Untitled TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT KHOA NGỮ VĂN KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Đề tài “Nhân vật lịch sử và dã sử trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp” Giảng viên hướng dẫn TS HÀ THANH VÂN Sinh viên thực[.]
Lý do ch ọn đề tài
Nguyễn Huy Thiệp là một hiện tượng nổi bật trong văn học Việt Nam cuối thế kỷ XX, với nhiều tác phẩm đa dạng như kịch, truyện ngắn và tiểu thuyết Ông đặc biệt nổi bật trong thể loại truyện ngắn, mang đến những góc nhìn mới mẻ và táo bạo Tác phẩm của ông đã thu hút sự chú ý mạnh mẽ từ cả dư luận trong nước và quốc tế Dù có nhiều ý kiến trái chiều về truyện ngắn của ông, hầu hết mọi người đều công nhận ông là một tài năng độc đáo.
131] Đánh dấu cho thành công ở thể loại này ông đã giành được một số giải thưởng quan trọng:
- Ngày 9 tháng 7 năm 2007, ông được đại sứ Pháp ở Việt Nam trao tặng Huân chương Văn học Nghệ thuật của Pháp;
- Ngày 23 tháng 01 năm 2008, ông nhận giải thưởng Premio Nonino, Italy;
Truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp đã được dịch ra nhiều ngôn ngữ khác nhau, bao gồm tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Italy, tiếng Thụy Điển, tiếng Đan Mạch, tiếng Hà Lan, tiếng Đức, tiếng Hàn Quốc và tiếng Nhật Bản.
Tác phẩm văn chương của Nguyễn Huy Thiệp đã chứng minh tầm ảnh hưởng sâu rộng của nó đối với độc giả cả trong nước lẫn quốc tế.
Nguyễn Huy Thiệp có một kinh nghiệm sống phong phú nhờ vào việc trải nghiệm nhiều nghề nghiệp như dạy học, làm viên chức, vẽ tranh, bán quán ăn đặc sản và làm gốm Ông tin rằng việc trải qua những khó khăn trong từng nghề giúp ông tích lũy vốn sống cần thiết cho việc viết Tài năng của ông được mài dũa qua những trải nghiệm này, tạo nên lối viết mới mẻ, phong phú và đa dạng Truyện ngắn của ông thể hiện tư duy nghệ thuật sâu sắc, với những tìm tòi và thể nghiệm nhằm tạo ra các tác phẩm khai phá, đặc biệt trong thể loại văn học sử Mặc dù có nhiều ý kiến trái chiều về cách viết của ông, người đọc vẫn cảm thấy thú vị và lôi cuốn khi khám phá mảng truyện ngắn lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp.
Sự yêu thích đối với tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp đã thúc đẩy người viết nghiên cứu sâu về truyện ngắn của ông Đề tài “Nhân vật lịch sử và dã sử trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp” sẽ là nội dung chính cho khóa luận tốt nghiệp Hy vọng rằng nghiên cứu này sẽ góp phần làm phong phú thêm hành trình khám phá Nguyễn Huy Thiệp.
Mục tiêu nghiên cứu
Khóa luận nghiên cứu các tuyến nhân vật chính trong tác phẩm “Nhân vật lịch sử và dã sử trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp” một cách hệ thống và toàn diện Qua đó, bài viết khẳng định cái nhìn đa chiều, mới mẻ và táo bạo của Nguyễn Huy Thiệp về con người thông qua hệ thống nhân vật phong phú và đa dạng.
Nghệ thuật xây dựng nhân vật tiêu biểu của Nguyễn Huy Thiệp một lần nữa khẳng định tài năng xuất sắc của ông trong lĩnh vực truyện ngắn.
Qua khóa luận này, tác giả mong muốn cung cấp cái nhìn tổng quan về các tác phẩm truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, nhấn mạnh những đóng góp của ông cho văn học Việt Nam Đồng thời, luận văn sẽ làm nổi bật tuyến nhân vật lịch sử và dã sử được thể hiện một cách sáng tạo và hấp dẫn qua ngòi bút của ông Tác giả hy vọng rằng nghiên cứu này sẽ giúp hoàn thiện và làm sinh động hơn bức tranh về Nguyễn Huy Thiệp.
L ị ch s ử v ấn đề
Hai mươi năm trước, trong thời kỳ đổi mới, đất nước đã được hồi sinh, kéo theo sự phục hồi của con người và văn học Thời kỳ này đã tạo ra những tác phẩm sâu sắc, phức tạp và đa dạng, trong đó nổi bật là "hiện tượng" Nguyễn Huy Thiệp.
Sự xuất hiện của ông trên văn đàn đã tạo ra một cú sốc lớn cho giới văn chương và độc giả, đặc biệt là khi ông cho ra mắt tác phẩm "Tướng về hưu" Nguyễn Khải đã phải thốt lên về tầm ảnh hưởng của tác phẩm này.
Khi dư luận vẫn đang xôn xao về truyện ngắn này, ông đã tiếp tục giới thiệu tác phẩm mới mang tên "Những ngọn gió".
Nguyễn Huy Thiệp, tác giả của những tác phẩm nổi bật như "Hua Tát", "Con gái thủy thần", và "Giọt máu", không chỉ nổi tiếng với truyện ngắn mà còn với kịch, tiểu thuyết và tiểu luận văn chương Sự xuất hiện của ông đã làm dấy lên một làn sóng quan tâm mạnh mẽ trong dư luận, khi độc giả tranh nhau tìm đọc và bàn luận về các tác phẩm của ông Có thể nói, Nguyễn Huy Thiệp đã "nạp điện" cho nền văn học Việt Nam, góp phần làm cho giới văn đàn trở nên sôi động hơn Hơn hai thập kỷ qua, các ý kiến xung quanh "hiện tượng" Nguyễn Huy Thiệp đã lên tới hàng trăm, cùng với nhiều luận văn đại học và sau đại học nghiên cứu về sáng tác của ông, và con số này chắc chắn sẽ tiếp tục gia tăng.
Trong gần hai mươi năm qua, nhiều ý kiến về Nguyễn Huy Thiệp và các truyện ngắn của ông đã được đăng tải rộng rãi trên báo chí Tác giả đã dựa vào cuốn sách "Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp" của Phạm Xuân Nguyên, một tác phẩm tập hợp nhiều bài viết về nhà văn, để tổng hợp các nhận định liên quan đến "Nhân vật lịch sử và dã sử" của ông Phần còn lại của các ý kiến sẽ được bổ sung từ các tư liệu bên ngoài.
3.1 Ý kiến, nhận định về nội dung, hình thức có liên quan đến nhân vật lịch sử và dã sử trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp
Trong “ Bàn thêm v ề truy ệ n ng ắ n Vàng L ử a c ủ a Nguy ễ n Huy Thi ệ p ”, Văn Giá nhận định: “…nhân vật của anh là những ẩn dụđa nghĩa Đặng Phú Lân (Kiếm sắc),
Phăng (Vàng lửa) thể hiện mạch ngầm của những ý tưởng và giả định chưa hoàn thiện mà tác giả muốn gửi đến độc giả Theo Văn Giá, mỗi nhân vật dã sử của Nguyễn Huy Thiệp đều chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa, phản ánh suy tư và cảm xúc chủ quan của nhà văn Đào Duy Hiệp nhận định rằng Hồ Xuân Hương không xuất hiện như một hình tượng nhân vật mà chỉ hiện lên qua suy nghĩ so sánh của Tổng Cóc, thông qua những đồ vật mang dấu ấn của con người và bàn tay nàng.
Xuân Hương, qua cái nhìn của Tổng Cóc, không xuất hiện trực tiếp mà được thể hiện qua cách nhìn nhận của người khác Điều này giúp người đọc cảm nhận và hiểu rõ hơn về nhân cách của cả hai nhân vật, từ đó rút ra những suy nghĩ và cảm xúc riêng của mình.
Trong “ Có ngh ệ thu ậ t Ba-R ố c trong các truy ệ n ng ắ n c ủ a Nguy ễ n Huy Thi ệ p hay không? ” Thái Hòa, giảng viên Đại học Sư phạm Hà Nội đã nhận định rằng:
“Tất cả những trò bàn luận của lũ chúng ta đều vô nghĩa hết Thiên nhiên không hề dối trá” (Chút thoáng Xuân Hương) Điều này khẳng định rằng thiên nhiên chứa đựng những quy luật vĩnh cửu, bao gồm cả quy luật sinh tồn của con người Thái Hòa cũng nhận thấy điều này qua nhân vật trong truyện ngắn lịch sử.
Nguyễn Huy Thiệp rất lương thiện, rất đẹp về tâm hồn, đại diện là Nguyễn Du và
Hồ Xuân Hương nhận định rằng Nguyễn Du có tấm lòng thương người, nhưng lòng thương ấy dường như không mang lại lợi ích cho cộng đồng, chỉ phản ánh sự tàn tạ của tâm hồn ông Cái đẹp thực sự nằm sâu trong tâm hồn, hòa quyện với thiên nhiên, thể hiện qua những tâm hồn đẹp như Xuân Hương và Nguyễn Du Theo nhà văn, có hai loại người đẹp: những người ngây thơ, gần gũi với bản sắc tự nhiên, và những người đã trải qua đau khổ, được cuộc đời rèn giũa thành trong trẻo, thanh cao Cuối cùng, cái đẹp của thiên nhiên, với sự hài hòa và rộng lượng, được thể hiện qua cảnh rừng mùa xuân, suối êm dịu, và ánh trăng lộng lẫy trong vườn chè của tri phủ Vĩnh Tường.
Nghiên cứu của Nguyễn Mai Xuân và Trương Hồng Quang về kết cấu truyện ngắn "Vàng lửa" trong tác phẩm "Vàng lửa của Nguyễn Huy Thiệp" đã chỉ ra rằng truyện được chia thành bốn phần Phần đầu tiên, được gọi là phần dẫn chuyện, mô tả cách mà người kể chuyện ở ngôi thứ nhất thu thập các "tư liệu cổ" Một chi tiết quan trọng là nhận xét của nhân vật Quách Ngọc Minh về hình ảnh trong tác phẩm.
Người trẻ tuổi trong quán mang vẻ đẹp trong trẻo và lạ lùng, với tâm hồn thuần khiết như nước nguồn Câu chuyện được kể từ ngôi thứ nhất đã khắc họa một cách sâu sắc về Nguyễn.
Phần hai của truyện chứa nhiều trích đoạn bút ký của Phăng, nhưng chủ đề chính về Vàng lửa chỉ thực sự được phát triển ở phần ba với bút ký của người Bồ Đào Nha Cuối cùng, phần bốn kết thúc với ba đoạn kết giả định từ ngôi kể thứ nhất, thể hiện sự "mở nút" cho toàn bộ hành động của câu chuyện.
Nhà nghiên cứu văn học đã đồng ý rằng nhân vật Phăng là một thành công lớn của Nguyễn Huy Thiệp trong bài “Về một cách hiểu truyện ngắn Vàng lửa” Nhân vật Phăng đã khiến tác giả phải “khiêu vũ bằng giai điệu chính mình”, cho thấy sự thành công của Nguyễn Huy Thiệp trong việc xây dựng nhân vật này, qua đó truyền tải nhiều thông điệp sâu sắc đến người đọc.
PGS.TS Đặng Anh Đào với bài viết về “ Ki ế p luân h ồ i c ủ a Nguy ễ n Trãi qua
Nguyễn Thị Lộ thể hiện nỗi cô đơn sâu sắc của nhân vật lịch sử trong tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp, phản ánh mối ám ảnh về sự cô đơn trong chính bản thân nhân vật.
Nguyễn Trãi, một nhân vật lịch sử, đã trải qua sự cô đơn từ hơn 500 năm trước, điều này thể hiện qua số phận bi thảm của ông Tuy nhiên, qua tác phẩm Nguyễn Thị Lộ, Nguyễn Trãi được tái hiện như một con người hiện đại, với ý thức về sự cô đơn mà chỉ con người ngày nay, đặc biệt ở Việt Nam, mới cảm nhận đầy đủ Ông luôn cảm thấy cô đơn ngay cả khi ở giữa đồng loại, phản ánh tư duy “bầy đàn” mà con người thường mắc phải, khi không dám sống theo cách riêng của mình Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp muốn truyền tải thông điệp rằng mỗi cá nhân là một thực thể độc đáo với tư duy và ước muốn riêng, khuyến khích mọi người sống cho bản thân thay vì chỉ chạy theo số đông, đồng thời tôn trọng những suy nghĩ khác biệt của người khác.
Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Tuyết Nhung, khoa Việt Nam học (Đại Học Sư
Nhi ệ m v ụ nghiên c ứ u
Đề tài nghiên cứu sẽ bắt đầu từ khái quát về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của
Nguyễn Huy Thiệp là một tác giả nổi bật với việc khắc họa nhân vật lịch sử và dã sử trong các truyện ngắn của ông Bài viết sẽ phân tích nghệ thuật xây dựng nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp, từ đó rút ra những kết luận khái quát về phong cách sáng tác của ông.
Phương pháp nghiên cứ u
5.1 Phương pháp thống kê, hệ thống
Dựa trên dữ liệu về truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, bài viết sẽ tiến hành thống kê và phân loại các nhân vật thành từng tuyến nhân vật tương ứng.
5.2 Phương pháp phân tích và tổng hợp
Dựa vào cấu trúc đề cương đã nêu, tác giả sẽ lần lượt phân tích từng truyện ngắn, chú trọng vào các chi tiết quan trọng để làm rõ nội dung chủ đề Sau đó, tác giả sẽ tách biệt những yếu tố riêng lẻ và tổng hợp các điểm chung nhằm hoàn thiện bài luận một cách tốt nhất.
5.3 Phương pháp văn hóa lịch sử
Nguyễn Huy Thiệp xây dựng phong cách viết truyện ngắn độc đáo dựa trên bối cảnh thời đại, từ đó tạo ra những tuyến nhân vật đặc trưng, giúp ông tìm nguồn cảm hứng cho các tác phẩm của mình.
Tìm hiểu về các nhà văn nổi bật trong việc sáng tác về nhân vật lịch sử và dã sử giúp làm rõ phong cách viết độc đáo của Nguyễn Huy Thiệp Những tác phẩm này không chỉ phản ánh bối cảnh lịch sử mà còn thể hiện chiều sâu tâm lý nhân vật, từ đó tạo nên sự hấp dẫn trong văn chương của ông.
Đối tượ ng và ph ạ m vi nghiên c ứ u
Nhân vật lịch sử và dã sử trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp
Trong luận văn này, tác giả không đặt mục tiêu nghiên cứu toàn bộ tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp, mà chỉ tập trung vào việc khảo sát những truyện ngắn tiêu biểu, mỗi truyện đại diện cho các đề tài riêng biệt trong cuốn "Truyện ngắn".
Nguy ễ n Huy Thi ệ p ” do Đỗ Thủy Tiên hiệu đính được Nhà xuất bản Văn hóa Sài Gòn xuất bản năm 2007.
C ấ u trúc khóa lu ậ n
NHÀ VĂN NGUYỄ N HUY THI Ệ P VÀ QUÁ TRÌNH SÁNG TÁC
Nguyễn Huy Thiệp, sinh ngày 29 tháng 4 năm 1950 tại Thanh Trì, Hà Nội, đã trải qua thời thơ ấu lưu lạc cùng gia đình khắp nông thôn đồng bằng Bắc Bộ, từ Thái Nguyên đến Phú Thọ và Vĩnh Phúc Ông đã chia sẻ những trải nghiệm này trong một cuộc phỏng vấn trên báo Văn nghệ Thái.
Nhà văn của chúng ta được sinh ra trong hoàn cảnh đặc biệt khi mẹ ông mang bầu và vẫn phải đi buôn để mưu sinh Nông thôn không chỉ là nơi lưu giữ ký ức mà còn là hồn cốt văn hóa dân tộc Việt Nam trong tâm hồn ông Qua những trải nghiệm sống, ông nhận ra giá trị của bản thân và các tầng lớp khác trong xã hội Ấn tượng về đồng quê và người lao động đã in đậm trong nhiều tác phẩm của ông, như trong truyện ngắn "Những bài học nông thôn", nơi ông viết: “Mẹ tôi là nông dân, còn tôi sinh ở nông thôn.”
Nguyễn Huy Thiệp chịu ảnh hưởng giáo dục chủ yếu của ông ngoại, vốn là người am hiểu nho học và mẹ, vốn là người sùng đạo Phật
Năm 1960, ông cùng gia đình định cư ở xóm Cò, làng Khương Hạ, Hà Nội
Năm 1970, ông tốt nghiệp khoa Sử Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và bắt đầu sự nghiệp dạy học tại Tây Bắc cho đến năm 1980 Ký ức mười năm dạy học tại Sơn La đã để lại trong ông những dấu ấn đặc biệt, giản dị và hồn nhiên Việc vượt qua khó khăn trong đi lại, sinh hoạt hàng ngày và cái đói để hoàn thành nhiệm vụ dạy học đã mang đến cho ông những trải nghiệm quý giá, trở thành chất liệu phong phú cho những trang văn được yêu thích sau này.
Năm 1980, ông trở về Hà Nội và kết hôn với cô giáo lịch sử tên Trang Khi cưới, vợ ông đang dạy học ở Bắc Ninh, trong khi ông làm việc ở Sơn La Sau khi con trai đầu lòng Nguyễn Huy Thiệp lên 3 tuổi, ông quyết định bỏ nghề dạy học để theo đuổi nhiều công việc khác nhau, bao gồm làm công chức tại Cục xuất bản Bộ Giáo dục và Công ty Sách và Thiết bị Giáo dục Cuối cùng, ông làm việc tại Công ty Kỹ thuật trắc địa bản đồ, Cục Bản đồ cho đến khi nghỉ hưu.
Sự nghiệp văn học của ông bắt đầu trong thời kỳ đổi mới của nền văn học Việt Nam Ông ra mắt tác phẩm đầu tiên khi 36 tuổi, đã có hai con, trong đó con trưởng đã hơn mười tuổi Ông sáng tác nhiều thể loại như truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch, thơ, tiểu luận và phê bình văn học Hiện tại, ông vẫn sống cùng gia đình tại số 71 Bùi Xương Trạch, Khương Đình, Hà Nội.
Sau 30 năm cầm bút cống hiến cho sự nghiệp văn chương, Nguyễn Huy Thiệp đã quyết định dừng bút vào cuối năm 2014
Nguyễn Huy Thiệp khởi đầu sự nghiệp sáng tác muộn màng, với những truyện ngắn đầu tiên được đăng trên báo Văn nghệ vào năm 1986, nhưng chưa gây được sự chú ý Đến năm 1987, tác phẩm "Tướng về hưu" ra mắt và sau đó là chùm truyện "Kiếm sắc – Vàng lửa – Phẩm tiết" vào tháng 4 năm 1988, ông mới thực sự trở thành một cái tên nổi bật trong làng văn học.
“nổi đình đám” trong làng văn chương lúc bấy giờ
Gần 40 tuổi Nguyễn Huy Thiệp mới cho in truyện ngắn đầu tiên, nhưng chỉ sau vài năm ông đã trở thành một “hiện tượng” khiến văn đàn phải xôn xao Ngay cả một nhà văn tầm cỡ như Nguyễn Khải, sau khi đọc Tướng về hưu còn hoảng sợ nói rằng: “Tôi cầm bút cả đời, nhưng may ra tôi viết được một phần ba truyện như vậy” [36]
Nguyễn Huy Thiệp nổi bật với khả năng viết truyện ngắn, khai thác nhiều đề tài đa dạng như lịch sử, văn học, huyền thoại, cổ tích, và xã hội Việt Nam đương đại Ông cũng chú trọng đến cuộc sống ở làng quê và những người lao động Hơn 40 tác phẩm của ông chủ yếu được xuất bản trong tập truyện "Những ngọn gió Hua Tát" (Văn Hóa, Hà Nội).
Nguyễn Huy Thiệp là một tác giả nổi bật với nhiều tác phẩm đáng chú ý như "Con gái thủy thần" (Hội Nhà Văn, Hà Nội, 1993), "Xuân Hồng" (Tân Thư, California, 1994), và "Như những ngọn gió" (Văn Học, Hà Nội, 1995) Ông cũng có bộ "Truyện ngắn chọn lọc Nguyễn Huy Thiệp" (Hội Nhà Văn, Hà Nội, 1995) và tác phẩm "Thương cả cho đời bạc".
(Văn Hóa - Thông Tin, Hà Nội, 2000), Mưa Nhã Nam (Văn Học, Hà Nội, 2001),
Tuyển tập truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp bao gồm nhiều tác phẩm nổi bật như "Tuyển tập truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp" (Phụ Nữ, Hà Nội, 2001), "Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp" (Nxb Trẻ, 2003), "Những truyện huyền thoại và lịch sử" (Nxb Hội nhà văn, 2004), "Những truyện thành thị" (Nxb Hội nhà văn, 2004), "Những truyện nông thôn" (Nxb Hội nhà văn, 2004), và "Những truyện danh nhân" (Nxb Hội nhà văn, 2004) Những tác phẩm này không chỉ phản ánh sâu sắc đời sống xã hội mà còn thể hiện tài năng nghệ thuật độc đáo của tác giả.
2004), Những truyện tình yêu (Nxb Hội nhà văn, 2004), Cánh buồm nâu thuở ấy
(Hội nhà văn, 2005), Tình yêu, tội ác và trừng phạt (Tp.HCM, 2012), Hạc vừa bay vừa kêu thảng thốt (Tp HCM, 2013)
Tác giả “Tướng về hưu” không chỉ nổi bật với truyện ngắn mà còn có những tác phẩm tiểu thuyết và thơ Mặc dù số lượng tiểu thuyết của ông còn ít và chưa nổi bật như mảng truyện ngắn, một số tác phẩm đáng chú ý bao gồm: "Tiểu Long Nữ" (1996), "Tuổi hai mươi yêu dấu" (2002), và "Gạ tình lấy điểm" (2007) Ngoài ra, kịch của Nguyễn Huy Thiệp được tập hợp trong các tác phẩm như "Suối nhỏ êm dịu" (2001), "Mổ nhà văn" và "Tuyển tập kịch Nguyễn Huy Thiệp".
Nhà xuất bản Trẻ (2003) đã phát hành nhiều tác phẩm nổi bật như: "Xuân hồng", "Còn lại tình yêu", "Gia đình", "Nhà tiên tri", và "Hoa Sen nở ngày 29 tháng 4" Đặc biệt, cuốn kịch bản chèo "Vong Bướm" cũng là một trong những tác phẩm đáng chú ý.
(Nxb Nhã Nam, 2012) gồm có hai tác phẩm là: Vong Bướm và Truyền thuyết tìm vua, đây là cuốn kịch bản chèo đầu tiên mà Nguyễn Huy Thiệp viết
Nguyễn Huy Thiệp là một nhà thơ có nhiều sáng tác, mặc dù chưa có tập thơ nào được xuất bản Thơ của ông thường xuất hiện trong các truyện ngắn và một số tác phẩm đã được chuyển thể thành phim như "Tướng về hưu", "Thương nhớ đồng quê" (đạo diễn: Đặng Nhật Minh) và "Những người thợ xẻ" Ngoài ra, thơ của ông cũng góp mặt trong kịch bản chèo "Vong Bướm", với những câu thơ lục bát mang sắc thái vừa buồn vừa tươi sáng.
Nguyễn Huy Thiệp không chỉ nổi bật với các tác phẩm văn học mà còn có những bài tiểu luận phê bình sâu sắc trên báo chí Năm 2004, ông cho ra đời bài viết "Trò chuyện với hoa thủy tiên và những nhầm lẫn của nhà văn", được hình thành trong một chuyến đi chơi cùng bạn Thích Thiện Ngân vào ngày mồng 3 Tết Giáp Thân Trong hành trình lên vùng núi Kim Bôi - Hòa Bình, ông đã chia sẻ những suy nghĩ của mình về văn học, từ đó bài viết đã ra đời, nêu bật quan điểm cá nhân về vẻ đẹp của văn học và vấn đề doping trong văn học.
Văn học hiện nay đang thiếu những yếu tố quan trọng, điều này đã tạo ra nhiều tranh luận trong giới văn chương, đặc biệt trên Báo Văn nghệ và các trang mạng tại Việt Nam Nguyễn Huy Thiệp, một cây bút nổi bật, đã viết nhiều thể loại như tạp văn, tiểu luận và phê bình, được tập hợp trong cuốn sách "Giăng lưới bắt chim" Cuốn sách này bao gồm những bài viết tiêu biểu của ông như "Một góc sơ xuất trong thế giới nội tâm nhà văn", "Khoảng trống ai lấp được trong tư tưởng nhà văn", và "Con đường của nhà thơ", phản ánh sâu sắc những suy tư về con đường văn học.
H Ệ TH Ố NG KHÁI NI Ệ M
Theo Đại từ điển Tiếng Việt của Nguyễn Như Ý, truyện ngắn được định nghĩa là thể loại văn xuôi có dung lượng nhỏ, tập trung miêu tả những khía cạnh nhất định trong cuộc sống của nhân vật Khái niệm này ngắn gọn và dễ hiểu, giúp người đọc nắm bắt được cốt lõi của truyện ngắn.
Truyện ngắn là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ, thường viết bằng văn xuôi, phản ánh nhiều khía cạnh của đời sống con người và xã hội Đặc điểm nổi bật của truyện ngắn là sự giới hạn về dung lượng, phù hợp với việc độc giả đọc liền mạch Mặc dù có nguồn gốc từ các tác phẩm thể truyện thời trung đại và hình thức chuyện kể dân gian, truyện ngắn chỉ thực sự phát triển trong văn học hiện đại, gắn liền với sự phát triển của báo chí Thể loại này thường khắc họa một hiện tượng hoặc đặc tính trong mối quan hệ con người, với ít nhân vật và sự kiện phức tạp, thường không tạo ra một thế giới hoàn chỉnh mà chỉ phản ánh trạng thái xã hội hoặc tâm hồn con người.
Truyện ngắn là những tác phẩm tự sự ngắn gọn, thường được viết bằng văn xuôi, phản ánh đa dạng các khía cạnh của đời sống con người và xã hội.
“Nhân vật” là khái niệm đa nghĩa, không chỉ được sử dụng trong văn chương mà còn trong nhiều lĩnh vực khác Theo bộ Đại từ điển Tiếng Việt, “nhân vật” có thể hiểu là vai trong tác phẩm văn học, như nhân vật điển hình hay nhân vật chính diện Ngoài ra, thuật ngữ này còn chỉ những người có tiếng tăm và vai trò trong xã hội, như nhân vật lừng danh hay nhân vật đáng kính Tuy nhiên, trong phạm vi nghiên cứu của khóa luận này, tôi sẽ chỉ tập trung vào khái niệm “nhân vật” trong tác phẩm văn chương.
Hai tiếng "nhân vật" trong lí luận phương Tây có nguồn gốc từ từ "persona" trong tiếng Latinh, nghĩa là mặt nạ mà diễn viên đeo khi diễn kịch Thuật ngữ này hiện nay vẫn được sử dụng phổ biến trong văn chương để chỉ đối tượng mà nhà văn miêu tả và thể hiện.
Nhân vật văn học, theo giáo sư Trần Đình Sử, là hình tượng các cá thể con người trong tác phẩm, được nhà văn nhận thức và tái tạo qua nghệ thuật ngôn từ Những nhân vật này có thể là những cái tên cụ thể như Tấm, Cám, hay Thạch Sanh, hoặc những nhân vật không tên như chị vợ của Tràng trong "Vợ nhặt" của Kim Lân Ngoài ra, nhân vật còn có thể là con vật trong truyện cổ tích, đồng thoại, hay những hình ảnh mang tính ẩn dụ như con sói trong "Tiếng gọi nơi hoang dã" của J London và con người – côn trùng trong "Biến hình" của F Kafka.
Một định nghĩa khác về nhân vật trong cuốn Lí luận văn học của Lê Tiến Dũng:
Nhân vật trong tác phẩm văn học không chỉ là con người được xây dựng bằng các phương tiện của văn học, mà còn có phạm vi rộng hơn Chúng có thể là những nhân vật cụ thể như Thạch Sanh, A.Q, Chí Phèo, hoặc chỉ xuất hiện qua đại từ nhân xưng như “tôi”, “chàng”, “thiếp”, “mình”, “ta” Đặc biệt, nhân vật còn có thể là những sự vật, đồ vật được “người hóa”, như một “bông hoa” biết nói hay một “con cóc” biết kiện trời, mang tâm hồn và tính cách giống như con người.
Nhân vật văn học, theo Lại Nguyên Ân, là hình tượng nghệ thuật về con người, thể hiện sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ Ngoài con người, nhân vật còn có thể là động vật, thực vật, hoặc các sinh thể hoang đường với những đặc điểm giống con người Đây là một đơn vị nghệ thuật mang tính ước lệ, không thể đồng nhất với nguyên mẫu có thật, và thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người, có thể được xây dựng dựa trên cơ sở quan niệm ấy.
Nhân vật văn học, theo các nhà văn và nhà nghiên cứu, được xây dựng bằng các phương tiện văn học và có thể là con người, động vật, thực vật hoặc đồ vật được "người hóa" Những nhân vật này mang linh hồn và tính cách con người, thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người qua lăng kính chủ quan của tác giả, đồng thời mang tính ước lệ và không hoàn toàn giống với nguyên mẫu trong đời thực.
Theo cuốn Đại từ điển Tiếng Việt do Nguyễn Như Ý chủ biên, lịch sử được định nghĩa là quá trình ra đời, phát triển và tiêu vong của các sự kiện, bao gồm lịch sử thế giới, dân tộc và kiến trúc Trong khuôn khổ khóa luận này, tôi sẽ tập trung vào khái niệm "nhân vật lịch sử", tức là những nhân vật có thật trong lịch sử và mang ý nghĩa, tính chất quan trọng Ghép hai khái niệm "nhân vật" và "lịch sử", ta có thể hiểu "nhân vật lịch sử" là những cá nhân có ảnh hưởng lớn đến diễn biến của lịch sử.
"Dã sử" là những ký ức lịch sử được truyền miệng trong dân gian, khác với chính sử do nhà nước hoặc các học giả biên soạn và phát hành.
Dã sử, theo Hoàng Phê, là những câu chuyện lưu truyền trong dân gian, thường do cá nhân viết và có nhiều yếu tố hư cấu, khác với chính sử Khi kết hợp hai khái niệm “nhân vật” và “dã sử”, ta có khái niệm “nhân vật dã sử”, tức là những nhân vật xuất hiện trong các câu chuyện dân gian, thường mang tính hư cấu.
“Nhân vật dã sử” là những nhân vật trong chuyện sử dân gian, được ghi chép và lưu truyền bởi cộng đồng, khác với chính sử do nhà nước quản lý Chính sử phản ánh những điều được chế độ chấp nhận theo từng triều đại, nhưng không phải lúc nào cũng đầy đủ Ngược lại, “dã sử” ghi lại các sự kiện và nhân vật lịch sử theo quan niệm của dân gian Trong tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp, ông đã khéo léo xây dựng những nhân vật mang màu sắc dã sử, như Quách Ngọc, thể hiện sự phong phú và đa dạng của lịch sử dân gian.
Nguyễn Huy Thiệp đã hư cấu những nhân vật như Minh, Ngô Thị Vinh Hoa, Phăng, Đặng Phú Lân, tạo nên một lớp màu sắc dã sử cho câu chuyện Những nhân vật này, mặc dù không có thật trong lịch sử, lại khiến người đọc tưởng tượng rằng họ là những nhân vật lịch sử, thường đảm nhận vai trò người kể lại hoặc ghi chép các sự kiện Qua đó, Nguyễn Huy Thiệp mang đến tính khách quan cho câu chuyện lịch sử của mình, dù nó được hư cấu và kể lại từ góc nhìn cá nhân.
Những "nhân vật dã sử" trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp mang màu sắc dã sử đặc trưng Để thuận tiện cho việc nghiên cứu, tác giả tạm gọi những nhân vật này là "nhân vật dã sử".
NHÂN V Ậ T L Ị CH S Ử VÀ DÃ S Ử TRONG B Ố I C Ả NH TH ỜI ĐẠ I
Nguyễn Huy Thiệp là một nhà văn nổi bật với các tác phẩm hư cấu lịch sử Việc thảo luận về sáng tác của ông liên quan đến đề tài lịch sử không phải là điều dễ dàng Tuy nhiên, không thể phủ nhận vai trò quan trọng của Nguyễn Huy Thiệp trong việc sáng tạo văn học về lịch sử Trong các truyện ngắn thời kỳ đổi mới, ông thể hiện xu hướng chiêm nghiệm lại lịch sử một cách sâu sắc.
Nguyễn Huy Thiệp đã khởi đầu một cách sáng tạo, mở ra cái nhìn mới về lịch sử Lê Ngọc Trà nhận định rằng đây là lần đầu tiên lịch sử được đánh giá từ nhiều góc độ khác nhau, phản ánh quan điểm cá nhân của người viết thay vì chỉ theo quan điểm phổ biến Ông đã biến lịch sử thành đối tượng để nghiền ngẫm và thể hiện nghệ thuật, không chỉ dừng lại ở những điều thiêng liêng và bất khả xâm phạm Qua các tác phẩm như Kiếm sắc, Vàng lửa, Phẩm tiết, Mưa Nhã Nam, và Nguyễn Thị Lộ, Nguyễn Huy Thiệp đã thu hút sự chú ý của độc giả một cách mạnh mẽ.
Nguyễn Huy Thiệp là một nhà văn nổi tiếng với những nhân vật lịch sử như Quang Trung, Nguyễn Ánh, Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, và Hoàng Hoa Thám Bên cạnh đó, ông cũng sáng tạo ra các nhân vật hư cấu như Phăng, Đặng Phú Lân, và Ngô Thị Vinh Hoa, nhằm kết nối và làm nổi bật những sự kiện lịch sử có thật Bài viết sẽ đi sâu vào phân tích các nhân vật lịch sử và dã sử trong bối cảnh văn học và thời đại của Nguyễn Huy Thiệp.
2.1 Nhân vật lịch sử và dã sử của Nguyễn Huy Thiệp trong bối cảnh thời đại 2.1.1 Nhân vật lịch sử trong bối cảnh thời đại
Nguyễn Huy Thiệp đã khắc họa nhân vật lịch sử vua Gia Long qua lăng kính hư cấu, khác biệt với cách viết truyền thống tôn vinh các nhân vật lịch sử Nhân vật này được biến đổi thành hình ảnh mới mẻ và sống động, mang đậm chất tiểu thuyết Trên nền tảng chính sử, nhà văn đã khám phá nhiều khía cạnh của vua Gia Long, từ chiều sâu tính cách đến tâm lý nội tâm của ông Vua Gia Long xuất hiện trong nhiều tác phẩm của nhà văn như Kiếm sắc, Vàng lửa, và Phẩm tiết, mở ra một cái nhìn đa chiều về nhân vật lịch sử này.
Gia Long qua truyện ngắn Kiếm sắc
Truyện diễn ra trong bối cảnh triều đại Nguyễn Phúc Ánh, khi phong trào Tây Sơn đang bùng nổ Nguyễn Ánh được miêu tả là người đa mưu, kiên trì và không tin tưởng ai, coi trọng chữ hiệp và lễ Giai thoại về ông rất kỳ ảo, với hình ảnh mây đen cuồn cuộn theo sau mỗi bước đi, khiến dân chúng nhận ra sự hiện diện của ông qua những cơn mưa Trong khi chính sử xây dựng hình ảnh vua Gia Long như một kẻ phản bội, nhà văn đã khắc họa ông một cách sống động với những biểu cảm như cười ha hả, cau mày, hay toát mồ hôi, tạo nên một nhân vật đầy sức sống và sắc thái.
“Ánh cầm thanh kiếm”, tất cả những hành động sắc thái trên cho ta cảm nhận được
Nguyễn Ánh và Nguyễn Huệ là hai nhân vật đối đầu, tượng trưng cho sự xung đột mạnh mẽ trong lịch sử Sau khi thống nhất giang sơn, Nguyễn Ánh đã trả thù Nguyễn Huệ một cách tàn nhẫn, thể hiện qua lời nói của ông: “Huệ coi ta là quốc thù, hịch truyền khắp nơi, lời lẽ bẩn thỉu lắm Ta với Huệ không đội trời chung.” Sự thù hận này culminated in việc Nguyễn Ánh cho người lôi xác Nguyễn Huệ từ mồ lên nghiền xương và giam đầu lâu Năm 1802, Nguyễn Ánh lên ngôi hoàng đế với niên hiệu Gia Long, tiếp tục mở rộng lãnh thổ và tiêu diệt các tàn dư của Tây Sơn.
Nguyễn Ánh, mặc dù tàn ác, vẫn có tâm hồn nhạy cảm với cái đẹp và âm nhạc Ông đã thể hiện sự yêu thích khi vỗ tay khen ngợi Ngô Thị Vinh Hoa hát bài “Triều Thiên Tử” và bày tỏ nỗi buồn khi nghe “Tình sông núi” Cảm xúc về tiếng hát của ca nữ vẫn ám ảnh ông trong suốt hành trình ra Bắc Hà, cho thấy sự nhạy cảm của ông với nghệ thuật Bên cạnh đó, Nguyễn Ánh cũng biết lo lắng và phòng ngừa trước những mối đe dọa từ bề tôi, thể hiện sự phức tạp trong tâm lý của một người lãnh đạo.
Nguyễn Ánh được tác giả khắc họa một cách hợp lý, thể hiện hình ảnh một người rất đời thường Dù đã đạt đến đỉnh cao quyền lực, ông vẫn ước ao trở về cuộc sống giản dị: “Ta chỉ thích như người thường thôi” [1;242] Đây là một ước mơ bình dị, nhưng với vai trò của một vị vua, Nguyễn Ánh không thể chỉ nghĩ cho bản thân mình.
Trong truyện ngắn "Vàng lửa", vua Gia Long được miêu tả qua con mắt của nhân vật Phăng, một nhân vật hư cấu của Nguyễn Huy Thiệp Nửa đầu tác phẩm, nhà văn tái hiện tập bút ký của Phăng về Nguyễn Ánh, trong đó có đoạn mô tả hình dáng của ông khi cưỡi ngựa: “Nhà vua cưỡi ngựa, lưng rất thẳng Ở giữa thiên nhiên, trông ông rạng rỡ, mất đi vẻ đăm chiêu cau có hàng ngày.” Khi hòa mình với thiên nhiên, Nguyễn Ánh trở về với hình ảnh con người bình thường, rạng rỡ hơn Tuy nhiên, chỉ trong chốc lát, ông lại trở về với bản chất sắc sảo và hiểu đời, dẫn đến sự chán ngán Ông chia sẻ tâm sự với Phăng về những điều ông đã trải qua.
Nguyễn Ánh, một vị vua hiểu biết sâu rộng, phải đối mặt với nhiều trách nhiệm nặng nề, không chỉ để hưởng thụ mà còn để giải quyết những vấn đề phức tạp trong triều đình Ông cảm thấy cô đơn và bất lực khi nắm giữ quyền lực lớn lao, nhận thức rõ về sự nghèo đói của quốc gia và những mánh khóe của quan lại Lịch sử được trình bày qua góc nhìn của một con người, giúp người đọc cảm nhận gần gũi hơn với những trăn trở của vị vua Sự hư cấu ngôn ngữ bình dân và thô tục của Nguyễn Huy Thiệp trong tác phẩm cũng làm nổi bật tính cách của Nguyễn Ánh, đặc biệt khi ông tức giận trước hành động cướp bóc của tướng Vũ Văn Hoàn.
Trong cuộc sống, ai cũng có lúc nói tục, dù ở mức độ khác nhau Vua Nguyễn Ánh, sau nhiều trận chiến, cũng không tránh khỏi những lời lẽ thô tục khi tức giận Là một người đàn ông, ông cũng không thể không mềm lòng trước vẻ đẹp của Ngô Thị Vinh Hoa, khiến ông cảm thấy muốn trở thành "người thường" để thỏa mãn mong ước sống một cuộc đời giản dị Ông nhận ra rằng sứ mệnh của một vị vua thật sự khốn khổ, chỉ có quyền cao mà không có quyền được sống bình thường.
Nguyễn Huy Thiệp đã tái hiện nhân vật lịch sử Nguyễn Ánh một cách gần gũi và bình dị, phô bày nội tâm và cảm xúc của ông như một con người bình thường, không chỉ là một bậc đế vương cứng nhắc Ông thể hiện Nguyễn Ánh là một nhân vật đa mưu, có những cảm xúc hỷ, nộ, ái, ố và những ước vọng trần tục Qua việc đưa hai nhân vật Phăng và Đặng Phú Lân vào truyện, tác giả đã tạo ra sự đan xen giữa thật và giả, khiến hình ảnh Nguyễn Ánh trở nên sinh động và thú vị Những chi tiết này cho thấy vua Gia Long có nhiều điểm tương đồng với con người hiện đại, mặc dù bản chất lịch sử của ông vẫn không thay đổi, vẫn là một vị vua bị lên án trong lịch sử.
Triều Nguyễn dưới thời vua Gia Long được xem là một triều đình tệ hại, để lại nhiều lăng tẩm nhưng cũng phản ánh sự tham lam của vị vua này, người đã "dám mang cả dân tộc mình ra lường gạt" để phục vụ cho lợi ích cá nhân Dù có hiểu biết sâu rộng, ông vẫn chọn im lặng để giữ quyền lực, khiến chỉ có hoàng tộc mới được hưởng sự giàu có, trong khi nhân dân phải sống trong nghèo khổ Nguyễn Huy Thiệp, dù sáng tạo nhân vật, vẫn giữ nguyên bản chất lịch sử, chứng tỏ ông không "bóp méo" lịch sử như nhiều người đã chỉ trích.
Nguyễn Ánh trong Kiếm sắc của Nguyễn Huy Thiệp và Dị hương của Sương Nguyệt Minh đều được xây dựng với mục đích “giải thiêng” nhân vật lịch sử Tuy nhiên, Nguyễn Ánh của Nguyễn Huy Thiệp là một người “đa mưu, tài trí, tính kiên trì, không tin ai”, nhằm xóa bỏ định kiến thần thánh hóa Ông còn sử dụng nhân vật này để phản ánh thời đại của mình, mượn chuyện xưa để nói về vấn đề hiện tại Ngược lại, Nguyễn Ánh trong Dị hương của Sương Nguyệt Minh là một con người máu lạnh, tầm thường, không có cơ mưu hay ý nghĩ đến đại cuộc, chỉ như một “thảo dân vô học” Sự khác biệt này giúp người đọc nhận ra những khía cạnh đa dạng của nhân vật lịch sử qua hai tác phẩm.
Hương lặp lại mô hình của Kiếm sắc, nơi Nguyễn Ánh được Đặng Phú Lân hỗ trợ Tương tự, trong Dị hương, Trần Huy Sán cũng tận tâm phục vụ, thể hiện sự trung thành và cống hiến.
NHÂN V Ậ T L Ị CH S Ử VÀ DÃ S Ử TRONG B Ố I C ẢNH VĂN HỌ C
Nhân vật Quách Ngọc Minh do Nguyễn Huy Thiệp xây dựng không chỉ là chất kết dính cho ba tác phẩm mà còn là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại Tác giả đưa người đọc trở về hai trăm năm trước, tạo ra sự giao hòa giữa những con người sống cách nhau hàng thế kỷ Mặc dù sống ở những thời đại khác nhau, con người của quá khứ và hiện tại vẫn có nhiều điểm tương đồng, như tình cảm, hành động, và những cảm xúc như buồn, vui, yêu, ghét Họ cũng biết chia sẻ và hy sinh, không chỉ cống hiến mà còn mang trong mình lòng đố kỵ và sự ích kỷ Lịch sử đã xây dựng họ thành những bậc vĩ nhân nhờ những đóng góp của họ.
"Khoảnh khắc lịch sử" là điều mà mọi người đều kính phục, nhưng chỉ riêng điều đó không đủ để đánh giá phẩm chất của một con người Dù nhân vật không tồn tại trong đời thực và hành động cũng như lời nói của họ được hư cấu, nhưng giá trị của nó vẫn nằm ở khả năng truyền tải thông điệp từ tác giả đến người đọc.
2.2 Nhân vật lịch sử và dã sử của Nguyễn Huy Thiệp trong bối cảnh văn học 2.2.1 Nhân vật lịch sử trong bối cảnh văn học
Nguyễn Huy Thiệp khéo léo đặt nhân vật lịch sử vào bối cảnh cuộc đời của họ, từ đó tạo ra những hoạt động và biểu lộ cảm xúc, tâm trạng sinh động và độc đáo.
2.2.1.1 Nhân vật là nhà thơ
Nhà thơ tài năng Hồ Xuân Hương, nổi tiếng với những vần thơ nôm độc đáo, là nhân vật chính trong truyện ngắn "Chút thoáng Xuân Hương" của Nguyễn Huy Thiệp Trong tác phẩm, hình ảnh "Bà chúa thơ nôm" được khắc họa sinh động và độc đáo, phản ánh cuộc đời lận đận trong tình duyên của bà Câu chuyện được chia thành ba phần, tương ứng với ba người đàn ông có mối quan hệ gần gũi với Hồ Xuân Hương: Tổng Cóc, ông phủ Vĩnh Tường và Chiêu Hổ.
Tổng Cóc là một nhân vật bí ẩn, không ai biết rõ về tuổi tác hay nguồn gốc của ông Nhiều người biết đến tên ông qua bài thơ nổi tiếng “Khóc Tổng Cóc” của Hồ Xuân Hương.
Chàng Cóc ơi ! Chàng cóc ơi ! Thiếp bén duyên chàng có thế thôi, Nòng nọc đứt đuôi từ đây nhé, Nghìn vàng khôn chuộc dấu bôi vôi
Bài thơ thể hiện sự trào phúng khi nhân vật Hương không có tình cảm với người chồng dốt nát và ham chơi Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Tiến trong cuốn Giai nhân di mặc, điều này được khẳng định rõ Ngược lại, nhà văn Nguyễn Hữu Nhàn trong bài Phóng sự điền giã lại cung cấp thông tin về Tổng Cóc, một người Tứ xã, tên thật là Kình, tự là Nguyễn Công Hòa.
Tổng Cóc, một nhân vật có nguồn gốc từ dòng dõi Nguyễn Quang Thành, từng là một nho sinh tài năng, không phải như những gì người ta lầm tưởng Ông có tính cách ưa ăn chơi và đã kết hôn với Xuân Hương, một người cũng có tính nghệ sĩ và hoang phí Sau khi gia đình sa sút, Tổng Cóc rời bỏ nhà cửa, để lại một lá thư từ giã, trong khi Xuân Hương đang mang thai ba tháng Sau đó, Xuân Hương cũng rời bỏ gia đình, sinh hạ một con gái nhưng không nuôi được, và đang làm lẽ cho ông Phủ Vĩnh - Tường Tổng Cóc tìm đến nhưng không dám gặp mặt, trong khi Xuân Hương viết bài thơ “Khóc Tổng Cóc” để bày tỏ nỗi nhớ thương mối tình cũ, chứ không phải để chế giễu hay thể hiện sự ác độc.
Trong truyện ngắn "Chút thoáng Xuân Hương", nhân vật Tổng Cóc đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển câu chuyện Qua những suy nghĩ, lời nói và hành động của ông tại nhà, hình ảnh của Xuân Hương hiện lên trong từng ngóc ngách và đồ vật, mặc dù mờ nhạt nhưng vẫn thể hiện rõ nét sự chu đáo và lo toan cho gia đình Điểm nhìn đầu tiên được thể hiện qua câu: “Tổng Cóc nhìn ra ngoài cửa Ông ngắm cái sân lát gạch Bát Tràng lâu ngày đã rỗ rạn…”, tiếp theo là những hành động như “Tổng Cóc nghĩ ngợi, ông vớ lấy be rượu sành…”.
Tổng Cóc nhìn chén rượu với tâm trạng trĩu nặng và thở dài, thể hiện nỗi nhớ về Xuân Hương Hình ảnh Xuân Hương xuất hiện khi Tổng Cóc mở chai rượu sành, rót ra chén, cho thấy tình cảm sâu sắc của cô dành cho chồng Rượu mà Xuân Hương mang từ quê ngoại Kinh Bắc về không chỉ là món quà, mà còn là biểu tượng cho sự nhớ nhung và lòng chung thủy của cô.
Trong truyện đầu tiên, Xuân Hương chỉ xuất hiện trong suy nghĩ của Tổng Cóc mà không có hình ảnh cụ thể Lần thứ hai, Tổng Cóc đứng dậy trước bàn thờ và cảm thấy hài lòng khi thấy bàn thờ sạch sẽ với nải chuối trứng cuốc và đĩa hoa thơm bên cạnh Ngày hôm đó là mồng Ba tháng Ba, cho thấy Xuân Hương đã chuẩn bị bàn thờ từ sớm.
[1; 81], Xuân Hương như đã hiện diện tại nơi đây thông qua suy nghĩ của Tổng
Xuân Hương đã chuẩn bị bàn thờ sạch sẽ với nải chuối và hoa, thể hiện sự chu đáo của nàng vào ngày mồng Ba tháng Ba Trong lần xuất hiện thứ ba, Tổng Cóc cảm nhận được hương vị đặc biệt của trà nhờ vào những lát gừng mà Xuân Hương đã cho vào ấm Lần thứ tư, khi ông bước lên bậc thềm, mâm bánh trôi nóng hổi vừa được làm xong Những lần xuất hiện của Xuân Hương được kể qua những hành động đã hoàn thành trong quá khứ, cho thấy sự gần gũi giữa nàng và Tổng Cóc, nhưng tác giả không cho chúng ta thấy cảnh gặp mặt hay cuộc đối thoại của họ, chỉ để lại hình ảnh của nàng qua suy nghĩ của Tổng Cóc.
Tổng Cóc chỉ có thể “ngơ ngác nhìn xung quanh ngôi từ đường tĩnh lặng để tìm bóng dáng Xuân Hương…” [1; 82] Tác giả không cho Xuân Hương xuất hiện, tạo nên sự chờ đợi và mong mỏi trong tâm trí nhân vật.
Xuân Hương xuất hiện như một hình tượng cổ tích huyền diệu, tương tự như cô Tấm từ quả thị, giúp đỡ người khác rồi lại trở về Trong tác phẩm, nàng hòa quyện với không khí dân gian, phản ánh tâm thức của con người và cảnh đời ở làng quê Việt Nam xưa Từ tiếng mõ báo hiệu điềm chẳng lành đến hình ảnh bà quận chúa quyền thế nhưng tự cao, hay cái đĩ Huệ không có nơi nương tựa, Xuân Hương hiện lên nhẹ nhàng, thanh tao, tạo nên sự đối lập với không khí buồn bã của làng quê Câu chuyện thứ hai xoay quanh đám tang của ông phủ Vĩnh Tường, chồng thứ hai của bà Hồ Xuân Hương, với nhiều giả thuyết về tên thật của ông Cái kết buồn của cuộc đời chồng thứ hai đã truyền cảm hứng cho Xuân Hương viết bài thơ "Khóc ông phủ Vĩnh Tường".
Trăm năm ông Phủ Vĩnh Tường ôi!
Cái nợ ba sinh đã trả rồi Chôn chặt văn chương ba tấc đất Tung hê hồ thỉ bốn phương trời
Cán cân tạo hoá rơi đâu mất?
Miệng túi tàn khôn khép lại rồi
Hăm bảy tháng trời đà mấy chốc
Ông Phủ Vĩnh Tường, một người có học vấn, đã qua đời, để lại Hồ Xuân Hương không chỉ mất một người chồng mà còn mất đi một người bạn văn chương Xuân Hương chỉ sống với ông phủ trong hai mươi bảy tháng Điểm nhìn chính trong câu chuyện là từ ấm Huy, em họ của ông phủ, người quan sát đám tang với sự tôn trọng dành cho chị dâu mình Đám tang được tổ chức chu đáo, không có sự bối rối nào, khiến ấm Huy cảm thấy không vui Anh kính trọng Xuân Hương vì bà thông minh hơn chồng và đã gieo trong lòng anh nỗi kính phục và sợ hãi Ngay cả tri huyện Thặng, người nổi tiếng tham nhũng, cũng phải công nhận sự công bằng của Xuân Hương và nể trọng bà.
Trong câu chuyện, Xuân Hương xuất hiện qua hồi ức của ấm Huy, bắt đầu từ thời điểm “cách đây mấy tháng” khi ông phủ Vĩnh Tường vui Trung Thu cùng con cái tri huyện Thặng Cuộc tranh luận giữa tri huyện Thặng và ông phủ về trách nhiệm của bậc “cha mẹ dân” đối với “con dân” đã làm nổi bật hình ảnh Xuân Hương, người đang kể chuyện cho trẻ con và có những đối thoại sắc sảo với tri huyện Mặc dù tác giả đã cho người đọc tiếp xúc nhiều hơn với Xuân Hương, nhưng ông phủ Vĩnh Tường đã qua đời, để lại nỗi thương tiếc cho ấm Huy, người biết ông là một vị quan tốt Ngược lại, tri huyện Thặng là một kẻ tham lam, không quan tâm đến số phận người dân Đám tang của ông phủ được tri huyện Thặng thu xếp, và Xuân Hương chỉ xuất hiện qua hồi ức của ấm Huy, khóc cho nỗi cô đơn và số phận bi thảm của người dân nghèo Ấm Huy cũng khóc cho số phận của ông phủ, người không có ai đến dự tang lễ Cuối cùng, hiện tượng “thiên di” khi đào huyệt cho ông phủ gợi lên hình ảnh ông vẫn còn muốn sống để lo cho dân và cho Xuân Hương, đồng thời cũng là điềm báo cho số phận của nàng, người phải trải qua nhiều gian truân trong cuộc đời.