kể đến tác phẩm dịch bằng văn vần Tạo đoan kinh của linh mục Lữ Y

Đoan Tuy nhiên, các tác phẩm này hoàn toàn phục vụ mục tiêu truyền giáo và

tu đức với những đề tài rút trong giáo lý, thánh sử Đạo giáo đã chi phối nghệthuật trong văn phẩm của các tác giả thời kì này

Ý thức và nỗ lực mạnh mẽ xây dựng ngôn ngữ Công giáo Việt Nam, chữquốc ngữ đã ra đời với vai trò tiên phong của giáo sĩ Alexandre de Rhodes (1593-1660) Nhà nghiên cứu Võ Long Tê cho rằng chữ quốc ngữ ngày nay được hoànchỉnh là nhờ đã trải qua ba giai đoạn chỉnh lí Giai đoạn đầu tiên được công bố quacông trình của Alexandre de Rhodes vào năm 1651, giai đoạn thứ hai được biết đếnvới Pigneau de Béhaine và Hồ Văn Nghi vào năm 1772, giai đoạn thứ ba đánh dấubởi công trình Từ điển của Taberd và Phan Văn Minh vào năm 1838 Chính tronggiai đoạn cuối này, chữ quốc ngữ đã được chuẩn hóa đến mức hoàn thiện và được

sử dụng thống nhất trên toàn quốc cho đến ngày nay Với ba tác phẩm (Tự điển Việt

- Bồ - La, Ngữ pháp và Phép giảng tám ngày của Alexandre de Rhodes), chữ quốc

ngữ được điển chế và thử nghiệm trong phạm vi sáng tác văn học nghệ thuật Bêncạnh giá trị thần học, các công trình của Alexandre de Rhodes đều được đánh giá

về giá trị văn học Và như vậy, kể từ đây, nền văn học Công giáo hiện đại bằng chữquốc ngữ chính thức bắt đầu và lớn mạnh Mở đầu nền văn học Công giáo ViệtNam hiện đại là những tác phẩm văn xuôi của các tác giả theo đạo Thiên Chúa Có

tiếng vang nhất là tác phẩm Truyện Thầy Lazarô Phiền của Nguyễn Trọng Quản,

xuất bản năm 1887 Về thơ, từ năm 1842 đã có những bài thơ xướng họa củaPhiliphê Minh và các tác giả Công giáo về đề tài Gia Tô Cơ Đốc Lúc này, việcsáng tác thuần tuý thơ ca chưa thành phong trào rộng lớn mà chỉ mới xuất hiệntrong những bản ca nhạc phụng vụ hay thi phẩm phổ thông giáo sử và giáo lý Tuyvậy, từ giữa thế kỷ XIX, việc sáng tác các tác phẩm Công giáo không chỉ lưu hànhtrong nội bộ những người theo đạo mà ngay cả những người ngoại đạo cũng thamgia sáng tác

Đầu thế kỷ XX, thi ca Công Giáo “đi vào thời kỳ nở hoa” [35] Thời kì nàyghi dấu các sáng tác của các linh mục Nguyễn Hữu Bài, Nguyễn Văn Thích Đặcbiệt giai đoạn 1930 - 1945, đồng cảm với người đồng thời, các nhà thơ Công giáocũng hăng say với Thơ mới, mặc dầu vẫn còn nhiều lưu luyến với thơ truyền thống

Từ Phạm Đình Tân, Võ Long Tê, Xuân Ly Băng, Lê Đình Bảng đến Hồ

Dzếnh, Hàn Mặc Tử, Bàng Bá Lân Trong số đó, Hàn Mặc Tử được đánh giá lànhà thơ xuất sắc nhất của thơ Công giáo Việt Nam hiện đại Thơ Hàn Mặc Tử đóngvai trò quan trọng trong việc tạo nên giá trị cho dòng thơ Công giáo Việt ngữ Cácnhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan, Phan Cự Đệ, Hoài Thanh đều nhận định, thơ Cônggiáo ra đời chính từ thơ của Hàn Mặc Tử Năm 1942, Vũ Ngọc Phan trong công

trình Nhà văn hiện đại đã khẳng định rõ ràng và chắc chắn: “Thơ tôn giáo đã ra đời

với Hàn Mặc Tử Tôi giám chắc rồi đây còn nhiều thi sĩ Việt Nam sẽ tìm nguồncảm hứng trong Đạo giáo và đưa thi ca vào con đường triết học, con đường rất mới,rất xa xăm mà đến nay chưa mấy nhà thơ nào dám bước tới” [52, tr.333] Và đúngnhư dự báo của Vũ Ngọc Phan, từ sau Hàn Mặc Tử đã xuất hiện rất nhiều thi sĩViệt Nam đi tìm nguồn cảm hứng trong đạo Công giáo

Từ sau 1975 đến nay, chủ trương đổi mới đã thổi một luồng sinh khí mới vàođời sống văn học nghệ thuật ở nước ta Nó vượt qua mọi định kiến, đem lại nhữngsáng tạo tinh khôi, những khám phá mới mẻ và trả lời được những câu hỏi mà mộtthời chưa xa không thể hoặc không dám trả lời Báo Văn nghệ in truyện ngắn trước

1975, thừa nhận có một nền văn học vùng tạm bị chiếm, nhà xuất bản Đại Nam in 2tập “20 năm văn học Việt Nam hải ngoại” của 158 tác giả với tiêu chí Việt kiều làmột bộ phận của đất nước Việt Nam và tiếng Việt là điểm cư trú cuối cùng…Trong bối cảnh đó, các công trình nghiên cứu về văn học Công giáo cũng “chào

đời”: Văn học Công giáo Việt Nam - những chặng đường (Lê Đình Bảng), Lịch sử văn học Công giáo (Võ Long Tê), Thơ văn Công giáo cũng có những biến chuyển đáng chú ý Năm 2006, chuyên trang Đồng xanh thơ được mở trên mạng

lưới Dũng Lạc thu hút các tác giả trẻ sáng tác về thơ Công giáo Từ năm 2009, cáccâu lạc bộ sáng tác thơ văn Công giáo lần lượt ra đời từ Nam ra Bắc: từ Sài Gòn,Nha Trang, Qui Nhơn, Đà Nẵng, Xuân Lộc đến Hải Phòng, Bùi Chu Đội ngũ cácnhà thơ Công giáo ngày càng đông đảo, trong đó có những gương mặt khá tên tuổitrong làng thơ Việt, tiêu biểu có Phi Tuyết Ba, Lê Vĩnh Tài, Lê Quốc Hán ThơCông giáo giai đoạn này đã có những đổi thay về hình

thức, thi pháp, mạnh dạn chạm đến nhiều vấn đề trong đời sống hiện đại, các khuất khúc tâm linh, cõi vô thức

Qua lược sử về thơ Công giáo, có thể khẳng định, có một dòng thơ Cônggiáo Việt ngữ hiện đại, độc đáo, riêng biệt, có vị trí nhất định trong nền thơ ca

dân tộc Và sự ra đời của tập Có một vườn thơ đạo đã phác họa khá trọn vẹn

diện mạo thơ Công giáo Việt Nam

1.1.2.3 Sự ra đời của Có một vườn thơ đạo

Năm 2009, nhà thơ Lê Đình Bảng giới thiệu 77 tác giả thơ và nhạc trong

bộ sách Ở thượng nguồn thi ca Công giáo Việt Nam, những tác giả đã sáng tác

từ nhiều vị trí khác nhau trên hành trình Đức tin, nhưng đều có chung một cảmhứng thiêng liêng đã hội tụ và khởi đầu cho một dòng chảy thơ ca tôn giáo Tiếpnối dòng chảy ấy, năm 2012, nhà thơ Trăng Thập Tự (chủ biên) và nhóm các tácgiả: Cao Huy Hoàng, Lê Đình Bảng, Lê Hồng Bảo, Mạc Tường, Nguyễn ĐìnhDiễn, Nguyễn Thanh Xuân, Thiện Chân, Trần Như Luận, Trần Vạn Giã, Vũ

Thủy có sáng kiến thực hiện một sưu tập mới mang tên Có một vườn thơ đạo,

bao gồm 140 tác giả, tính từ cột mốc năm sinh Hàn Mặc Tử, 1912 Trong đó, cóhơn 120 tác giả mới, hầu hết hiện đang sống, vị cao niên nhất đã 92 tuổi vàngười trẻ nhất là 22 tuổi Đó là bộ sưu tập những tác phẩm thơ ca minh chứngmột sự thật rằng: dù nhẹ nhàng và đôi khi lặng lẽ, vẫn đang có một dòng thơCông giáo Việt ngữ đang vận động và phát triển trong văn học Việt Nam

Tiền thân bộ sưu tập Có một vườn thơ đạo này là chương trình đã được khởi đầu với tập Kinh Trong Sương 4 của Nhà xuất bản Phương Đông, 2007 Từ khi du

nhập vào Việt Nam, Kitô giáo phát triển hòa vào nhịp sống chung của dân tộc, mộtdân tộc có tâm hồn yêu thơ ca, văn chương, nghệ thuật Các tín hữu Kitô đã sớm cónhững ca dao, hò, vè, câu đố mang nội dung Đức tin và luân lý Kitô giáo Cao hơn

là kinh bổn và nhiều tác phẩm văn chương bằng lục bát và các thể loại văn vầnkhác Đặc biệt, giai đoạn 1930 - 1945, nhiều tín hữu Kitô giáo là nhà thơ hàng đầucủa Thơ mới đã dùng hình thức thơ hiện đại của phong trào thơ này

để diễn tả lòng tin tôn giáo, tiêu biểu như Hàn Mặc Tử, Hồ Dzếnh… Từ sau 1945đến nay, rất nhiều thế hệ nhà thơ là những tín đồ Thiên Chúa giáo tìm đến thơ ca đểgiãi bày suy niệm, ưu tư trong tinh thần tôn giáo Nếu đứng lẻ thì thơ ca của họdường như là chuyện cá nhân, nhưng khi tập hợp lại sẽ cho chúng ta cả “một vườnthơ đạo”, một mạch sống của Dân Chúa trong thơ ca Việt Nam, một phần thế giớitâm hồn những người theo đạo Công giáo Từ tâm huyết của các nhà soạn giả, cầm

trên tay tuyển tập Có một vườn thơ đạo, có thể thấy: các soạn giả đã rất có ý thức

trong việc đi tìm và định hình diện mạo một dòng thơ Công giáo hiện đại tronglòng thơ ca dân tộc bằng việc quy tụ các tác phẩm, các nhà thơ Công giáo suốt mộtchặng dài, tính từ Hàn Mặc Tử đến nay Điều này thể hiện rất rõ trong ý đồ cấu trúctập thơ Tuyển tập thơ này khá dày dặn, chia làm 5 tập:

Tập 1: Mang tên Thi sĩ của thánh giá, giới thiệu về nhà thơ Hàn Mặc Tử,

về thơ đạo của ông Nhan đề của tập này là Thi sĩ của thánh giá được lấy ý từ một câu thơ của bài Nguồn thơm, giới thiệu con người, cuộc đời và thơ đạo của

Hàn Mặc Tử, cùng với các công trình nghiên cứu, bài viết của một số tác giả tiêubiểu về thơ đạo của ông Các tập sau được đặt tên theo những hình ảnh trong bài

thơ Ave Maria bất hủ của Hàn Mặc Tử, giới thiệu thơ đạo của những tác giả theo chân Hàn Mặc Tử.

Về nhà thơ Hàn Mặc Tử đã có hàng loạt công trình trên diễn đàn văn họctrong nước và nước ngoài, trong đó có những đóng góp của giới Công giáo Nhữngđóng góp này ban đầu có vẻ rời rạc và ít có điều kiện để được biết đến rộng rãi Thếnhưng khi những nhận định trên diễn đàn chung đi đến sự thống nhất thì nhữngcách đánh giá và nhìn nhận của các tác giả Công giáo lại bắt đầu khởi sắc và đượcghi nhận, cách riêng là với Phạm Xuân Tuyển, Trần Quý Thiện, Nguyễn Thị Tuyệt,

Lê Văn Lân, Võ Long Tê, Đặng Tiến, Phạm Đán Bình, Phạm Đình Khiêm, linhmục Trần Cao Tường … Tập đầu của bộ sách, dành riêng để nghiên cứu về nhà thơHàn Mặc Tử giới thiệu 10 nội dung, cụ thể là:

Nội dung thứ nhất: Giới thiệu tổng quát về nhà thơ Hàn Mặc Tử

Nội dung thứ 2: Trích tuyển tác phẩm Hàn Mặc Tử

Nội dung thứ 3: Đóng góp của giáo sư Phan Cự Đệ

Nội dung thứ 4: Trong ký ức bạn bè

Nội dung thứ 5: Lăng kính riêng của nhà thơ Quách Tấn

Nội dung thứ 6: Trong mắt các nhà phê bình văn học

Nội dung thứ 7: Trong mối đồng cảm của những người đồng đạo

Nội dung thứ 8: Đóng góp của LM Trần Cao Tường

Nội dung thứ 9: Từ góc nhìn huyền học cát minh

Nội dung thứ 10: Vườn thơ đạo nở hoa

Tập 2: Giới thiệu 45 tác giả có năm sinh từ 1912 đến hết 1940 Tập này

mang tên Như song lộc triều nguyên, mang tên theo câu đầu của bài thơ Ave Maria của Hàn Mặc Tử.

Tập 3: Mang nhan đề là Ơn phước cả Tập thơ này giới thiệu 51 tác giả có

năm sinh từ 1941 đến hết 1955, trong đó có các nhà thơ tiêu biểu như Lê ĐìnhBảng, Trần Mộng Tú, Trần Vạn Giã, Lê Quốc Hán, Cao Huy Hoàng, Trần ThuMiên…

Tập 4: Mang tiêu đề là Thần nhạc sáng hơn trăng, giới thiệu 44 tác giả có

năm sinh từ 1956 đến thập niên 1990 Trong đó có các nhà thơ tiêu biểu nhưTrầm Tĩnh Nguyện, Nguyên Thông, Thiên Giang, Mic Cao Danh Viện, Quang

Uy, Thanh Phương, Maria Nguyễn Thị Xuyến…

Riêng tập 5 ra đời vào năm 2015, nhân dịp kỉ niệm 75 năm nhà thơ Hàn

Mặc Tử qua đời Tập 5 mang tiêu đề là Bay tới cõi thiên đàng, giới thiệu 46 tác

giả với 293 tác phẩm Trong đó có các nhà thơ tiêu biểu như Thế Kiên Dominic,Mai Thành, Lê Ngọc Hồ, Khải Triều, Lan Cao, Cung Chi

Rõ ràng, đây là một tuyển tập thơ khá quy mô, số lượng tác phẩm lớn (1.217 tác

phẩm), nhiều sáng tác có giá trị (Đêm xuân cầu nguyện, Ave Maria, Nguồn thơm, Điềm lạ… của Hàn Mặc Tử, Thể chất, Mẹ đẹp vô ngần của Hồ Dzếnh, Đêm giáng sinh, Nguyện cầu của Bàng Bá Lân, Ở trên lầu cao khó nhìn thấy Chúa của Bùi

Chí Vinh, Đối thoại với con người của Nguyễn Hoàng Đức,… ), phong phú về

thể loại (lục bát, song thất lục bát, thơ hợp thể, kịch thơ, thơ 4 chữ, 5, chữ, 6chữ, 7 chữ, 8 chữ, thơ tự do, thơ văn xuôi, trường ca,…), lực lượng sáng tácđông đảo, được sắp xếp theo một hành trình xuyên suốt từ Hàn Mặc Tử đến nay,đặc biệt có những gương mặt thơ sáng giá như Lê Đình Bảng, Trần Mộng Tú,Trần Vạn Giã, Bùi Chí Vinh, Lê Quốc Hán, Cao Huy Hoàng, Trần Thu Miên Trong đó Hàn Mặc Tử được lựa chọn làm gương mặt điển hình của tập thơ.Điều này cho thấy, thơ Công giáo Việt đã đạt được những kết quả nhất định Vàkhông thể phủ định, có một dòng thơ Công giáo Việt Nam hiện đại với vai trò,

vị trí và sức sống riêng của nó trong dòng chảy thơ ca dân tộc

Tuy nhiên, tuyển tập thơ này không phải không có những hạn chế Dườngnhư các nhà soạn giả quá tập trung vào quy mô, số lượng dẫn đến việc chọn lựa,tinh tuyển chất lượng tác phẩm nhiều khi khá dễ dãi Xuyên suốt 5 tập thơ, ngoàinhững gương mặt thơ tên tuổi, chuyên nghiệp, có không ít tác giả lạ lẫm với nhiềusáng tác khá đơn giản, ít giá trị nghệ thuật Vì vậy, lấy tập thơ làm căn cứ khảo sátchính, bằng cái nhìn khách quan, khoa học, chúng tôi sẽ cố gắng đánh giá cả nhữngđóng góp cùng những hạn chế, bất cập của tuyển tập, góp phần khẳng định vị thế,sức sống cũng như những bổ khuyết cần thiết cho dòng thơ độc đáo này

1.2 Vấn đề Đức tin trong thơ Công giáo

1.2.1 Đức tin và Đức tin trong thơ tôn giáo

1.2.1.1 Khái niệm “Đức tin”, “Đức tin tôn giáo”

Tin (croire, to believe), động từ, trong từ niềm tin, danh từ, theo Từ điển tiếng Việt, có nghĩa là: 1 cho là đúng sự thật, là có thật 2 đặt hoàn toàn hi vọng

vào người nào hay cái gì đó [80, tr.899] Từ đó có những chữ ghép như: tin cẩn, tin

cậy, tin dùng, tin tưởng, tin yêu Đặc biệt tin tưởng (avoir confiance en, to trust on)

có nghĩa là: tin ở cái gì hoặc một người một cách chắc chắn, có cơ sở Ngược lại, cả tin là tin một cách dễ dàng, nhẹ dạ, không suy xét Tin tiếng Hán Việt là tín Từ đó

có những chữ ghép như: tín chủ, tín dụng, tín điều, tín đồ, tín hiệu, tín nghĩa, tín

ngưỡng, tín nhiệm, tín phục, cuồng tín, mê tín, sùng tín Đặc biệt tín ngưỡng

(religion) có nghĩa là: tin theo một tôn giáo nào đó (ngưỡng là nhìn lên với lòng

thành kính) Tín điều (dogme) là những điều do tôn giáo đặt ra để tín đồ tuân theo, hoặc những điều được tin theo một cách tuyệt đối Sùng tín (dévotion) là tin theo hoàn toàn một tôn giáo nào đó, với tinh thần kính trọng và ngưỡng mộ Mê tín

(superstition) là tin theo một cách mù quáng, không biết suy xét, thường là vào

những chuyện thần bí hoang đường Chữ mê tín thường đi cùng với chữ dị đoan, tức là những điều quái lạ huyền hoặc do tin nhảm nhí mà có Cuồng tín (foi

aveugle) là tin theo một cách mãnh liệt, điên cuồng, mù quáng [80, tr.899] Nhưvậy, có thể hiểu, niềm tin là sự tin tưởng, hy vọng vào một vấn đề hay đối tượngnào đó Có thể là tin vào một chủ thuyết, một vấn đề tâm linh hay một sự kiện, một

lẽ sống, một đối tượng, trong hiện tại cũng như trong tương lai, để mong đạt đượcmột mục đích cao đẹp nào đó Niềm tin là một động cơ để sống và làm việc, để có

lý do tồn tại và là điều kiện cốt yếu để có được hạnh phúc, ngay cả trong lúc con

người gặp đau khổ nhất Còn Đức trong Đức tin, theo Từ điển Tiếng Việt, có nghĩa:

1 Cái biểu hiện tốt đẹp của đạo lí trong tính nết, tư cách, hành động của con người;

2 Chỉ đức tính; 3 Điều tốt lành do ăn ở có đạo đức để lại cho con cháu đời sau,theo một quan niệm duy tâm; 4 Từ dùng đặt trước danh từ chỉ thần thánh hoặcngười có địa vị cao quý trong xã hội phong kiến để tỏ ý tôn kính khi nói đến (Ví dụ:Đức thánh thần) [80, tr.361] Như vậy, giữa Niềm tin và Đức tin có sự khác biệtkhá rõ Từ đây có thể hiểu, Đức tin là niềm tin thiêng liêng của con người vào bậc

thần thánh nào đó Và Đức tin tôn giáo là niềm tin vào các lực lượng siêu nhiên,

thần thánh, mang tính thiêng liêng, được chấp nhận một cách trực giác và tác độngqua lại một phần bằng cách cách hư ảo, nhằm lý giải những vấn đề trên trần thếcũng như ở thế giới bên kia Niềm tin đó được biểu hiện rất đa dạng, tuỳ thuộc vàonhững thời kỳ lịch sử, hoàn cảnh địa lý - văn hóa khác nhau, phụ thuộc vào nộidung từng tôn giáo, được vận hành bằng những nghi lễ, những hành vi tôn giáokhác nhau của từng cộng đồng xã hội tôn giáo khác nhau

Yếu tố có vai trò quyết định của một tôn giáo là Đức tin Đức tin tôn giáo

là một dạng nhận thức đặc biệt, dựa trên trực giác, tạo cho con người một niềmtin thiêng liêng, giúp con người có thể nhận thức được những sự vật mà lí trí củacon người không thấy được, cho con người một sức mạnh tinh thần siêu việttrong cuộc sống tâm linh Đức tin tôn giáo thường mang tính chủ quan, khôngcần lý giải một cách khoa học Đó là điều kiện để con người đến với tôn giáo.Không có Đức tin con người khó lòng đến được với đạo Con người luôn quanniệm tôn giáo là cõi thánh thiện, cao khiết, bao gồm các giá trị bất biến về đờisống tâm linh Khi bế tắc không thể giải quyết được trong đời sống hiện hữu,con người thường tìm đến các thế lực siêu nhiên, thần thánh có trong tín ngưỡnghoặc tôn giáo Họ tin rằng, các thế lực thần thánh ở tôn giáo có quyền năngnhiệm màu có thể cứu rỗi con người, dẫn dắt con người đi đến an yên Thế nên,Đức tin tôn giáo thường là niềm tin tuyệt đối, vô điều kiện Và ngược lại, nhờĐức tin, con người có khả năng tự sám hối, có sức mạnh tinh thần vượt qua bikịch cá nhân Như vậy, Đức tin tôn giáo, trong một chừng mực nào đó, chi phốicác hành vi ứng xử của con người, thiết lập cho con người khả năng tự điềuchỉnh hành vi trong cuộc sống

Niềm tin tôn giáo phát sinh một cách tự nhiên đối với con người Nhưng đểđạt đến Đức tin, người theo đạo cần phải có một sự hiểu biết nhất định về giáo lýtôn giáo Nói cách khác, trong Đức tin thường có hai phần: sự tin tưởng cảm tính vànhận thức lý trí Nếu phần tin tưởng cảm tính trội hơn lý trí, gọi là sùng tín; vàtrong mê tín và cuồng tín thì không còn lý trí nữa, lúc này con người trở nên mùquáng và thường có các hành vi lệch lạc Để có được những Đức tin chân chính,đúng nghĩa, niềm tin của con người không thể dựa trên trí tưởng tượng, trên nhữngcảm xúc nhất thời mà phải dựa trên cả cơ sở nhận thức lí tính nhất định Một xã hộivũng bền và phát triển phần lớn là có được những niềm tin chân chính, tin vào conngười với nhau, vào tổ chức, vào tín ngưỡng và tôn giáo chính đáng trong xã hội

đó Và để tạo lòng tin nơi con người, mỗi một tôn giáo đều đưa ra

những vấn đề, luận điểm riêng Vì thế, Đức tin ở mỗi tôn giáo luôn có đặc điểmriêng tạo nên đặc trưng khác biệt giữa chúng.

1.2.1.2 Đức tin - nguồn cảm hứng cơ bản của thơ tôn giáo

Cảm hứng Đức tin trở thành một cảm hứng xuyên suốt trong thơ ca tôngiáo Tôn giáo được nảy sinh và hình thành từ nhu cầu giải thích về con người

và thế giới Và khi đã trở thành Đức tin, tôn giáo có sự tác động đến lạ kỳ đến tất

cả các lĩnh vực, đặc biệt là lĩnh vực sáng tạo, lĩnh vực có thể coi là có sự dẫn dụcủa vô thức Với văn học nghệ thuật, khi đó tôn giáo sẽ trở thành một dạng thứckhác: cảm hứng Đức tin

Chúng ta có thể khẳng định Đức tin là nguồn cảm hứng chủ đạo của thơ tôngiáo, ở đây không chỉ thơ ca Công giáo, mà rộng ra cả thơ ca mang ảnh hưởngPhật giáo, Đạo giáo Điều này là tất yếu, bởi: Thứ nhất, Đức tin là yếu tố cốt lõicủa một tôn giáo, thơ ca viết về tôn giáo không thể không viết về Đức tin Thứhai, nhiều nhà thơ viết về tôn giáo đều theo đạo hoặc thấm nhuần tư tưởng củađạo mà họ đang quan tâm Ở họ sẵn có lòng mộ đạo, niềm tin có từ trong tâmthức, căn cốt con người họ và thơ như một phương tiện giãi bày cảm xúc về đứctin đó Thứ ba, xét từ mối quan hệ giữa Đức tin tôn giáo và hoạt động sáng tạothơ ca, có thể thấy, từ Phật giáo, Đạo giáo hay Thiên Chúa giáo, Đức tin của đạoluôn là nguồn cảm xúc mãnh liệt thôi thúc sự sáng tạo trong nghệ thuật Trái lại,thơ ca chính là phương tiện giãi bày những xúc cảm và khát vọng mãnh liệt vềĐức tin của các nhà thơ Mặt khác, trong thực tế cuộc sống, khi bế tắc con ngườithường tìm đến đức tin tôn giáo, dù là vô thức, nhằm giải thoát những ẩn ức Đứctin tôn giáo trong thơ tạo nên sự khoáng đạt, hư ảo, bay bổng trong hồn thơ, giúpthi nhân mở rộng thế giới của tâm tưởng và cảm hứng tôn giáo thêm một lần nữatạo nên sự thoát tục mà dường như chỉ có trong nỗi khát vọng

Cảm hứng viết về Đức tin thể hiện rất đa dạng, phong phú trong thơ tôngiáo, nó chi phối đến cách lựa chọn đề tài, chủ đề, hình ảnh, nội dung, ngôn ngữ

Để chuyển tải mạch cảm hứng chủ đạo trong sáng tác của mình, các nhà thơ đã

tìm tòi, sử dụng nhiều phương tiện nghệ thuật khác nhau từ cách thức tổ chứcngôn ngữ, giọng điệu, đến sự lựa chọn thể thơ, lựa chọn các hình ảnh biểu tượngphù hợp

1.2.2 Nhìn chung về Đức tin trong thơ Công giáo Việt Nam hiện đại

1.2.2.1 Khái lược về Đức tin Công giáo

Như đã luận giải ở trang 21, theo thói quen của người Việt, Thiên Chúa giáo (hay Đạo Thiên Chúa) là dùng để chỉ Kitô giáo, cụ thể là nhánh Công giáo Roma,

có khi gọi tắt là Công giáo Từ “Công giáo” có nghĩa là chung, phổ quát Đức tin

Công giáo luôn mở ra với kinh nghiệm phổ quát của con người Theo quan niệmcủa Thiên Chúa giáo, Đức tin, trước hết là hành vi đón nhận Mặc Khải Để hiểuĐức tin là gì cần đặt nó trong tương quan với mặc khải, hiểu đúng về bản chất củaMặc khải Công đồng Vatican II cho rằng do lòng nhân lành và khôn ngoan, ThiênChúa đã muốn mặc khải chính mình và tỏ cho biết mầu nhiệm của ý muốn Ngài…Qua việc mặc khải này, Thiên Chúa vô hình, do tình thương chan hòa của Ngài, đãngỏ lời với loài người như với bạn hữu và liên lạc với họ để mời gọi họ và chấpnhận cho họ đi vào cuộc sống của chính Ngài Như vậy, Mặc Khải trước hết và trên

hết là việc Thiên Chúa đi bước trước đến với con người, ngỏ lời và trao ban chính Mình để thiết lập tương quan bằng hữu với họ; cùng với món quà “Tự Thân” đó là các chân lý diễn tả ý muốn cứu độ của Ngài Công đồng cũng nói về Đức tin như

sau: Phải bày tỏ “sự vâng phục bằng Đức tin” đối với Thiên Chúa, Đấng mặc khải.Nhờ sự vâng phục đó, con người tự do ký thác mình trọn vẹn cho Thiên Chúa bằngcách dâng lên Thiên Chúa, Đấng mạc khải, sự quy phục trọn vẹn của lý trí và ý chí

và bằng cách tự ý ưng thuận mặc khải Ngài đã ban Vậy Đức tin trước hết là phó thác bản thân mình cho Thiên Chúa và sau đó là tự do chấp nhận những điều Ngài

truyền dạy Nói một cách nôm na, có thể mô tả Mặc Khải như hành vi và tiến trìnhThiên Chúa “tặng quà” cho con người và Đức tin là hành vi và tiến trình con người

“nhận quà” từ Thiên Chúa Nhờ Thiên Chúa mặc khải, con người mặc nhiên tin cóChúa, dù không hề

trông thấy Người mà vẫn vững chắc niềm tin và sống theo Thánh ý của Người

để được chúc phúc và cứu rỗi Tính mặc nhiên này thể hiện rất rõ trong nghithức tuyên xưng Đức tin của các con chiên Các tín hữu Công giáo luôn khởiđầu bằng cụm từ: “Tôi tin” hoặc “Chúng tôi tin” Việc thể hiện Đức tin củaThiên Chúa giáo được Hội thánh tuyên xưng trong Tín biểu, được cử hành trongphụng vụ, được thể hiện trong cuộc sống bằng việc tuân giữ các Điều răn vàbằng việc cầu nguyện

Đức tin Thiên Chúa giáo được hiểu là sự nương cậy hoàn toàn của mộtngười vào tình yêu và quyền năng của Đức Chúa Trời, đồng thời dâng hiến trọnvẹn tấm lòng, cuộc đời của mình cho Chúa (người có ơn thiên triệu) Các tín đồThiên Chúa giáo quan niệm: với tâm tình phó thác và yêu mến, Đức tin chongười ta thấy những điều mà người ta không thấy, hiểu những điều mà ngườikhác không hiểu, biết những điều mà người khác không biết, kinh nghiệm nhữngđiều mà người khác không hề kinh nghiệm, làm những điều mà người kháckhông thể làm và sống theo cách mà người khác không thể sống… Sống bằngĐức tin, con người không chỉ có cái biết của lý trí, mà còn là cái biết của contim, cái biết của một tình yêu khao khát tìm về với Đấng toàn Chân, toàn Thiện,toàn Mỹ Đó chính là sự trang bị, là điều kiện cần thiết để mỗi cá nhân có thể điđến một nhân cách thánh toàn

1.2.2.2 Cảm xúc về Đức tin và sự “nở hoa” của “vườn thơ đạo”

Niềm tin mỗi tôn giáo khác nhau và có đặc sắc riêng Màu sắc thần bí tạonên sự hấp dẫn của Đức tin ở thế giới tâm linh của con người rất phức tạp, huyền

bí Chính điều này tạo ra sức lôi cuốn thơ ca nghệ thuật đối với tôn giáo nói chung

và cảm hứng Đức tin nói riêng Cảm hứng Đức tin từ lâu đã trở thành nguồn cảmhứng chủ đạo trong thơ của các nhà thơ Công giáo Nguồn cảm hứng này khơi dậynhững cảm xúc tinh tế, đặc biệt trong tâm hồn các thi nhân, nó trở thành động lựcthôi thúc thi nhân sáng tạo Các nhà thơ Công giáo xuất phát từ cảm hứng Đức tin,

sự yêu mến và tôn thờ Thiên Chúa để sáng tạo nên những tác phẩm thơ tôn