Bộ giáo dục và đào tạo Trờng đại học kinh tế quốc dân Báo cáo tổng kết đề tài theo nghị định th Hợp tác Nghiên cứu Nền kinh tế chuyển đổi của việt nam và liên bang nga Chủ nhiệm đề tài: gs, ts . nguyễn đình hơng 6552 24/9/2007 hà nội - 2005 1 Mở đầu Sự cần thiết nghiên cứu đề tài Những năm cuối thập niên 80 và đầu thập niên 90 của thế kỷ XX đã trở thành một trong những thời kỳ biến đổi mạnh mẽ nhất trong lịch sử nhân loại với việc Liên bang Xô viết và hệ thống các nớc xã hội chủ nghĩa nói chung, trong đó có Việt Nam tiến hành chuyển đổi toàn bộ thể chế kinh tế xã hội. Sự kiện này đã làm thay đổi hoàn toàn diện mạo thế giới và mở đầu cho những biến đổi cha từng có tiền lệ trong lịch sử. Quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang kinh tế thị trờng tại Liên Bang Nga, quê hơng của nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung cao độ, và ở Việt Nam, một nớc trong hệ thống này mặc dù có những nét tơng đồng, song mang những sắc thái khác nhau về bớc đi, tốc độ, phơng thức tiến hành, và do đó kết quả cũng có sự khác biệt. Những năm qua, đã có nhiều công trình nghiên cứu về tình hình chuyển đổi kinh tế của hai nớc. Chẳng hạn, các nhà kinh tế LB Nga đã có nhiều công trình nghiên cứu những mâu thuẫn trong quá trình chuyển đổi ở Liên Xô (cũ), những kinh nghiệm trong việc chuyển đổi sở hữu theo hớng t nhân hoá, phát triển các loại thị trờng, cải cách hệ thống ngân hàng và tự do hoá tài chính, giải quyết các vấn đề xã hội. Một số tác phẩm nghiên cứu trong lĩnh vực này nh Chủ nghĩa T bản Nga (Capitalism in Rusia). Christpher M.LoBue. Viện Hàn lâm Khoa học Mỹ. 1999. Kinh tế Chính trị của các nớc chuyển đổi(Transforming Post Communism Political Econmics).Johnson, Simon, Daniel Kaufmann và Oleg Ustenko. Viện hàn lâm khoa học Mỹ, 1997 Tại Việt Nam, mối quan hệ truyền thống giữa Liên Bang Nga và Việt Nam đã thúc đẩy sự quan tâm của các nhà kinh tế Việt Nam nghiên cứu quá trình chuyển đổi của Liên Bang Nga. Hầu hết các nghiên cứu tập trung vào việc phân tích những thành công và thất bại của Liên Bang Nga trong cải cách kinh tế. Một trong những công trình nghiên cứu đó là "Liên bang Nga: Quan hệ kinh tế đối ngoại trong những năm cải cách thị trờng" do TS Nguyễn Quang Thuấn chủ biên. Tuy 2 nhiên, những nghiên cứu này, đợc đặt ra một cách riêng rẽ, chủ yếu phân tích các kinh nghiệm chuyển đổi của LB Nga, mà cha đặt dới góc độ so sánh chuyển đổi giữa Việt Nam và LB Nga để rút ra những bài học nhằm đẩy nhanh quá trình chuyển đối kinh tế của Việt Nam. Xuất phát từ đó, nhiệm vụ nghiên cứu hợp tác theo Nghị định th Nghiên cứu nền kinh tế chuyển đổi Việt nam LB Nga đợc đặt ra nhằm góp phần bổ sung cho những khiếm khuyết đó. Mục tiêu của đề tài - Trên cơ sở tổng hợp các kết quả nghiên cứu trong và ngoài nớc để phân tích so sánh quá trình chuyển đổi kinh tế ở Việt Nam và Liên bang Nga, góp phần làm sáng tỏ những vấn đề lý luận kinh tế cơ bản của quá trình chuyển đổi kinh tế trong điều kiện mới. - So sánh quá trình chuyển đổi kinh tế giữa hai nớc từ mô hình chuyển đổi, chuyển đổi cơ cấu sở hữu, chuyển đổi cơ cấu ngành kinh tế, phát triển các loại thị trờng, đổi mới quản lý nhà nớc và một số vấn đề xã hội giữa hai nớc, rút ra những nét tơng đồng và khác biệt trong quá trình chuyển đổi kinh tế giữa hai nớc - Từ đó cung cấp cho Đảng và Nhà nớc những luận cứ khoa học về tiếp tục quá trình đổi mới và phát triển nền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam những năm tới. Cách tiếp cận, phơng pháp nghiên cứu của đề tài. Phơng pháp khảo sát và tổ chức Hội thảo khoa học trao đổi kết quả nghiên cứu. Các nhà khoa học của trờng Đại học Kinh tế quốc dân đã cùng với các nhà khoa học thuộc Học viện kinh tế Plêkhanốp (Liên bang Nga) đã tổ chức khảo sát tại hai nớc và trao đổi khoa học về những vấn đề chuyển đổi kinh tế tại Việt Nam và Liên bang Nga. Kết quả khảo sát và trao đổi đã đợc khái quát đa vào đề tài. Phơng pháp phân tích so sánh kinh tế. Các bên tham gia đề tài đã thu thập, hoàn thiện những kết quả nghiên cứu về các nền kinh tế chuyển đổi nói chung, cũng nh của hai nớc Việt Nam và Liên Bang Nga nói riêng. Trên cơ sở kết quả hội thảo, trao đổi kết quả nghiên cứu và thu thập biên dịch các tài liệu có liên quan, đề tài tiến hành phân tích những vấn đề có tính quy luật chung và tính quy luật đặc thù của quá trình đổi mới ở hai nớc. 3 Phơng pháp tổng hợp tài liệu và thu thập ý kiến chuyên gia: Đề tài đã kế thừa một cách sáng tạo những công trình nghiên cứu trớc đây về chuyển đổi kinh tế ở Việt Nam và Liên bang Nga trên cơ sở rút ra những điểm khác biệt ở mỗi nớc, cũng nh những vấn đề nảy sinh đa ra khảo sát và trao đổi trong các hội thảo khoa học. Đề tài cũng đã tiến hành thu thập ý kiến của một số chuyên gia về phơng thức tiếp cận và kết quả nghiên cứu về các nền kinh tế chuyển đổi của hai nớc. Nội dung nghiên cứu: Ngoài lời mở đầu, kết luận, danh mục các tài liệu tham khảo, các số liệu thống kê của hai nớc, nội dung đề tài bao gồm 4 chơng: Chơng 1: Một số vấn đề chung về nền kinh tế chuyển đổi Chơng 2: Chuyển đổi kinh tế của Liên bang Nga: Mô hình, thực trạng và định hớng Chơng 3: Quá trình đổi mới kinh tế ở Việt nam Chơng 4: Chuyển đổi kinh tế của liên bang nga và việt nam: So sánh và khuyến nghị 4 Chơng 1 Một số vấn đề chung về nền kinh tế chuyển đổi 1.1. Tính tất yếu của quá trình chuyển đổi kinh tế 1.1.1. CNXH và những đặc trng của chủ nghĩa xã hội 1.1.1.1. Các t tởng về chủ nghĩa x hội (CNXH) a. Quan điểm thời kỳ nô lệ và phong kiến về CNXH. Thời kỳ nô lệ, nhất là vào nửa đầu thế kỷ thứ IV, trớc công nguyên, trong các tác phẩm của Platon, nh tác phẩm Nhà nớc và tác phẩm Luật lệ, đã có những t tởng về chủ nghĩa cộng sản. Trong những tác phẩm đó, Platon muốn đa ra mẫu hình một xã hội mà trong đó không có kẻ giầu và ngời nghèo. Theo ông, giàu có sinh ra tính ẻo lả, tệ ăn không ngồi rồi và lòng ham mê những cái mới, còn nghèo nàn sinh ra sự hèn hạ, tính độc ác và cũng sinh ra sự ham mê cái mới. Cả hai kẻ đó đều là ung nhọt của xã hội. Bởi vậy, những ngời cầm quyền phải đấu tranh chống nghèo nàn và sự giàu có. Theo tinh thần đó, Ông xây dựng mô hình một xã hội đảm bảo sự bình quân, trong đó, những nhà triết học, quý tộc là lớp ngời lãnh đạo nhà nớc, vệ binh là công cụ bảo vệ nhà nớc, công dân bao gồm những ngời lao động thợ thủ công, ngời buôn bán và nô lệ. Những nguyên lý về xây dựng nhà nớc lý tởng đó của Platon đợc các nhà không tởng phơng Tây sau này đề cao. Trong thời kỳ phong kiến các nhà t tởng từ Thomas More (1478- 1535), Tomado Campanen (1566-1639) đã nêu ra những t tởng về CNXH. Trong tác phẩm "Sự không tởng" (1516) T.More đã mô tả sự phá sản và bần cùng hoá của nông dân nớc Anh do sự tích luỹ nguyên thuỷ sinh ra và đi đến kết luận là: ở những nơi chế độ sở hữu t nhân thống trị thì tất cả của cải vật chất rơi vào tay một số ít ngời mà thôi, từ đó ông đa ra một xã hội mà trong đó đợc xây dựng trên sở hữu công cộng, lao động cộng đồng, không có cách biệt giữa nông thôn và thành thị, có điều tiết sản xuất, ngày làm việc 6 giờ, thủ tiêu tiền tệ, phân phối công bằng và không có chiến tranh xâm lợc. Cũng nh T.More, T.Campanen cho rằng nguyên nhân của sự không công bằng của xã hội hiện tại là chế độ sở hữu t nhân. Từ đó trong tác phẩm "Thành phố mặt trời" ông dự kiến xây dựng một xã hội tơng lai dựa trên chế 5 độ sở hữu công cộng mọi ngời đều có nghĩa vụ lao động. Ngày lao động 8 giờ chia thành 4 giờ lao động trí óc và 4 giờ lao động chân tay, phân phối công bằng và không dùng đồng tiền. b. Quan điểm về CNXH trong thời kỳ đầu phát triển của CNTB Đầu thế kỷ XIX, hậu quả của cách mạng công nghiệp làm cho đời sống giai cấp vô sản ngày càng bị bần cùng, giai cấp công nhân và ngời lao động mong muốn có một xã hội tốt đẹp hơn CNTB. Họ gọi là CNXH. Những ngời xã hội chủ nghĩa không tởng đã vạch trần và phê phán sâu sắc những hiện tợng xấu xa của chế độ t bản chủ nghĩa nh cách biệt giàu nghèo, đạo đức đồi bại, đảo ngợc trắng đen, lẫn lộn phải trái. Đồng thời, họ cũng đa ra những mô hình xã hội lý tởng của họ. Với ngòi bút của mình, các nhà xã hội chủ nghĩa không tởng đã phác hoạ xã hội tơng lai là một thiên đờng trên trần gian, trong đó, không có bóc lột, không có nghèo khổ, tràn đầy tự do, bình đẳng và hoà thuận. Trong t tởng của các nhà xã hội chủ nghĩa không tởng, có nhiều dự báo thiên tài. Nhng trên tổng thể, do không nhận thức đúng quy luật phát triển của xã hội, nên học thuyết của họ chỉ mang tính chất duy tâm, không tởng, không thể thực hiện đợc. Đặc điểm của CNXH ở giai đoạn này là phê phán CNTB theo quan điểm kinh tế chứ không phải quan điểm đạo đức, luân lý. Nó chỉ rõ CNTB chỉ là một giai đoạn phát triển của lịch sử. Đó cha phải là xã hội tốt đẹp nhất mà "thế kỷ vàng là thế kỷ của tơng lai". Họ vạch rõ CNTB đã kìm hãm sự phát triển của lực lợng sản xuất, cần phải thay đổi nó bằng xã hội mới, mà họ gọi là "hệ thống công nghiệp khoa học" "chế độ công nghiệp" hoặc "CNXH". Ba nhà t tởng của thời kỳ này là Saint Simon (1760-1825), Charter Fourien (1772-1837) và Robert Owen (1771-1858) đã đa ra các t tởng sau về CNXH. Thứ nhất, đó là một xã hội mà cơ sở kinh tế của nó hoặc là theo Saint Simon, dựa trên chế độ t hữu nhng đã đợc cải biến phục vụ lợi ích cho xã hội, hoặc là theo R.Owen dựa vào chế độ sở hữu công cộng, sở hữu t nhân bị hoàn toàn xoá bỏ. Thứ hai, nền tảng sản xuất của xã hội đó là nền sản xuất lớn, dựa trên đại công nghiệp. Nền sản xuất này đợc tổ chức một cách tự giác. Tình trạng sản xuất cạnh tranh vô chính phủ bị xoá bỏ. 6 Thứ ba, Nhà nớc trong xã hội tơng lai do các nhà bác học, nghệ sĩ, các nhà công nghiệp điều hành. Xã hội không cần quyền lực của thiểu số đối với đa số. Thứ t, xã hội tơng lai có mục đích phù hợp với lợi ích của đa số nhân dân lao động, nó đảm bảo cho tất cả mọi ngời những điều kiện vật chất và thoả mãn nhu cầu của con ngời. Thứ năm, trong xã hội tơng lai, mọi ngời đều có quyền bình đẳng, tất cả mọi ngời lao động dù làm việc trong lĩnh vực sản xuất cũng nh trong lĩnh vực lu thông phân phối, lao động trí óc cũng nh lao động chân tay đều là lao động có ích và đợc tham gia vào guồng máy xã hội. ở đây việc tổ chức lao động đợc thực hiện theo nguyên tắc mới. Động lực kinh tế là thi đua, lòng tự ái cá nhân và một phần kích thích vật chất. Sản phẩm đợc phân phối theo nguyên tắc làm theo năng lực, hởng theo lao động. c. Lý luận về CNXH của Mác, Ăngghen Mác và Ăngghen đã đa CNXH từ không tởng đến khoa học. Nhận thức của hai ông đối với CNXH là bắt nguồn từ các tác phẩm của CNXH không tởng. Bản thảo kinh tế - triết học năm 1844 là cột mốc quan trọng nói lên sự chuyển biến t tởng của hai ông. Trong bản thảo đó, Mác đã cố gắng đi từ góc độ kinh tế học để luận chứng chủ nghĩa cộng sản, thay đổi quan điểm về CNXH của những ngời xã hội chủ nghĩa không tởng chỉ đơn thuần dùng tiêu chuẩn đạo đức, nguyên tắc lý tính trừu tợng để phê phán chế độ cũ và thiết kế xã hội mới. Song song với quá trình đi sâu nghiên cứu thực tiễn và lý luận, Mác và Ăngghen đã hoàn thành bớc chuyển đổi thế giới quan: từ chủ nghĩa duy tâm sang chủ nghĩa duy vật, từ dân chủ cách mạng sang chủ nghĩa cộng sản, đã sáng lập lý luận duy vật lịch sử và học thuyết giá trị thặng d. Đó là hai phát hiện lớn đã đặt cơ sở khoa học và hiện thực cho CNXH, khiến CNXH có bớc nhảy vọt trong lịch sử phát triển. Quan niệm về CNXH của Mác và Ăngghen có thể khái quát thành những điểm chủ yếu quan trọng nh sau: Thứ nhất, CNXH, chủ nghĩa cộng sản phải đợc xây dựng trên cơ sở sức sản xuất phát triển cao. Theo nguyên lý duy vật lịch sử, trình độ phát triển của lực lợng sản xuất là tiêu chí quan trọng để phân biệt các phơng thức sản xuất khác nhau. Mác, Ăngghen cho rằng, phải có sự tăng trởng cao của lực lợng sản xuất là tiền đề thực tiễn tuyệt đối cần thiết để xây dựng chủ nghĩa cộng sản 7 Nếu không có nó thì tất cả sẽ chỉ là một sự nghèo nàn đã trở thành phổ biến, mà với sự thiếu thốn thì cũng bắt đầu trở lại một cuộc đấu tranh để giành những cái cần thiết, thế là ngời ta lại không tránh khỏi rơi vào cùng sự ti tiện trớc đây ở đây, Mác, Ăngghen đã chứng minh rằng, chủ nghĩa cộng sản phải đợc xây dựng trên cơ sở sự phát triển cao độ của lực lợng sản xuất nhằm thoả mãn nhu cầu phát triển toàn diện của con ngời; chủ nghĩa cộng sản không phải là chủ nghĩa bình quân, chủ nghĩa khổ hạnh; nghèo khổ không phải là chủ nghĩa cộng sản. Thứ hai, xã hội xã hội chủ nghĩa xoá bỏ chế độ t hữu, xây dựng chế độ công hữu, không còn kinh tế hàng hoá. Mác và Ăngghen đã mổ xẻ mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa t bản: mâu thuẫn giữa sản xuất lớn xã hội hoá và chiếm hữu t nhân về t liệu sản xuất. Từ đó hai ông đã luận chứng tính tất yếu: xã hội phải trực tiếp chiếm hữu t liệu sản xuất. Vì vậy, xoá bỏ chế độ t hữu và xây dựng chế độ công hữu là tiêu chí đầu tiên của CNXH. Thứ ba, xuất phát từ thực tế của chế độ t bản chủ nghĩa: khủng hoảng kinh tế t bản chủ nghĩa phá hoại nghiêm trọng của cải xã hội, Mác cho rằng, tình trạng vô chính phủ trong sản xuất và kinh tế là hậu quả tai hại của kinh tế hàng hoá. Vì vậy, trong điều kiện của CNXH cùng với việc xã hội nắm lấy t liệu sản xuất thì sản xuất hàng hoá cũng bị loại trừ, và do đó, sự thống trị của hàng hoá đối với những ngời sản xuất cũng bị loại trừ. Tình trạng vô chính phủ trong nội bộ nền sản xuất xã hội đợc thay thế bằng một sự tổ chức có kế hoạch, có ý thức Thứ t, xã hội xã hội chủ nghĩa đợc chia thành hai giai đoạn phát triển, từ thấp đến cao, từ phân phối theo lao động đến phân phối theo nhu cầu. Mác cho rằng, sau khi giai cấp vô sản giành đợc chính quyền, xã hội đợc phát triển theo ba thời kỳ lịch sử. 1. Thời kỳ quá độ giữa xã hội t bản chủ nghĩa và xã hội cộng sản chủ nghĩa, là một thời kỳ cải biến cách mạng từ xã hội nọ sang xã hội kia và nhà nớc của thời kỳ ấy không thể là cái gì khác hơn là nền chuyên chính cách mạng của giai cấp vô sản. 2. Giai đoạn thứ nhất của chủ nghĩa cộng sản, còn gọi là giai đoạn thấp. Đây là giai đoạn mới thoát thai từ xã hội cũ, vì vậy còn tồn tại những t tởng hẹp hòi của quyền lợi t sản, còn rớt lại những tàn d của xã hội cũ. Giai đoạnh này chỉ có thể phân phối theo lao động. 8 3. Giai đoạn cao của chủ nghĩa cộng sản, những tàn d của xã hội cũ đã bị xoá bỏ, cách phân công cũ không còn nữa, lao động không còn là phơng kế sinh sống mà trở thành nhu cầu đầu tiên của cuộc sống, lực lợng sản xuất phát triển cao độ, của cải xã hội rất dồi dào, xã hội cuối cùng thực hiện làm hết năng lực, hởng theo nhu cầu. Theo Mác, từ CNXH đến chủ nghĩa cộng sản phải trải qua quá trình phát triển nh thế: từ không phát triển đến phát triển, từ thấp đến cao. Thứ năm, chủ nghĩa cộng sản là liên hợp của những ngời tự do. Mác và Ăngghen nhiều lần nêu lên nh sau: trong xã hội tơng lai, con ngời đợc phát triển tự do toàn diện trên cơ sở sự phát triển cao độ của lực lợng sản xuất sự phát triển tự do của mỗi ngời là điều kiện của sự phát triển tự do của mọi ngời liên hợp của những ngời tự do sẽ thay thế xã hội cũ đối lập giai cấp. Về vấn đề làm cách mạng xã hội chủ nghĩa nh thế nào, Mác và Ăngghen cho rằng, do t bản đã đợc quốc tế hoá, cho nên cách mạng vô sản cũng nhất định phải mang tính chất quốc tế. Vì vậy, cách mạng cộng sản chủ nghĩa sẽ diễn ra đồng loạt ở tất cả các nớc văn minh, ít nhất cũng tại các quốc gia chủ yếu ở châu Âu, châu Mỹ. Đây là điều mà ngời ra thờng gọi là thuyết cách mạng đồng loạt hoặc thuyết giành thắng lợi đồng loạt. Khi sáng lập học thuyết CNXH khoa học, Mác và Ăngghen cha chứng kiến sự thắng lợi của cách mạng xã hội chủ nghĩa ở bất cứ nớc nào; lại càng cha đợc sống trong xã hội xã hội chủ nghĩa để kiểm tra và hoàn thiện học thuyết của mình. Hai ông có thể mổ xẻ sâu sắc xã hội t bản chủ nghĩa lúc bấy giờ, nhng rất khó có thể dự kiến chính xác xã hội xã hội chủ nghĩa hiện thực sẽ có bộ mặt ra sao, đợc xây dựng và phát triển nh thế nào, chủ nghĩa t bản sẽ có những biến đổi gì. Về những vấn đề đó, hai ông không thể để lại những đáp án sẵn có cho hậu thế. Hai ông đã vạch ra con đờng đi tới CNXH, chủ nghĩa cộng sản, nhng hai ông cha bớc vào con đờng đó. d. Quan niệm của Lênin. Trong thực tế, cách mạng xã hội chủ nghĩa không nổ ra đầu tiên ở các nớc t bản phát triển nh Mác, Ăngghen giả thiết. Cách mạng xã hội chủ nghĩa đã giành thắng lợi đầu tiên tại các nớc kinh tế văn hoá lạc hậu hơn, đó là nớc Nga vào năm 1917. 9 Trong điều kiện lịch sử mới, Lênin chú trọng nghiên cứu lý luận về chủ nghĩa đế quốc, nghiên cứu biện pháp tiến hành cách mạng xã hội chủ nghĩa trong tình hình mới. Ngời đã thay đổi kết luận trớc đây cho rằng có thể giành thắng lợi đồng loạt. Ngời đa ra luận điểm mới cho rằng, cách mạng xã hội chủ nghĩa có thể giành thắng lợi đầu tiên tại một nớc. Lênin đã giải đáp một loạt vấn đề về tiến hành cách mạng tại các nớc kinh tế văn hoá tơng đối lạc hậu. Ngời đã lãnh đạo cách mạng vô sản Nga và tiến hành Cách mạng tháng Mời giành thắng lợi vĩ đại, lập nên nhà nớc xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới, đa CNXH từ lý luận trở thành hiện thực, thực hiện bớc nhảy vọt thứ hai trong lịch sử phát triển của CNXH. T tởng xây dựng CNXH ở nớc Nga Xô viết của Lê nin cũng là một quá trình. Lúc đầu Lênin chủ trơng quá độ trực tiếp, sau chuyển sang chủ trơng quá độ gián tiếp. Kể từ mùa hè năm 1918, nớc Nga Xô Viết bớc vào thời kỳ nội chiến rất gian khổ. Để thích ứng với tình hình đó, nớc Nga đã thực hiện một loạt chính sách bất bình thờng trong hoạt động kinh tế. Lịch sử gọi đó là Chính sách cộng sản thời chiến. Để đối phó với hoàn cảnh chiến tranh cực kỳ khó khăn, lơng thực và các loại vật t rất thiếu thốn, nhà nớc Xô Viết đã thực hiện chế độ trng thu lơng thực rất chặt chẽ, nhà nớc khống chế các mạch máu kinh tế trên phạm vi toàn quốc, thị trờng bị xoá bỏ, quan hệ hàng hoá - tiền tệ bị loại khỏi lĩnh vực hoạt động kinh tế. Những giải pháp đó lúc ấy rất ăn nhập với một số quan niệm truyền thống về CNXH trong đầu óc rất nhiều ngời. Những ngời đó, kể cả Lênin, đều cho rằng, nh vậy là đã tìm đợc "con đờng tắt để trực tiếp tiến lên CNXH, t ởng rằng tại một nớc tiểu nông có thể dùng pháp lệnh nhà nớc để trực tiếp quá độ lên chế độ sản xuất và phân phối cộng sản chủ nghĩa. Sau khi chiến tranh chấm dứt, đứng trớc những nguy cơ mới nảy sinh, Lênin và Đảng Bônsêvích đã chuyển đổi từ chính sách cộng sản thời chiến sang Chính sách kinh tế mới. Lênin đã chú trọng tổng kết thực tiễn thời kỳ nội chiến, cố gắng vận dụng Chính sách kinh tế mới để qua đó tìm ra con đờng phát triển xã hội chủ nghĩa thích hợp với tình hình thực tế của nớc Nga. Có thể thấy, đặc trng quan trọng của quan niệm về CNXH của Lênin, là tôn trọng thực tiễn, cố gắng thông qua thực tiễn để tìm kiếm con đờng phát triển CNXH. Quan niệm về CNXH của Lênin có những điểm chính sau: Thứ nhất, xã hội xã hội chủ nghĩa sẽ trở thành một công xởng lớn. Trong cuốn Nhà nớc và cách mạng, Lênin đã mô tả xã hội xã hội chủ nghĩa trong tơng lai là nhà nớc vô sản chiếm hữu t liệu sản xuất một cách trực tiếp và duy nhất; nhà nớc đó chịu trách nhiệm tổ chức việc sản xuất [...]... thị trờng hiện đại 1.2.1 Kinh tế thị trờng và vấn đề chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang kinh tế thị trờng 1.2.1.1 Kinh tế thị trờng Kinh tế thị trờng ngày càng tỏ rõ tầm quan trọng của nó trong phát triển kinh tế trong nền kinh tế hiện đại Nhìn vào bất kỳ một nền kinh tế thị trờng nào, dù là kinh tế thị trờng phát triển nh Mỹ, Tây Âu, Nhật bản hay 24 kinh tế thị trờng sơ khai, đều... chính trị và các cuộc nổi loạn dâng cao, thậm chí ở một vài quốc gia là nội chiến hoặc khắc sâu xung đột giữa các bang cùng khu vực 1.2 Thực chất của quá trình chuyển đổi Về mặt kinh tế, quá trình chuyển đổi là quá trình chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang nền kinh tế thị trờng Vì thế để nghiên cứu thực chất quá trình chuyển đổi, cần thiết phải khảo sát về mặt lý thuyết về nền kinh tế thị... tựu và hạn chế của cơ chế thị trờng và vai trò chính phủ nh vậy, cần thiết phải có sự phối hợp chính phủ với thị trờng, hình thành cơ chế hỗn hợp điều hành nền kinh tế hiện đại 1.2.2 Những đặc trng của quá trình chuyển đổi Với những đặc trng nh trên của nền kinh tế thị trờng, quá trình chuyển đổi từ một nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang nền kinh tế thị trờng diễn ra hết sức khó khăn Hớng đi và. .. những năm còn lại của cuộc đời Thứ t, thông qua tác động của điều chỉnh chu kỳ kinh tế, Chính phủ đảm bảo sự ổn định cho nền kinh tế phát triển Nh đã nói ở trên điều chỉnh chu kỳ kinh tế là Chính phủ sử dụng các công cụ chính sách vĩ mô tác động một cách thích hợp vào các giai đoạn của 33 chu kỳ kinh tế nhằm rút ngắn thời gian nền kinh tế bị khủng hoảng, tiêu điều, kéo dài thời kỳ nền kinh tế phục hồi,... sự bớt căng thẳng và tái liên kết dần dần với nền kinh tế thế giới đã ngày càng xói mòn cơ sở của hệ thống và tại sao quá trình chuyển đổi của nó lại liên hệ chặt chẽ với việc mở cửa xã hội ra thế giới bên ngoài 1.1.3 Hệ quả của CNXH và nguyên nhân của quá trình chuyển đổi Thời kỳ phát triển vàng son của CNXH, diễn ra trong thời gian ngắn ở Liên xô cũng nh những nớc khác, các hệ quả của nó đã chứng tỏ... phối kinh tế thị trờng Các nhà kinh tế học đều thừa nhận, lợi nhuận là động lực chi phối sự hoạt động của kinh tế thị trờng Trong thời kỳ đầu phát triển của kinh tế thị trờng, các nhà kinh tế học trọng thơng nói rằng: kinh tế học là khoa học về của cải thơng mại và nhiệm vụ của nó là bán nhiều mua ít Thời kỳ sản xuất phát triển, A.Smith nhà kinh tế học Anh đã khẳng định lợi nhuận là động lực của các... đặt ra: Nền kinh tế Liên xô cũng nh Trung và Đông Âu ngày nay sẽ nh thế nào nếu nh ngay từ đầu chúng triệt để theo mô hình mà V.I Lenin đa ra trong Chính sách kinh tế mới, và hội nhập một cách mạnh mẽ với cơ chế thị trờng ở các nớc phát triển Công cuộc chuyển đổi kinh tế và thể chế ở Liên xô cũng nh Trung và Đông Âu là những điều bổ sung và khắc phục cho hệ quả của việc lỡ mất cơ hội là một phần của Châu... lý chung mà bất kỳ nền kinh tế nào muôbs chuyển sang kinh tế thị trờng cũng phải tuân thủ Thứ nhất, sự thừa nhận các loại thị trờng hàng hoá, dịch vụ và thị trờng yếu tố sản xuất Khác với nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung, nơi hầu nh không thừa nhận sự tồn tại của thị trờng, trong nền kinh tế thị trờng, sự tồn tại của các loại thị trờng là tất yếu Về mặt nguyên lý, trong nền kinh tế thị trờng có hai... phải có sự tác động từ bên ngoài cơ chế thị trờng Các nhà kinh tế học tìm thấy ở đó vai trò kinh tế của Nhà nớc 1.2.1.2 Chính phủ trong nền kinh tế thị trờng Các chính phủ trong nền kinh tế thị trờng hiện đại có những chức năng chủ yếu sau đây: Thứ nhất, Chính phủ thiết lập khuôn khổ luật pháp cho nền kinh tế hoạt động Về thực chất chức năng này vợt ra ngoài khuôn khổ của lĩnh vực kinh tế Vì luật pháp... bên trong và vai trò của những tác động bên ngoài đã thúc đẩy công cuộc đổi mới của chế độ Ngời ta có thể thấy rõ rằng những cố gắng đổi mới đầu tiên nhằm vào việc chuyển hớng u tiên phát triển và một vài thay đổi nhỏ trong cung cách quản lý kinh tế có liên quan tới cái chết của STALIN năm 1953 Một làn sóng đổi mới, đồng thời một cách cởi mở hơn diễn ra sau Đại hội Đảng Cộng Sản năm 1956 có liên quan . 3: Quá trình đổi mới kinh tế ở Việt nam Chơng 4: Chuyển đổi kinh tế của liên bang nga và việt nam: So sánh và khuyến nghị 4 Chơng 1 Một số vấn đề chung về nền kinh tế chuyển đổi 1.1 Bộ giáo dục và đào tạo Trờng đại học kinh tế quốc dân Báo cáo tổng kết đề tài theo nghị định th Hợp tác Nghiên cứu Nền kinh tế chuyển đổi của việt nam và liên bang nga Chủ. quả nghiên cứu trong và ngoài nớc để phân tích so sánh quá trình chuyển đổi kinh tế ở Việt Nam và Liên bang Nga, góp phần làm sáng tỏ những vấn đề lý luận kinh tế cơ bản của quá trình chuyển đổi