Nghiên cứu tình hình tiêu chảy ở trẻ dưới 5 tuổi và kiến thức, thực hành về phòng chống tiêu chảy của các bà mẹ trước và sau can thiệp tại huyện kế sách, tỉnh sóc trăng năm 2017 2018

TRƯƠNG THANH PHƯƠNG NGHIÊN CỨU TÌNH HÌNH TIÊU CHẢY Ở TRẺ DƯỚI 5 TUỔI VÀ KIẾN THỨC, THỰC HÀNH VỀ PHÒNG CHỐNG TIÊU CHẢY CỦA CÁC BÀ MẸ TRƯỚC VÀ SAU CAN THIỆP TẠI HUYỆN KẾ SÁCH, TỈNH SÓC TR

TRƯƠNG THANH PHƯƠNG

NGHIÊN CỨU TÌNH HÌNH TIÊU CHẢY Ở TRẺ DƯỚI 5 TUỔI VÀ KIẾN THỨC, THỰC HÀNH VỀ PHÒNG CHỐNG TIÊU CHẢY CỦA CÁC BÀ MẸ TRƯỚC VÀ SAU CAN THIỆP TẠI HUYỆN KẾ SÁCH,

TỈNH SÓC TRĂNG NĂM 2017-2018

LUẬN ÁN CHUYÊN KHOA CẤP II

CẦN THƠ – 2018

TRƯƠNG THANH PHƯƠNG

NGHIÊN CỨU TÌNH HÌNH TIÊU CHẢY Ở TRẺ DƯỚI 5 TUỔI VÀ KIẾN THỨC, THỰC HÀNH VỀ PHÒNG CHỐNG TIÊU CHẢY CỦA CÁC BÀ MẸ TRƯỚC VÀ SAU CAN THIỆP TẠI HUYỆN KẾ SÁCH,

TỈNH SÓC TRĂNG NĂM 2017-2018

Chuyên ngành: Y TẾ CÔNG CỘNG

Mã số: 62.72.03.01.CK

LUẬN ÁN CHUYÊN KHOA CẤP II

Người hướng dẫn khoa học PGS.TS NGUYỄN TRUNG KIÊN

CẦN THƠ - 2018

liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận án

TRƯƠNG THANH PHƯƠNG

Ban Giám Hiệu, Phòng đào tạo Sau Đại học, Khoa Y tế Công cộng Trường Đại học Y Dược Cần Thơ, quý Thầy giáo, Cô giáo đã nhiệt tình truyền đạt kiến thức và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập

Ban giám đốc cùng toàn thể cán bộ, công nhân viên Sở y tế tỉnh Sóc Trăng, Trung tâm y tế huyện Kế Sách, Trạm Y tế thị trấn An Lạc Thôn, Trạm

Y tế xã Thới An Hội và Trạm Y tế xã Ba Trinh đã tạo điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi thực hiện đề tài tại địa phương

- Thư viện Trường Đại học Y Dược Cần Thơ

- Các đồng nghiệp lớp chuyên khoa II chuyên ngành Y tế công cộng Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất đến Thầy giáo PGS.TS Nguyễn Trung Kiên, người trực tiếp tạo điều kiện và tận tình hướng dẫn tôi về kiến thức và phương pháp trong suốt quá trình thực hiện luận án

Tôi vô cùng biết ơn những người thân trong gia đình, bạn bè đồng nghiệp đã động viên khích lệ, ủng hộ nhiệt tình, giúp đỡ tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận án tốt nghiệp này

Tôi xin ghi nhận tất cả công lao đó !

Cần Thơ, tháng 09 năm 2018

Trương Thanh Phương

1.3 Phòng chống bệnh tiêu chảy ở trẻ em Error! Bookmark not defined 1.4 Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước Error! Bookmark not defined

Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Error!

Bookmark not defined 2.1 Đối tượng nghiên cứu Error! Bookmark not defined 2.2 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined 2.3 Đạo đức trong nghiên cứu Error! Bookmark not defined Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined 3.1 Đặc điểm đối tượng nghiên cứu Error! Bookmark not defined 3.2 Trẻ dưới 5 tuổi bị tiêu chảy Error! Bookmark not defined

3.3 Kiến thức và thực hành của bà mẹ con có bị tiêu chảy Error! Bookmark not defined

3.4 Kiến thức, thực hành đúng trước và sau can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe Error! Bookmark not defined Chương 4: BÀN LUẬN Error! Bookmark not defined 4.1 Đặc điểm đối tượng nghiên cứu Error! Bookmark not defined 4.2 Tỷ lệ trẻ dưới 5 tuổi bị tiêu chảy trong hai tuần qua Error! Bookmark not defined

4.3 Kiến thức và thực hành của bà mẹ về bệnh tiêu chảy Error! Bookmark not defined

4.4 Kiến thức, thực hành của bà mẹ có con dưới 5 tuổi bị tiêu chảy sau can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe Error! Bookmark not defined 4.5 Kiến thức, thực hành đúng trước và sau can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined KIẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH MỤC BẢNG

Trang Bảng 1.1 Phác đồ A dùng ORS phòng mất nước Error! Bookmark not defined

Bảng 3.1 Phân bố tuổi của mẹ Error! Bookmark not defined Bảng 3.2 Tỷ lệ nhóm trình độ học vấn của mẹ Error! Bookmark not defined

Bảng 3.3 Tỷ lệ nhóm nghề nghiệp của mẹ Error! Bookmark not defined Bảng 3.4 Dân tộc của mẹ Error! Bookmark not defined Bảng 3.5 Số con trong gia đình Error! Bookmark not defined Bảng 3.6 Tình hình tiêm ngừa của trẻ em đưới 5 tuổi Error! Bookmark not defined

Bảng 3.7 Số ngày mắc tiêu chảy của trẻ trong hai tuần qua Error! Bookmark not defined

Bảng 3.8 Kiến thức về bệnh tiêu chảy Error! Bookmark not defined Bảng 3.9 Nguyên nhân tiêu chảy Error! Bookmark not defined Bảng 3.10 Tính chất lây tiêu chảy Error! Bookmark not defined Bảng 3.11 Đường lây của tiêu chảy Error! Bookmark not defined Bảng 3.12 Tính chất của tiêu chảy Error! Bookmark not defined Bảng 3.13 Mức độ nguy hiểm của tiêu chảy Error! Bookmark not defined Bảng 3.14 Trẻ < 5 tuổi dễ mắc tiêu chảy Error! Bookmark not defined Bảng 3.15 Cách phòng bệnh tiêu chảy Error! Bookmark not defined

Bảng 3.16 Phân trẻ là nguồn truyền bệnh tiêu chảy Error! Bookmark not defined

Bảng 3.17 Thông tin về bệnh tiêu chảy Error! Bookmark not defined Bảng 3.18 Đưa trẻ đến cơ sở y tế khi bị tiêu chảy Error! Bookmark not defined

Bảng 3.19 Cho trẻ bú khi bị tiêu chảy Error! Bookmark not defined Bảng 3.20 Cho trẻ ăn khi bị tiêu chảy Error! Bookmark not defined Bảng 3.21 Cho trẻ ăn và bú khi bị tiêu chảy Error! Bookmark not defined Bảng 3.22 Cho trẻ ăn kiêng Error! Bookmark not defined Bảng 3.23 Cho trẻ uống các loại nước Error! Bookmark not defined Bảng 3.24 Gói ORS có tên khác là nước biển khô Error! Bookmark not defined

Bảng 3.25 Thời gian uống gói ORS Error! Bookmark not defined Bảng 3.26 Cho trẻ ăn dặm Error! Bookmark not defined Bảng 3.27 Rửa tay Error! Bookmark not defined Bảng 3.28 Sử dụng hố xí Error! Bookmark not defined Bảng 3.29 Cho trẻ đi cầu Error! Bookmark not defined Bảng 3.30 Thường xuyên rửa tay bằng xà phòng sau khi dọn phân Error! Bookmark not defined

Bảng 3.31 Kiến thức chung đúng sau can thiệp của bà mẹ có con dưới 5 tuổi

về bệnh tiêu chảy Error! Bookmark not defined Bảng 3.32 Kiến thức từng phần đúng b`ệnh tiêu chảy trước và sau can thiệp Error! Bookmark not defined

Bảng 3.33 Kiến thức chung đúng về bệnh tiêu chảy trước và sau can thiệp Error! Bookmark not defined

Bảng 3.34 Thực hành từng phần đúng bệnh tiêu chảy trước và sau can thiệp Error! Bookmark not defined Bảng 3.35 Thực hành chung đúng về bệnh tiêu chảy trước và sau can thiệp Error! Bookmark not defined

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Trang Biểu đồ 3.1 Kinh tế gia đình của mẹ Error! Bookmark not defined Biểu đồ 3.2 Nguồn nước sinh hoạt trong gia đình Error! Bookmark not defined

Biểu đồ 3.3 Thứ tự con gia đình Error! Bookmark not defined Biểu đồ 3.4 Tỉ lệ trẻ tiêu chảy trong hai tuần qua Error! Bookmark not defined

Biểu đồ 3.5 Số đợt tiêu chảy trong hai tuần qua Error! Bookmark not defined

Biểu đồ 3.6 Kiến thức chung đúng về bệnh tiêu chảy Error! Bookmark not defined

Biểu đồ 3.7 Dùng gói ORS tại nhà Error! Bookmark not defined Biểu đồ 3.8 Cách pha gói ORS Error! Bookmark not defined Biểu đồ 3.9 Thực hành chung đúng về phòng chống bệnh tiêu chảy Error! Bookmark not defined

Biểu đồ 3.10 Thực hành chung đúng của bà mẹ về bệnh tiêu chảy sau can thiệp Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

AIDS : Acquired Immcene Deficiency Syndrome

CDD : Control of Diarrhhoeal Diseases (Kiểm soát bệnh tiêu chảy)

ETEC : Entero Toxigenic Escherichia Coli

ĐẶT VẤN ĐỀ

Tiêu chảy là nguyên nhân hàng đầu gây ra bệnh tật và tử vong cho trẻ

em Ở các nước đang phát triển, người ta ước tính tới 1,3 ngàn triệu lượt trẻ

em bị tiêu chảy và 4 triệu trẻ em dưới 5 tuổi hàng năm chết vì bệnh tiêu chảy Trong đó 80% tử vong do tiêu chảy xảy ra ở trẻ dưới 2 tuổi, nguyên nhân chính gây tử vong của tiêu chảy cấp là do cơ thể bị mất nước và điện giải [14], [42], [80]

Riêng ở Việt Nam nghiên cứu số liệu thống kê bệnh tiêu chảy trong 10 năm, giai đoạn 2002-2011 cho thấy: tổng số trường hợp mắc tiêu chảy là 9.408.345, cao nhất vào 2 năm 2002, 2005 (tỷ lệ mắc trung bình là 1327,62 và 1220,98/100.000 dân), giảm dần theo năm [35], [64] Theo báo cáo tình hình

27 bệnh truyền nhiễm năm 2014 và 2016 thì bệnh tiêu chảy luôn nằm trong nhóm 5 bệnh có số người mắc cao nhất [21], [22] Mặc dù những năm gần đây tỷ lệ mắc tiêu chảy giảm dần, nhưng tiêu chảy ở trẻ em vẫn còn ở mức khá cao Tiêu chảy là nguyên nhân hàng đầu gây suy dinh dưỡng, ảnh hưởng tới sự tăng trưởng của trẻ Bệnh tiêu chảy là một vấn đề y tế toàn cầu, là gánh nặng kinh tế đối với các nước đang phát triển [6], [14], [42]

Các phương pháp điều trị tiêu chảy đơn giản và hiệu quả có thể làm giảm rõ rệt số lượng tử vong do tiêu chảy đồng thời làm giảm sự nhập viện không cần thiết của hầu hết các trường hợp [42] Các phương pháp này ngày càng được phổ biến rộng hơn tại cộng đồng đã đóng góp thành công đáng kể vào việc khống chế các bệnh tiêu chảy, làm giảm tỉ lệ mắc, giảm tỷ lệ tử vong

do tiêu chảy gây ra [14], [79]

Hành vi sức khỏe có giá trị rất lớn đến việc giảm tỷ lệ mắc và chết của một bệnh Việc điều trị một bệnh chỉ được giải quyết một cách triệt để khi gia

đình, đặc biệt là các bà mẹ nhận ra những gì cần phải làm để thay đổi hành vi sức khỏe có hại do chính mình gây ra [42] Muốn thực hiện có hiệu quả công tác phòng bệnh tiêu chảy cho trẻ em tại một cộng đồng thì phải tìm hiểu các kiến thức và thực hành của các bà mẹ đang nuôi con dưới 5 tuổi liên quan đến

tỉ lệ mắc tiêu chảy của cộng đồng đó

Tại Sóc Trăng, mặc dù chương trình phòng chống bệnh tiêu chảy Quốc gia (CDD) đã được triển khai trong nhiều năm nay, nhưng thời gian qua tình hình mắc bệnh tiêu chảy ở trẻ dưới 5 tuổi còn khá phổ biến trong cộng đồng

do việc thực hiện biện pháp phòng bệnh chưa thật kỹ lưỡng, do tập quán thói quen, sự hiểu biết, môi trường sống, các yếu tố khách quan… Vì vậy, sự hiểu biết của cộng đồng về các biện pháp phòng bệnh tiêu chảy là rất quan trọng Vấn đề đặt ra là tìm xem yếu tố nào ảnh hưởng đến tỷ lệ tiêu chảy, mức độ tác động, yếu tố đặc thù riêng của địa phương nghiên cứu Xuất phát từ thực tế trên, chúng tôi tiến hành đề tài: “Nghiên cứu tình hình tiêu chảy ở trẻ dưới

5 tuổi và kiến thức, thực hành về phòng chống tiêu chảy của các bà mẹ trước và sau can thiệp tại huyện Kế Sách, tỉnh Sóc Trăng năm 2017- 2018” nhằm các mục tiêu sau:

1 Xác định tỷ lệ trẻ dưới 5 tuổi bị tiêu chảy tại huyện Kế Sách, tỉnh Sóc Trăng năm 2017-2018

2 Xác định tỷ lệ bà mẹ có con dưới 5 tuổi bị tiêu chảy có kiến thức, thực hành đúng về phòng chống tiêu chảy tại huyện Kế Sách, tỉnh Sóc Trăng năm 2017-2018

3 Đánh giá kết quả can thiệp bằng truyền thông giáo dục sức khỏe về phòng chống tiêu chảy cho các bà mẹ có con dưới 5 tuổi bị tiêu chảy tại huyện Kế Sách, tỉnh Sóc Trăng năm 2017-2018

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Bệnh tiêu chảy ở trẻ em

1.1.1 Định nghĩa bệnh tiêu chảy

Tiêu chảy là hiện tượng đi tiêu nhiều lần trong ngày, chủ yếu là phân lỏng hay nước [1], [5], [20], [42] Độ rắn mềm của phân do thành phần nước trong phân quyết định: phân có 85% nước gọi là nhão; phân có 88% nước gọi

là lỏng: phân có 90% nước gọi là lỏng như nước Tiêu chảy được định nghĩa

là "đi ngoài phân lỏng hoặc tóe nước trên 3 lần trong 24 giờ, phân lỏng là phân không thành khuôn" [42] Số lượng phân được bài tiết ra ngoài bình thường mỗi ngày thay đổi tùy theo chế độ ăn, tuổi của từng cá thể Khi có tiêu chảy, phân chứa nhiều nước hơn bình thường gọi là phân nước hay phân lỏng Trong trường hợp lỵ trực khuẩn phân có thể chứa máu [20] Tuy nhiên rất khó đưa ra một định nghĩa chính xác về bệnh tiêu chảy, bởi vì số lần tiêu chảy, khối lượng phân phụ thuộc nhiều vào chế độ ăn uống và thay đổi tập quán của mỗi vùng khác nhau Các bà mẹ còn có thể dùng các từ ngữ khác nhau để mô

tả tiêu chảy Điều lưu ý là đối với trẻ bú mẹ thường đi mỗi ngày một vài lần phân nhão thì không thể xem là tiêu chảy, đối với những trẻ này, xác định tiêu chảy thực tế là phải dựa vào tăng số lần hoặc tăng mức độ lỏng của phân mà các bà mẹ cho là không bình thường

Có hai khái niệm phân biệt với tiêu chảy đó là:

- Phân bình thường được tống nhanh không phải là tiêu chảy

- Trẻ sơ sinh được nuôi dưỡng bằng sữa mẹ thường có phân mềm không phải là tiêu chảy

Nguyên nhân chính gây tử vong khi trẻ bị tiêu chảy là mất nước và điện giải, tiếp theo là suy dinh dưỡng (SDD) SDD và tiêu chảy tạo thành một vòng xoắn bệnh lý: tiêu chảy dẫn đến SDD và khi trẻ bị SDD lại có nguy cơ

bị tiêu chảy cao, gây ảnh hưởng lớn đến sự tăng trưởng của trẻ và là gánh nặng về kinh tế đối với các quốc gia nghèo, đang hoặc kém phát triển, trong

đó có Việt Nam [5]

1.1.2 Hậu quả của tiêu chảy

Tiêu chảy là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tỷ lệ mắc bệnh và tử vong cao ở trẻ em, đặc biệt là ở các nước đang phát triển Theo ước tính của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), năm 2003 có khoảng 1,87 triệu trẻ dưới 5 tuổi tử vong do tiêu chảy, trong đó có 80% là trẻ từ 0-2 tuổi Trung bình, trẻ dưới 3 tuổi mắc từ 3 đến 4 đợt tiêu chảy, thậm chí có trẻ bị 8-9 đợt bệnh mỗi năm [5]

Hai mối nguy hiểm chính của tiêu chảy là tử vong và suy dinh dưỡng

Tử vong do tiêu chảy hầu hết thường gây ra bởi vì mất một lượng lớn muối và nước từ cơ thể Những biến chứng do tiêu chảy thường gặp là suy dinh dưỡng Khi trẻ bị tiêu chảy, đôi khi kèm nôn mửa Trẻ ăn ít đi và khả năng hấp thu các chất dinh dưỡng bị giảm so với nhu cầu dinh dưỡng của trẻ, chính những yếu tố đó góp phần làm cho trẻ bị suy dinh dưỡng và bệnh cảnh lâm sàng càng trở nên phức tạp hơn, tạo thành một vòng xoắn bệnh lý: suy dinh dưỡng - tiêu chảy - suy dinh dưỡng [42]

1.1.3 Phân loại tiêu chảy

Tiêu chảy có liên quan đến sự hấp thụ và vận chuyển nước cùng chất điện giải gặp trở ngại hoặc tiết dịch ruột quá nhiều Tiêu chảy xảy ra khi thực phẩm và chất lỏng nhanh chóng thông qua đại tràng Thông thường, ruột già hấp thụ các chất lỏng từ thực phẩm, để lại phân rắn Nhưng nếu các chất lỏng

từ các loại thực phẩm không được hấp thu, kết quả là đi tiêu lỏng Bệnh có thể khiến mất đi một lượng đáng kể nước và muối trong cơ thể khi bị tiêu chảy Căn cứ vào nguyên nhân gây bệnh, tiêu chảy có thể chia ra làm 2 loại: tiêu chảy do nhiễm trùng và không nhiễm trùng

* Tiêu chảy nhiễm trùng còn gọi là viêm ruột Khi đó, ruột bị kích thích

tăng cường nhu động ruột do vậy mà ruột không hấp thu được nước điện giải cũng như chất dinh dưỡng do các loại vi khuẩn, virus hay ký sinh trùng gây nên

- Tiêu chảy do vi khuẩn: Chủ yếu do ngộ độc thức ăn Điển hình trong các loại vi khuẩn gây ngộ độc thức ăn là vi khuẩn tụ cầu vàng, vi khuẩn

thương hàn (salmonella), vi khuẩn lỵ (shigella), vi khuẩn tả và vi khuẩn E.coli

- Tiêu chảy do virus: Trong các loại virus đường ruột thì điển hình và

hay gặp nhất là rota virus Có đến trên 40% tiêu chảy ở trẻ em là do loại virus

này gây nên

- Tiêu chảy do ký sinh trùng: Chủ yếu do các loại giun gây nên Trong các loài giun thì hay gặp nhất trong bệnh gây tiêu chảy là giun đũa, giun kim Bên cạnh đó, một số loại nấm cũng có thể gây nên tiêu chảy, điển hình là nấm

candida albicans

* Tiêu chảy không nhiễm trùng còn gọi là tiêu hóa kém hay là tiêu chảy

đơn thuần, thường gặp ở những trường hợp dị ứng với thức ăn, sử dụng thực phẩm bị ôi thiu, thời tiết thay đổi đột ngột và bụng bị lạnh Khi đó, thành ruột

bị tổn thương khiến ruột nhu động tăng gây tiêu chảy [20]

Tiêu chảy được phân loại tùy thuộc vào thời gian của nó, một đợt tiêu chảy kéo dài ít hơn 2 tuần là tiêu chảy cấp Tiêu chảy cấp tính ở trẻ em thường xảy ra dưới 05 ngày, tiêu chảy kéo dài 2 tuần còn gọi là tiêu chảy kéo dài

Ngày nay, người ta xác định ba hội chứng lâm sàng khác nhau của tiêu chảy gồm:

- Tiêu chảy phân lỏng cấp tính: gồm các trường hợp khởi bệnh cấp tính, kéo dài dưới 14 ngày

- Hội chứng lỵ: gồm các trường hợp tiêu chảy phân có đàm máu

- Tiêu chảy kéo dài: gồm các trường hợp khởi đầu với tiêu chảy cấp tính sau đó kéo dài trên 14 ngày [20]

1.1.4 Sinh lý bệnh tiêu chảy

Tiêu chảy xảy ra khi có rối loạn vận chuyển nước và điện giải ở ruột non, cơ chế này cũng là cơ sở cho liệu pháp bù dịch bằng đường uống và nuôi dưỡng Tiêu chảy phân nước xảy ra do hai cơ chế chính: là xuất tiết và thẩm thấu, nhiễm trùng đường ruột cũng có thể xảy ra bởi hai cơ chế này Tiêu chảy xuất tiết xảy ra phổ biến hơn tiêu chảy thẩm thấu, cả hai tiêu chảy cũng

có thể xảy ra trên cùng một cơ thể [5]

- Tiêu chảy xuất tiết: Khi tiết dịch (nước và muối) vào lòng ruột không bình thường sẽ xảy ra tiêu chảy xuất tiết Việc này xảy ra khi hấp thu natri ở nhung mao ruột bị rối loạn, khi xuất tiết clo ở vùng hẻm tuyến vẫn tiếp tục hoặc tăng lên Sự gia tăng bài tiết này gây nên đã dẫn đến mất nước và muối của cơ thể qua phân lỏng Trong tiêu chảy do nhiễm trùng, những thay

đổi này có thể do tác động của độc tố vi khuẩn như E.Coli sinh độc tố, hay phẩy khuẩn tả, hoặc vi rút như Rotavirus lên niêm mạc ruột [5], [12]

- Tiêu chảy thẩm thấu: Niêm mạc ruột non được lót bởi lớp liên bào

bị “rò rỉ” muối và nước vận chuyển qua lại rất nhanh để duy trì sự cân bằng thẩm thấu giữa lòng ruột và dịch ngoại bào Vì vậy tiêu chảy thẩm thấu xảy ra khi ăn một chất có độ hấp thu kém và độ thẩm thấu cao Nếu chất đó là dung dịch đẳng trương, nước và điện giải qua lòng ruột không được hấp thu lại gây

ra tiêu chảy, thuốc tẩy như Magiêsium sulphat có cơ chế tác dụng như vậy

Cơ chế này cũng xảy ra đối với trẻ thiếu men lactoza hoặc ở trẻ không dung nạp glucose [5], [12]

Nếu trẻ uống dung dịch hấp thu kém như loại dung dịch ưu trương thì nước và điện giải sẽ từ dịch ngoại bào vào lòng ruột cho đến khi độ thẩm ở lòng ruột bằng dịch ngoại bào và máu Hiện tượng trên làm tăng khối lượng phân và điều quan trọng hơn là gây kiệt nước cơ thể do mất nước, vì lượng nước mất nhiều hơn điện giải nên gây hiện tượng tăng kali máu [5]

1.2 Tình hình bệnh tiêu chảy ở trẻ em và một số yếu tố liên quan

1.2.1 Các vụ dịch tiêu chảy

Tiêu chảy là bệnh phổ biến ở trẻ em trên nhiều nước và có thể ảnh hưởng nghiêm trọng lên tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe của trẻ Nó là bệnh có mặt ở khắp nơi trên thế giới và liên quan đến môi trường sống Loài người đã từng gánh chịu những tổn thất to lớn do những vụ dịch và đại dịch tiêu chảy gây ra

Hai tác nhân gây bệnh đường ruột có thể gây thành dịch lớn và tử vong

cao là Vibrio cholera và Shigella dysenteriae týp1 Những vụ dịch xảy ra gần đây năm 1961 dịch xảy ra do Vibrio cholerae ở Indonesia lan đến Châu Á, Trung Cận Đông và Châu Phi, một số nước Châu Âu và Bắc Mỹ Shigella dysenteriae týp1 gây dịch lỵ lớn ở Trung Mỹ và gần đây ở Châu Phi và vùng

Nam Á

Các vụ dịch lan từ Ấn Độ đến các nước Châu Á, Châu Âu, Châu Mỹ, Châu Đại Dương Ngoài ra, còn có một số vụ dịch lỵ trực khuẩn ở Trung Mỹ, Trung Phi và Nam Phi [71]

1.2.2 Tình hình bệnh tiêu chảy theo các nguyên nhân thường gặp

Virut: Rotavirus: Hay gặp nhất trong nguyên nhân do virut [5], [12], [46], [76]

Các yếu tố dịch tễ học của bệnh tiêu chảy do virut Rota tại Việt Nam từ

1998 đến nay cụ thể: Tỷ lệ mắc virut Rota trung bình tại Việt Nam là 58,05%, chiếm tỷ lệ rất cao trong khu vực và thế giới Tỷ lệ nhiễm virut Rota ở miền

Bắc là 56,71% thấp hơn tỷ lệ mắc ở miền Trung và Nam Tỷ lệ nhiễm virut

Rota của bé trai 59,11% cao hơn bé gái 56,29% và số bé trai bị Virut Rota cao

gấp 1,74 lần bé gái [34]

Vi khuẩn:[5], [12]:

- ETEC (Enterotoxigenic Escherichia coli): trong đó E.coli sinh độc tố

ruột là tác nhân gây tiêu chảy cấp phân nước ở trẻ em

- Trực khuẩn lỵ Shigella: gây hội chứng lỵ phân máu Shigella là là

những trực khuẩn gram âm có hình que và không tạo vỏ Shigella là những sinh vật hiếu và kị khí tùy tiện và do đó có thể thực hiện trao đổi chất qua cả đường hô hấp và lên men

- Campylobacter jejuni: Vi khuẩn thường truyền từ súc vật sang người,

sau đó là truyền từ sữa tươi hoặc trứng sang người Thời kỳ ủ bệnh từ 1-3 ngày, triệu chứng bao gồm hội chứng lỵ, sau đó tiêu chảy hoặc đi ngoài phân nhão Ngoài ra bệnh còn gây sốt, đau bụng, nhức đầu, đau lưng, đau cơ và nôn

- Vibrio cholerae: bệnh tả do phẩy khuẩn tả Vibrio cholerae gây ra, là

một bệnh tiêu chảy mất nước nặng có thể gây ra tử vong trong vòng 4 giờ Người là vật chủ duy nhất của bệnh tả Đường lây truyền chủ yếu qua thức ăn

và nước uống bị nhiễm vi khuẩn Liều nhiễm trùng cần 108 vi khuẩn

- Salmonella: có 3 loại: Salmonella typhi, Salmonella paratyphi và Salmonella khác Salmonella là trực khuẩn gram âm, có khả năng di động và

gây bệnh rộng rãi cả ở người và súc vật Nó gây bệnh ở người và có thể phân lập được ở nước thải, nước sạch và thực phẩm [61]

- Cryptosporidia (đơn bào) là một nguyên sinh bào hình cầu, là nguyên

nhân gây tiêu chảy phổ biến ở trâu bò và loài chim Tiêu chảy ở người do ký sinh trùng này hầu hết các báo cáo đều gặp ở những bệnh nhân có suy giảm miễn dịch HIV/AIDS Bệnh có thể tự khỏi ở cơ thể bình thường khỏe mạnh bị nhiễm do tiếp xúc với súc vật chăn nuôi hoặc ở nhà trẻ [12]

Ký sinh trùng: Hiện nay một nguyên nhân tiêu chảy đang được công bố

Cyclospra là một loại ký sinh trùng gây tiêu chảy kéo dài, tỷ lệ mắc bệnh là

0,2% trên tổng số dân nghiên cứu Ngoài ra do sai lầm trong chế độ ăn, việc

sử dụng kháng sinh, dị ứng thức ăn cũng gây tiêu chảy nhưng không do nhiễm trùng [5], [12], [42]

Trong một nghiên cứu ở Oman nguyên nhân vi khuẩn đã được tìm thấy

trong 15,2% các trường hợp; 10,6% do Shigella và 2,1% đối với Salmonella

[67]

1.2.3 Một số yếu tố liên quan đến bệnh tiêu chảy ở trẻ em

Hầu hết các nhà nghiên cứu về bệnh sinh - dịch tễ học tiêu chảy cho rằng các tác nhân gây tiêu chảy đều chủ yếu và duy nhất truyền qua đường phân-miệng thông qua thức ăn hoặc nước uống bị ô nhiễm hay lây do tiếp xúc trực tiếp với phân người bị bệnh tiêu chảy, hoặc qua trung gian truyền bệnh như ruồi, gián Sự lan truyền trực tiếp có thể ngăn chặn được hay không là tùy thuộc vào sự cải thiện vệ sinh cá nhân và gia đình [5]

* Một số hành vi làm gia tăng sự lan truyền tác nhân gây bệnh tiêu chảy:

- Không nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 4-6 tháng đầu tiên sau khi sinh Không nuôi con bằng sữa mẹ cho đến 18 tháng hay 24 tháng [46]

- Tập quán cai sữa sớm (trước 1 tuổi): cho trẻ bú sữa mẹ kéo dài sẽ làm giảm chỉ số mắc và mức độ trầm trọng của một số bệnh như lỵ và tả

- Cho trẻ bú sữa chai hoặc bình: khi cho sữa vào một chai hoặc vào bình không sạch thì sẽ bị ô nhiễm, nếu trẻ không bú hết sữa trong bình thì sự

ô nhiễm bởi mầm bệnh thì sự phát triền vi khuẩn sẽ xảy ra Theo Bùi An Bình cho thấy trẻ bú bình có nguy cơ tiêu chảy hơn trẻ ăn bằng chén thìa là 26,66% [42]

- Tập quán cho ăn sớm, ăn dặm trước 4 tháng tuổi: cho ăn dặm quá sớm hay quá muộn hoặc ăn dặm không đúng cách, đều có thể dẫn đến tiêu chảy và suy dinh dưỡng [42], [46]

- Trữ thức ăn ở nhiệt độ phòng: khi thức ăn nấu xong được trữ để dùng, sau đó thức ăn có thể dễ dàng bị ô nhiễm do tiếp xúc ở bề mặt hay vật dụng

cụ chứa đựng Nếu thức ăn trữ vài giờ ở nhiệt độ phòng thì vi khuẩn trong đó

sẽ nhân lên nhiều lần [42], [46]

- Dùng nước uống đã bị nhiễm vi khuẩn đường ruột: nước có thể bị nhiễm bẩn ngay tại nguồn của nó hoặc trong suốt quá trình dự trữ tại nhà Theo tổng cục thống kê 2010 thì tỷ lệ hộ dùng nguồn nước hợp vệ sinh cho ăn uống đạt 90,5%, trong đó nông thôn đạt 87,4% Tỷ lệ hộ dùng nước máy đạt 28,1%, trong đó thành thị đạt 68,3%, nông thôn đạt 10,5% Tỷ lệ hộ có hố xí

tự hoại và bán tự hoại đạt 54%, trong đó khu vực nông thôn đạt 39,6% Số hộ

có rác thải được thu gom đạt 39,2%, trong đó khu vực thành thị đạt 79,6%, nông thôn đạt 21,4% [39]

- Không rửa tay sau khi đi ngoài, sau khi xử lý phân, hoặc trước khi chuẩn bị thức ăn: thói quen rửa tay là một hành vi tốt để bảo vệ sức khỏe chung, đặc biệt có hiệu lực đối với việc phòng bệnh tiêu chảy

- Không xử lý phân một cách hợp vệ sinh (đặc biệt là trẻ nhỏ): nhiều bậc cha mẹ cho rằng phân trẻ em là không nguy hiểm, nhưng thực ra chúng chứa rất nhiều virus, vi khuẩn gây bệnh và lây lan cho người khác Trường hợp trẻ đang bị tiêu chảy hay nhiễm trùng không triệu chứng thì phân trẻ lại càng nguy hiểm hơn [42]

Ngoài ra, yếu tố vệ sinh môi trường cũng liên quan đến bệnh tiêu chảy [70]

Nghiên cứu của Phạm Duy Tường, Đàm Thị Thúy Hà (2013) cho thấy

đa số rác thải từ các hộ gia đình được xe chở rác lấy đi chiếm 97,4%, rác vứt

ra vườn và đốt rác 2,6% Nước thải của các hộ gia đình hầu hết là được thoát

ra hệ thống cống chung chiếm 92,7%, số hộ gia đình để nước thải thoát ra ao chiếm 7,3% [44]

- Sởi: tiêu chảy và lỵ thường gặp ở trẻ em đang mắc sởi, nhiều công trình nghiên cứu cho thấy ở trẻ đang bị sởi hoặc mới khỏi bệnh sởi trong vòng

4 tuần thì mắc bệnh tiêu chảy nhiều hơn do trong thời gian này hệ thống miễn dịch của trẻ bị ảnh hưởng [42] Theo Nguyễn Thị Kim Tiến về mối tương quan giữa tiêm phòng sởi và tiêu chảy cho thấy trẻ chưa tiêm phòng sởi có nguy cơ mắc bệnh tiêu chảy gấp 2 lần so với trẻ đã được tiêm phòng sởi

- Bệnh suy giảm miễn dịch hoặc ức chế miễn dịch: Tình trạng này có thể tạm thời do một số bệnh nhiễm vi rút như sởi, hoặc ở trẻ bị bệnh suy giảm

miễn dịch kéo dài như Human Immunodeficieney Virus (HIV) làm cho trẻ dễ

mắc bệnh tiêu chảy [42] Tiêu chảy xảy ra khoảng 30% sau khi dùng kháng sinh hoặc bất kỳ thay đổi ở ruột trẻ

- Tuổi: hầu hết tiêu chảy xảy ra trong hai năm đầu cuộc đời Chỉ số mắc bệnh cao nhất là ở nhóm trẻ 6-11 tháng tuổi, khi mới tập trẻ ăn dặm Theo WHO lứa tuổi này dễ mắc bệnh tiêu chảy vì thời kỳ này trẻ phải ăn thức ăn bổ sung, trong khi đó các yếu tố bảo vệ chống tiêu chảy trong sữa mẹ lại giảm [42]

nóng và ngược lại tiêu chảy do virus, đặc biệt là rotavirus thường xảy ra vào mùa đông Ở các vùng nhiệt đới, tiêu chảy do rotavirus xảy ra quanh năm và

tăng vào các tháng khô và lạnh, ngược lại tiêu chảy do vi khuẩn lại có cao điểm vào mùa mưa và nóng Như vậy, các vùng cần có kế hoạch ứng phó với bệnh tiêu chảy phù hợp nhất là vào những tháng từ tháng 4 đến tháng 7 [36]

* Các yếu tố thuộc về bà mẹ và mức sống hộ gia đình

Nhìn chung có nhiều trẻ em bị tiêu chảy trong gia đình nghèo, các gia đình thiếu nước sạch và nhà tiêu hợp vệ sinh, các gia đình có mẹ ít rửa tay thường xuyên khi cho trẻ ăn, trình độ học vấn của bà mẹ thấp, các gia đình ở

xa khó tiếp cận với thông tin về sức khỏe Ngoài ra nghề nghiệp của mẹ mức thu nhập của hộ gia đình ảnh hưởng đến thời gian cho con bú và cách chăm sóc cho trẻ [66], [72]

và hệ dự phòng [5]

Hệ điều trị gồm các bệnh viện từ tuyến Trung ương đến các tuyến tỉnh, huyện

và trạm y tế cấp xã, với sự thành lập các đơn vị điều trị bệnh tiêu chảy (DTU), đơn vị bù dịch bằng đường uống (ORT), góc điều trị bằng đường uống (góc ORT)…

Hệ dự phòng gồm Viện vệ sinh dịch tễ Trung ương, Trung tâm Y tế Kiểm soát bệnh tật tỉnh, Trung tâm Y tế huyện và các trạm Y tế xã

Công tác phòng chống tiêu chảy trẻ em phần lớn các biện pháp nhằm vào cách nuôi trẻ, vệ sinh cá nhân, vệ sinh thực phẩm, cung cấp nước sạch, sử

lý phân an toàn Các biện pháp hiện nay nhằm vào xây dựng hành vi có lợi

đối với phòng bệnh tiêu chảy cho các bà mẹ đang nuôi con dưới 5 tuổi trong cộng đồng đó là những biện pháp có kết quả lâu dài

- Phòng ngừa lây lan mầm bệnh: Tác nhân gây bệnh tiêu chảy gồm nhiều loại khác nhau nhưng chúng đều lây theo đường phân - miệng qua thức ăn và nước uống bị ô nhiễm, một số biện pháp đang được khuyến cáo là:

+ Nuôi con bằng sữa mẹ: Trên thực tế gần như hầu hết tất cả các bà mẹ đều

có thể thực hiện nuôi con bằng sữa mẹ Trẻ được nuôi bằng sữa mẹ thì ít bị tiêu chảy hơn, nếu có mắc thì cũng nhẹ hơn và ít nguy cơ tử vong hơn so với trẻ không được nuôi bằng sữa mẹ Nên kéo dài thời gian cho trẻ bú ít nhất từ

+ Thời điểm cho ăn dặm

- Ăn các loại thức ăn

- Thành phần thức ăn

- Cách chế biến và bảo quản

Trẻ nên được ăn dặm từ tháng thứ 4, vì đến tháng tuổi đó trẻ mới có hệ thống men tiêu hóa: tinh bột, protid, lipid hoàn chỉnh để tiêu hóa thức ăn

Nếu cho trẻ ăn dặm sớm trước tháng thứ 4 thì thức ăn không được tiêu hóa hết sẽ dẫn đến tiêu chảy

+ Sử dụng nguồn nước sạch cho vệ sinh và ăn uống: việc giữ cho nguồn nước luôn đảm bảo vệ sinh là vô cùng quan trọng Đặc biệt là nguồn nước uống, nước dùng chế biến thức ăn Những gia đình có đủ nước sạch để

sử dụng thì ít bị bệnh tiêu chảy hơn những gia đình bị thiếu nước hoặc dùng nguồn nước bị ô nhiễm Nâng cao tỷ lệ sử dụng nước sạch của người dân cũng là mục tiêu muốn hướng đến của chương trình mục tiêu Quốc gia [2], [15], [23]

+ Rửa tay trước khi chế biến thức ăn cho trẻ, rửa tay sau khi đi tiêu và làm vệ sinh: Bà mẹ có thể bảo vệ con mình tránh mắc bệnh tiêu chảy bằng cách thực hiện một vài biện pháp vệ sinh Một trong những biện pháp rất quan

trọng là rửa tay, đặc biệt là phòng lây bệnh Shigella Rửa tay bằng nước và xà

phòng làm giảm tần suất lây lan các trường hợp lỵ tại nhà Nếu người nuôi dưỡng trẻ không có thói quen rửa tay trước khi chế biến thức ăn, trước khi ăn

và sau khi đi đại tiện thì có nguy cơ mắc bệnh tiêu chảy gấp 3 lần so với nhóm có thói quen rửa tay

+ Sử dụng hố xí hợp vệ sinh: Sử dụng hố xí thích hợp có thể giảm nguy

cơ bệnh tiêu chảy Một số kết quả nghiên cứu cho thấy các yếu tố làm tăng khả năng tiêu chảy ở trẻ em là gia đình không có hố xí hợp vệ sinh hoặc hố xí không đủ nước dội hoặc có mặt của vật nuôi trong nhà

+ Xử lý an toàn phân trẻ em: Ở nhiều nơi người ta cho rằng phân trẻ em

là vô hại nhưng thực tế trẻ em hay bị nhiễm trùng các vi sinh vật gây bệnh đường ruột và trẻ em là một nguồn bệnh nguy hiển lây lan cho người khác Trong trường hợp trẻ đang bị tiêu chảy hay bị nhiễm trùng không triệu chứng thì phân trẻ lại càng nguy hiểm hơn

+ Tiêm phòng sởi: Những trẻ đang mắc bệnh sởi hay vừa khỏi bệnh trong vòng bốn tuần đầu thì dễ mắc bệnh tiêu chảy hoặc lỵ nặng và dễ tử vong Trong tiêm vacxin phòng bệnh sởi cho trẻ em 9 tháng tuổi có thể ngừa được 25% số tử vong liên quan đến tiêu chảy ở trẻ em dưới 5 tuổi [53], [75] 1.3.1.2 Các biện pháp phòng bệnh không đặc hiệu

- Cải thiện môi trường là biện pháp cơ bản và lâu dài nhằm giải quyết nguồn truyền nhiễm, đường truyền nhiễm, khống chế tối đa tỉ lệ mắc bệnh đường ruột nói chung và tiêu chảy nói riêng Trước mắt cần vệ sinh nguồn nước, xử lý phân, chất thải, vệ sinh nhà ở, vệ sinh thực phẩm Phát động và duy trì các phong trào vệ sinh phòng bệnh, phòng dịch tốt trong cộng đồng

- Khống chế bệnh dịch đường ruột: Tăng cường hệ thống giám sát, dự báo phát hiện dịch Khi có dịch xảy ra kịp thời cứu chữa người bệnh, làm giảm tử vong, xử lý nguồn lây và bảo vệ khối cảm thụ làm hạn chế mắc và dập tắt dịch

- Triển khai chiến dịch truyền thông về 3 công trình vệ sinh (nhà tắm,

hố xí, giếng nước) một cách thường xuyên [71]

1.3.2 Điều trị tiêu chảy trẻ em

1.3.2.1 Điều trị tiêu chảy tại nhà

Ngày nay, bệnh tiêu chảy tự nó không được xem như một bệnh mà là biểu hiện của một tình trạng rối loạn chức năng đường tiêu hoá, thường là do

sự rối loạn tiết dịch và các chất điện giải quá mức vào lòng ruột như trong các trường hợp tiêu chảy do độc tố hay tiêu chảy do tăng áp lực thẩm thấu trong lòng ruột, sự tiết dịch vào lòng ruột có tác dụng tẩy sạch, đẩy độc tố, đưa tác nhân gây bệnh ra ngoài Vì vậy có tác dụng làm giảm bệnh

Các trường hợp tiêu chảy được chăm sóc tại nhà dựa theo 3 nguyên tắc

mà Tổ chức Y tế Thế giới đã hướng dẫn như sau:

- Cho trẻ uống nhiều dịch hơn bình thường đề phòng mất nước Trẻ bị tiêu chảy cần nhiều dịch hơn bình thường để bù lại lượng dịch bị mất qua phân và nôn Thường có thể phòng được mất nước nếu cho uống đủ lượng dịch ngay khi trẻ mới bị tiêu chảy

Nhiều loại dịch tại nhà có thể cho trẻ uống nhằm xử trí sớm để phòng bệnh mất nước Tại nhiều nước người ta khuyến cáo các loại dịch uống tại nhà khác nhau như: cháo nấu từ gạo hay các loại ngũ cốc, súp, hoặc cho uống nước trắng kèm bữa ăn, một số nước dùng dung dịch Oresol (ORS) như là một loại dung dịch pha chế tại nhà Sữa mẹ được xem như là thức ăn để nuôi dưỡng trẻ nhưng nó cũng được coi như là dịch uống tại nhà rất quan trọng, cần cho trẻ bú càng nhiều càng tốt [55]

Những trẻ đã được bù dịch ở cơ sở y tế thì ở nhà cần được tiếp tục uống ORS cho tới khi hết tiêu chảy Trong mọi điều kiện, các loại dịch tại nhà cần đáp ứng được những yêu cầu chính sau:

+ Đảm bảo an toàn cho trẻ khi uống với khối lượng lớn Không cho trẻ uống các loại nước ngọt, trà đường

+ Dễ chấp nhận: dịch phải là loại mà các bà mẹ tin tưởng và chấp nhận cho trẻ uống với số lượng lớn và trẻ cũng phải quen

+ Dễ pha chế: các chất pha chế phải quen thuộc với người dân, không đòi hỏi nhiều thao tác hay thời gian [63]

- Cho trẻ ăn nhiều thức ăn giàu dinh dưỡng đề phòng suy dinh dưỡng

Khi trẻ tiêu chảy, cần tiếp tục cho trẻ bú sữa mẹ Trẻ từ 6 tháng tuổi trở lên bị tiêu chảy cần cho ăn thức ăn mềm hoặc nửa đặc nửa lỏng Các loại thức

ăn này phải cung cấp ít nhất bằng nửa năng lượng của khẩu phần ăn Cho ăn ít nhưng nhiều lần trong ngày thì tốt hơn cho ăn nhiều nhưng ít lần Sau khi hết

tiêu chảy, tiếp tục cho trẻ ăn thêm ít nhất một bữa mỗi ngày trong hai tuần, cho ăn những thức ăn giàu chất dinh dưỡng như đã cho ăn trong khi tiêu chảy Trẻ suy dinh dưỡng, cần phải cho ăn chế độ ăn này trong thời gian dài hơn

- Các bà mẹ cần biết khi nào đưa trẻ đến cơ sở y tế

Để thực hiện được điều này cần hướng dẫn người mẹ theo dõi biết tiêu chảy, mất nước đang nặng thêm hoặc những vấn đề nghiêm trọng khác

Các dấu hiệu cho biết tiêu chảy đang nặng hay mất nước đang tiến triển

mà bà mẹ có thể nhận ra là:

+ Khi trẻ đi ngoài nhiều lần phân tóe nước

+ Nôn liên tục

+ Khát nước gia tăng, uống nước háo hức

+ Trẻ ăn uống kém hơn bình thường

+ Trẻ sốt cao

+ Có máu trong phân

Như vậy, cần phải đem trẻ đến cơ sở y tế để được điều trị [5]

1.3.2.2 Điều trị tiêu chảy trẻ em tại cơ sở y tế

- Bù dịch trong tiêu chảy:

Bảng kiểm đánh giá dấu hiệu mất nước

1 Giao tiếp Hợp tác của bà mẹ Tạo sự tin tưởng

4 Mắt trũng Phân loại mất nước Quan sát và hỏi bà mẹ

5 Nếp véo da Phân loại mất nước Làm đúng

Cần thiết có thể thực hiện các biện pháp cận lâm sàng để đánh giá tình trạng mất nước ở trẻ tiêu chảy [1], [41], [57]

Mục đích của bù dịch trong khi tiêu chảy là nhanh chóng bù lại sự thiếu hụt nước và điện giải đã mất cũng như sẽ mất thêm cho đến khi tiêu chảy ngừng hẳn Biện pháp bù dịch được tiến hành kết hợp với việc sử dụng cả thuốc điều trị tiêu chảy trẻ một cách hợp lý [54], [78]

+ Bù dịch bằng đường uống: bù dịch bằng đường uống dựa trên nguyên tắc hấp thu natri cùng với nước và các chất điện giải khác của ruột tăng lên do

sự hấp thu chủ động của một số chất như glucose Để cho việc bù dịch bằng đường uống thành công thì nên cho uống thường xuyên nhưng với lượng nhỏ [54], [78]

* Một số loại dung dịch tự pha khác: các dung dịch tự pha khác mặc dù không đảm bảo thích hợp như dung dịch ORS nhưng vẫn có tác dụng phòng

mất nước bằng đường uống Các dung dịch như là: súp, nước cháo, sữa chua hoặc nước trắng cũng sẽ có hiệu quả khi pha thêm một ít muối [41]

+ Bù dịch bằng đường tĩnh mạch: trong những trường hợp mất nước nặng phải bù dịch bằng đường tĩnh mạch nhằm bồi phụ lại khối lượng tuần hoàn nhanh chóng và điều trị shock Việc bù dịch bằng đường tĩnh mạch chỉ được thực hiện ở các cơ sở y tế Dung dịch được xử dụng trong điều trị tiêu chảy là Ringer Lactat, Natriclorua 9%o, Dextrose 5%, [69], [73], [74]

- Đánh giá tiêu chảy:

Một trẻ bị tiêu chảy cần được đánh giá về:

+ Mức độ mất nước và rối loạn điện giải

+ Máu trong phân

+ Thời gian kéo dài tiêu chảy

+ Tình trạng suy dinh dưỡng- mức độ suy dinh dưỡng

+ Các nhiễm khuẩn kèm theo [42]

- Việc sử dụng thuốc trong điều trị:

Kháng sinh: Fluoroquinolon (Noroxin 400 mg 2 viên/ngày x 5 ngày không dùng cho trẻ em và phụ nữ có thai mà chuyển dùng Augmentin

Chỉ định dùng kháng sinh: ỉa chảy nặng, cơ địa yếu, triệu chứng không

giảm hay nặng lên sau 3 ngày bị bệnh [1], [41], [45]

Trong chương trình quốc gia phòng chống tiêu chảy của Tổ chức Y tế Thế giới cho rằng: không cần dùng thuốc cầm tiêu chảy và thuốc chống nôn cho trẻ

em, vì nó không có tác dụng mà còn gây nguy hiểm [74]

1.4 Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước

1.4.1 Các nghiên cứu ngoài nước

Tiêu chảy vẫn là một bệnh phổ biến nhất ở trẻ em và là một trong những nguyên nhân chủ yếu gây tử vong ở trẻ em dưới 1 tuổi và < 5 tuổi, ước tính vào khoảng 3,3 triệu trẻ dưới 5 tuổi chết một năm Suất chết còn khá cao, đặc biệt ở trẻ 1 tuổi những năm 70: Columbia là 14,9‰; Nam Phi là 60,4‰;

Ai Cập là 65,9‰; Bangladesh là 10,5‰; Liberia là 42‰; ở Thái Lan tử vong tiêu chảy ở trẻ < 5 tuổi năm 1978 là 2‰ [14] Ở Trung Quốc thì tỷ lệ mắc tiêu chảy cũng giảm hàng năm tuy nhiên vẫn còn ở mức cao [68] Nghiên cứu của

Gebremichael Gebreegziabher cho thấy trong số Salmonella phân lập, kháng

cao nhất đã được quan sát ampicillin (89,5%), tetracycline (89,5%), chloramphenicol (78,9%) và cotrimoxazol (57,9%) Kháng thuốc đã được ghi

nhận (100%) loài Salmonella và (88,9%) Shigella [58] Năm 2018 ở Pakistan

có 32,3% các trường hợp nhập viện có biểu hiện tiêu chảy [65] Trong số 7,6 triệu trường hợp tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi trong năm 2010 nguyên nhân do tiêu chảy chiếm 9% [62] Có 49-85% tử vong do tiêu chảy ở trẻ từ 1 đến 11 tháng là do tiêu chảy cấp tính [50]

1.4.2 Các nghiên cứu trong nước

Tổng cục thống kê năm 2011 cho biết sự khác biệt lớn nhất về tỷ suất

tử vong trẻ em liên quan tới trình độ học vấn của người mẹ, nhóm mức sống của hộ gia đình và nhóm dân tộc của chủ hộ Tỷ suất tử vong trẻ em dưới 1 tuổi cũng có sự khác biệt tương tự như tỷ suất tử vong trẻ em dưới 5 tuổi khi phân theo trình độ học vấn của người mẹ Tỷ suất tử vong trẻ em dưới 5 tuổi của nhóm 20% hộ nghèo nhất là 28 phần nghìn, cao gấp 2 lần so với tỷ suất tử vong trẻ em dưới 5 tuổi của nhóm hộ còn lại [40]

Số liệu thống kê của Bộ Y tế cho thấy tỷ suất chết trẻ em dưới 5 tuổi giảm từ 42‰ năm 2001, xuống 27,5‰ năm 2005 và đến năm 2009 còn 25,0‰ , năm 2012 là 23,8‰ năm 2014 là 22,4‰, năm 2015 là 22,1‰ [8], [9], [10]

Bệnh tiêu chảy là một vấn đề y tế toàn cầu đặc biệt ở các nước đang phát triển như Việt Nam Nhận thức được vấn đề này nhiều công trình đã đươc nghiên cứu bởi các nhà khoa học nhằm giảm tỉ lệ mắc và chết của bệnh tiêu chảy [3], [4], [7]

Nguyễn Thị Kim Thanh nghiên cứu đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng

và kết quả điều trị của các tác nhân vi khuẩn gây bệnh tiêu chảy cấp ở trẻ em tại khoa tiêu hóa bệnh viện Nhi Đồng Cần Thơ cho thấy độ tuổi của trẻ dưới

24 tháng tuổi là 84,9% và có 64,9% là bé trai [32]

Lương Cao Đồng (2013) kết luận tỷ lệ trẻ bị tiêu chảy cấp do Rotavirut

là 48,5% trong tổng số tiêu chảy cấp, chủ yếu tập chung ở nhóm tuổi từ 12 -

36 tháng (79,2%) Tỷ lệ trẻ trai gặp cao hơn trẻ gái với tỷ số nam/nữ = 1,65

Các yếu tố thuận lợi cho việc mắc tiêu chảy cấp do Rotavirut bao gồm: tiếp

xúc với trẻ bệnh, trẻ không được nuôi bằng sữa mẹ hoặc nuôi bằng sữa mẹ một phần, mùa Đông – Xuân [16]

Nguyễn Minh Hiệp (2013) kết luận tỷ lệ nhiễm Notavirut ở trẻ tiêu

chảy là 34,9% (đơn nhiễm 26%, đồng nhiễm 8,9%), không tiêu chảy nhiễm

Notavirut là 18,7% Lứa tuổi thường gặp 6-24 tháng Bệnh tiêu chảy gặp

quanh năm, cao điểm vào tháng 4, 5, 7 và 11 Biểu hiện lâm sàng bệnh tiêu chảy là nôn, sốt và tiêu chảy, các dấu hiệu thường kết hợp với nhau [18]

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Trẻ dưới 5 tuổi và các bà mẹ của trẻ đang sinh sống tại huyện Kế Sách, tỉnh Sóc Trăng từ tháng 06 năm 2017 đến tháng 07 năm 2018

2.1.1 Tiêu chuẩn chọn mẫu

- Trẻ dưới 5 tuổi và các bà mẹ của trẻ từ 18 tuổi trở lên có hộ khẩu thường trú tại huyện Kế Sách, tỉnh Sóc Trăng trong thời điểm nghiên cứu

- Đồng ý tham gia nghiên cứu

2.1.2 Tiêu chuẩn loại trừ

- Các bà mẹ không thể giao tiếp được như câm, điếc, sa sút trí tuệ, đang

2.2 Phương pháp nghiên cứu

2.2.1 Thiết kế nghiên cứu

Phương pháp điều tra cắt ngang, mô tả

Nghiên cứu can thiệp cộng đồng có so sánh trước - sau

2.2.2 Cỡ mẫu

Với một nghiên cứu mô tả cắt ngang, kích thước mẫu trong nghiên cứu được sử dụng công thức tính cỡ mẫu như sau:

* Cỡ mẫu cho mục tiêu 1

d

) p 1 ( p z

/2 1



Trong đó:

n: số cặp bà mẹ và con dưới 5 tuổi

Z = 1,96 (với độ tin cậy 95%)

p: là tỷ lệ trẻ dưới 5 tuổi bị tiêu chảy Theo nghiên cứu của Võ Thành Thái năm 2017 tại huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp là 34,78% [31] Nên chúng tôi chọn p= 0,3478

d: sai số cho phép Chọn d = 0,05

Thay vào công thức ta có:

n = = 384

Từ công thức trên tính được là 348, làm tròn là 400

Cỡ mẫu hiệu chỉnh (vì chọn mẫu cụm) với ảnh hưởng thiết kế là 1,5

Bước 1: Phân tầng theo đơn vị kinh tế

Huyện Kế Sách có tất cả 13 đơn vị hành chính cấp xã phường gồm 11

xã và 2 thị trấn được chia thành 3 tầng, tổng số có 86 ấp

Tầng khá: gồm 2 thị trấn (thị trấn Kế Sách và thị trấn An Lạc Thôn) Tầng trung bình: gồm 7 xã (Nhơn Mỹ, An Lạc Tây, Xuân Hòa, Ba Trinh, Kế An, Đại Hải, Phong Nẫm)

(0,05)2(1,96) 2 x 0,3478 (1- 0,3478)

Tầng khó khăn: gồm 4 xã nghèo thuộc Chương trình 135 TTg (Kế Thành, Trinh Phú, An Mỹ, Thới An Hội)

Bước 2: Chọn xã/thị trấn

Lập danh sách và đánh số thứ tự theo phân tầng, sau đó bốc thăm ngẫu nhiên chọn tầng khá 1 thị trấn, tầng trung bình 1 xã và tầng khó khăn 1 xã để sàng lọc chọn những bà mẹ có con dưới 5 tuổi đưa vào danh sách đối tượng nghiên cứu Thực tế chúng tôi chọn ngẫu nhiên thị trấn An Lạc Thôn, xã Ba Trinh

và xã Thới An Hội

Bước 3: Chọn ấp

Lập danh sách tất cả các ấp của 1 thị trấn và 2 xã đã được chọn và tiến hành bốc thăm ngẫu nhiên lần thứ hai để chọn ra 2 ấp cho mỗi xã, thị trấn đưa vào danh sách để tiến hành nghiên cứu

Bước 4: Chọn đối tượng nghiên cứu cho mục tiêu 1

- Lập danh sách liệt kê toàn bộ các bà mẹ đang nuôi con dưới 5 tuổi của

6 ấp/xã, thị trấn được chọn

- Đánh số thứ tự theo danh sách họ tên của các bà mẹ có con dưới 5 tuổi theo số thứ tự từ 1 đến n của ấp đã được chọn bốc thăm ngẩu nhiên, chọn

200 cập bà mẹ và con dưới 5 tuổi/thị trấn hoặc xã

Bước 5: Chọn đối tượng nghiên cứu cho mục tiêu 2 và 3

Chọn tất cả bà mẹ có con dưới 5 tuổi bị tiêu chảy

2.2.4 Nội dung nghiên cứu

2.2.4.1 Đặc điểm đối tượng nghiên cứu

* Đặc điểm của mẹ và gia đình

- Độ tuổi: tuổi mẹ được tính theo năm dương lịch (tức năm tiến hành điều tra trừ đi năm sinh = tuổi mẹ) Chia là 2 nhóm tuổi:

+ 30 tuổi

- Số con trong gia đình: 1 con, 2 con,  3 con

- Nguồn nước sinh hoạt:

- Thứ tự con trong gia đình: Con thứ nhất, Con thứ hai, Con thứ ba

- Tình trạng tiêm ngừa của trẻ: + Tiêm ngừa đầy đủ + Tiêm ngừa không đầy đủ

2.2.4.2 Tỷ lệ trẻ dưới 5 tuổi bị tiêu chảy:

- Trong 2 tuần qua trẻ mắc tiêu chảy:

+ Có: Xác định trẻ bị tiêu chảy trong vòng 2 tuần trước thời điểm điều tra theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới (TCYTTG): trẻ có đi ngoài phân

lỏng hoặc tóe nước trên 3 lần/24 giờ, phân lỏng là phân không thành khuôn Đối với trẻ sơ sinh, nhất là trẻ bú mẹ có thể đi nhiều lần trong ngày (thậm chí

có khi đến 10 lần/24 giờ) với phân hơi lỏng và số lượng ít, vì thế chúng tôi sẽ hỏi bà mẹ xem trẻ có đi nhiều hơn và lỏng hơn bình thường hay không [1], [5],[12],[42]

+ Không: Xác định không đúng định nghĩa của TCYTTG, hoặc trả lời khác

- Số đợt mắc tiêu chảy: chia 3 nhóm: < 2 đợt, 2-3 đợt, > 3 đợt

Đợt tiêu chảy là thời gian kể từ ngày đầu tiên bị tiêu chảy tới ngày mà sau đó hai ngày phân trẻ bình thường

Nếu sau hai ngày trẻ tiêu chảy lại là trẻ bắt đầu một đợt tiêu chảy mới [1]

- Số ngày mắc tiêu chảy trung bình/đợt: chia thành 3 nhóm:

+ < 2 ngày

+ 2-3 ngày

+ > 3 ngày

2.2.4.3 Kiến thức và thực hành phòng chống tiêu chảy

* Kiến thức phòng tiêu chảy

- Hiểu biết về tiêu chảy:

+ Đúng: là khi kể đủ 2 tiêu chuẩn theo (WHO):

Đi tiêu phân lỏng

Đi tiêu trên 3 lần/ngày

+ Chưa đúng: nếu trả lời được 1 trong 2 tiêu chuẩn hoặc trả lời không biết hoặc ngoài 2 tiêu chuẩn trên

Nguyên nhân tiêu chảy

+ Đúng: nếu bà mẹ kể được từ 2/3 ý

Không nuôi con bằng sữa mẹ

Cho trẻ bú bình (chai)

Ăn thức ăn không nấu chính, để nguội, ôi thiu, không hợp vệ sinh + Không đúng: nếu trả lời khác

- Hiểu biết về tính chất lây bệnh của tiêu chảy:

+ Đúng: bệnh tiêu chảy không lây hoặc ít

+ Không đúng: không, không biết

- Hiểu biết đường lây của tiêu chảy:

+ Đúng: nếu bà mẹ kể được từ 2/3 ý

Đường ăn uống

Tay bẩn

Ruồi nhặng

+ Không đúng: nếu bà mẹ kể được từ 1/3 ý trên hoặc đường lây khác

Đường máu, đường hít thở, đường khác

- Tính chất của tiêu chảy

+ Đúng: Có

+ Không đúng: Không, không biết

Nếu có nguy hiểm

+ Đúng: trả lời được 2/3 ý

Gây tử vong

Mất nước

Gây suy dinh dưỡng

- Trẻ < 5 tuổi có dễ mắc tiêu chảy:

+ Đúng: Có

+ Không đúng: Không, không biết

- Phòng bệnh tiêu chảy:

+ Đúng: nếu bà mẹ kể được từ 4/7 ý

Nuôi con bằng sữa mẹ

Cho trẻ ăn dặm đúng (khi trẻ từ 4 đến 6 tháng tuổi)

Rửa tay sạch trước khi chế biến và cho trẻ ăn

+ Không đúng: Không, không biết

Biết thông tin về tiêu chảy:

+ Không đúng: là khi trả lời không biết

* Thang điểm đánh giá chung về kiến thức: mỗi câu trả lời dúng được 1 điểm

Bảng 2.1.Thang điểm đánh giá chung về kiến thức

K1 Biết đi tiêu phân lỏng > 3 lần trong ngày 1đ