PHAÀN I LYÙ DO CHOÏN ÑEÀ TAØI Hướng dẫn giải một số dạng bài tập hóa học 8 nhằm nâng cao chất lượng bộ môn Hóa Học bậc THCS TÊN GIẢI PHÁP HƯỚNG DẪN GIẢI MỘT SỐ DẠNG BÀI TẬP HÓA HỌC 8 NHẰM NÂNG CAO CHẤ[.]
Trang 1TÊN GIẢI PHÁP
HƯỚNG DẪN GIẢI MỘT SỐ DẠNG BÀI TẬP HÓA HỌC 8
NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG BỘ MÔN HÓA HỌC BẬC THCS
Phần I – PHẦN MỞ ĐẦU
Hoá học là một môn khoa học nghiên cứu về chất, sự biến đổi của chất cũng như ứng dụng của chất trong đời sống và sản xuất Vì thế Hoá học có vai trò rất to lớn trong đời sống hằng ngày đồng thời có mối quan hệ mật thiết với các môn học khác, như: vật lý, sinh học, kỹ thuật nông nghiệp… Hoá học có nhiệm vụ quan trọng trong việc đào tạo nguồn nhân lực vì:
Hóa học góp phần đào tạo những con người có chuyên môn phục vụ cho
sự phát triển kinh tế xã hội, đặc biệt cho sự phát triển công nghiệp hóa đất nước Góp phần vào việc đào tạo chung cho nguồn nhân lực , coi học vấn hóa học như
là một bộ phận hỗ trợ Góp phần phát triển nhân cách giúp cho thế hệ công dân tương lai có ý thức về vai trò hóa học trong đời sống xã hội khoa học của xã hội hiện đại, hình thành xúc cảm giá trị, dù họat động trong lĩnh vực nào cũng cần
có kiến thức về hóa học Riêng ở bậc THCS, hóa 8, hóa 9 sẽ cung cấp cho học sinh những kiến thức mở đầu của môn khoa học này
Quan trọng như thế, nhưng việc giảng dạy hoá học ở bậc THCS nói chung
và trường THCS nơi tôi đang giảng dạy nói riêng gặp không ít khó khăn vì đây
là bộ môn mới đối với các em Để học tốt môn này đòi hỏi học sinh phải tư duy trừu tượng mà khả năng này ở các em chưa đồng bộ còn nhiều hạn chế Nhận thức được tính cấp thiết của môn học nên đòi hỏi người giáo viên đứng lớp phải
có những phương pháp tích cực để giúp các em không bị mất căn bản ngay từ ban đầu mà phải tạo cho các em có một hứng thú nhất định, phát huy được tính tích cực chủ động trong học tập của học sinh và góp phần không nhỏ vào chất lượng của các em Với thực tế hiện nay lượng bài tập ở sách giáo khoa và sách bài tập tương đối nhiều nhưng tiết luyện tập lại tương đối ít, giáo viên không đủ thời gian sửa chữa cho học sinh tại lớp phần lớn học sinh phải tự làm, giáo viên chỉ hướng dẫn cung cấp cho các em những kiến thức, những cách giải nhất định
Do vậy để giúp các em giải bài tập dễ dàng hơn, nhớ kiến thức lâu hơn, có hứng thú với môn học, đặc biệt là phát triển năng lực nhận thức và phát triển tư duy hóa học thì việc làm thí nghiệm để tìm ra kiến thức cũng là một phương pháp Bài tập hoá học là một trong những nguồn giúp các em hình thành kiến thức, những kỹ năng, kỹ xảo…Nhưng làm sao cho các em có thể tự giải một bài tập Hoá học và từ đó rút ra những kiến thức bổ ích đó đang là một vấn đề mà rất nhiều giáo viên dạy Hóa phân vân Vì thế, tôi xin được trình bày chia sẽ một
chút kinh nghiệm với giải pháp: “Hướng dẫn giải một số dạng bài tập hóa học
8 nhằm nâng cao chất lượng bộ môn Hóa Học bậc THCS”
Phần II – GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1 Thực trạng chất lượng môn Hóa học ở đơn vị tôi công tác.
Trong thực tế ở đơn vị tôi công tác, học sinh chưa thực sự yêu và thích học môn Hóa học Hơn nữa các em mới lần đầu học môn Hóa nên còn rất bỡ ngỡ Các em chưa có sự đầu tư và chưa dành thời gian cho môn học này Thậm
Trang 2chỉ các còn có cảm giác “sợ nó” thế nên học sinh nhìn chung còn lúng túng về phương pháp học tập bộ môn Làm thế nào để tạo cho học sinh hứng thú học tập, yêu thích bộ môn đang là một vấn đề mà tôi băn khoăn Vì thế chúng ta phải khơi dậy đam mê Hóa học cho học sinh để phát huy được năng lực của các
em
Để thực hiện biện pháp này tôi đã tiến hành khảo sát kĩ năng giải bài tập của học sinh khối lớp 8, kết quả như sau:
TT Lớp Số
lượn g
Giỏi Khá Trung bình Yếu Kém
Nhìn vào kết quả ở bảng trên chúng ta đều nhận thấy rõ kết quả học sinh khá giỏi rất thấp trong khi đó tỉ lệ học sinh yếu kém còn cao…
2 Các bước triển khai biện pháp
Chúng ta đang thực hiện dạy học phát triển phẩm chất, năng lực cho học sinh và đang ở giai đoạn sắp bước vào thực hiện chương trình giáo dục phổ thông tổng thể Tôi thiết nghĩ, mỗi giáo viên dạy Hóa học đều có những phương pháp, cách thức tổ chức khác nhau để góp phần nâng cao chất lượng môn Hóa Bản thân tôi cũng vậy, tôi có nhiều phương pháp tổ chức dạy học khác nhau cho các đối tượng học sinh khác nhau Nhưng, từ thực trạng chất lượng môn Hóa ở đơn vị tôi công tác, với đối tượng học sinh lớp 8, là lớp đầu tiên học môn Hóa
tôi đã vận dụng biện pháp Hướng dẫn giải một số dạng bài tập theo trình tự
như sau:
- Hướng dẫn giải những bài tập hóa học sơ đẳng tạo cho học sinh những thao tác cần thiết để giải các bài tập cơ bản hơn
- Từ việc hướng dẫn những bài tập như viết tên, viết kí hiệu các nguyên
tố, tính hóa trị, dựa vào công thức của đơn chất, hợp chất, tính nguyên tử khối, phân tử khối…sẽ giúp học sinh vận dụng kiến thức, thao tác để giải các bài tập hóa học cơ bản
- Sau đó từ những bài tập cơ bản, học sinh tiếp tục vận dụng giải các bài tập phức tạp hơn
Như vậy sự phát triển của các tri thức đã góp phần nảy sinh những kỹ năng tương ứng Kiến thức hóa học ngày càng mở rộng, nâng cao thì kỹ năng cũng mở rộng và phát triển theo
Kỹ năng giải bài tập hóa học được hình thành là do siêng năng luyện tập, nhưng luyện tập như thế nào để hình thành và phát triển thành kỹ năng cụ thể? Ở đây việc luyện tập giải bài tập hóa học tôi đưa ra các quy trình sau:
Thứ nhất: Luyện tập theo mẫu.
Trước khi cho học sinh giải bài tập, giáo viên cho học sinh suy nghĩ một cách độc lập , sau đó theo một định hướng cụ thể cho bài tập đó Bên cạnh đó đưa ra một số bài tập tương tự để học sinh tự giải nhằm khắc sâu hơn cách giải mới học
Thứ hai: Luyện tập không theo mẫu.
Trang 3Giao cho học sinh một lọai bài tập nào đó hướng dẫn cho học sinh giải trong những tình huống có biến đổi từ căn bản đến nâng cao, từ đơn giản đến phức tạp Cần cho học sinh vận dụng giải các bài tập vừa sức với yêu cầu nâng cao dần một cách thường xuyên để kỹ năng mới đựơc củng cố và phát triển mà học sinh không cảm thấy nhàm chán hay quá khó
Thứ ba: Luyện tập theo nhiều hình thức khác nhau.
Để tạo sự mới mẻ, tránh nhàm chán trong học sinh, cần phối hợp nhiều hình thức giải bài tập khác nhau Chẳng hạn giáo viên có thể cho học sinh giải bằng hình thức dùng lời, bằng các thí nghiệm, bằng cách viết ra giấy…
Nói tóm lại, việc giải bài tập hóa học là một quá trình phức tạp, đòi hỏi người giáo viên phải đưa ra cho học sinh những định hướng cụ thể để áp dụng cho bất kỳ bài tập hóa học nào
Quy trình thục hiện khi giải một bài tập
Bước thứ nhất: Tìm hiểu đề bài.
- Xác định cái đã cho và cái cần tìm
- Tóm tắt đề bài rõ ràng bằng các ký hiệu và ngôn ngữ hóa học
- Đổi đơn vị tính (nếu cần thiết)
Bước thứ hai: Xác định hướng giải.
- Nhớ lại các khái niệm, các định luật, quy tắc, tính chất, các bài mẫu có liên quan
- Tìm mối liên hệ giữa các điều kiện và yêu cầu của đề bài
- Đề ra các bước giải
Bước thứ ba: Trình bày lời giải.
- Thực hiện các bước giải đã vạch sẵn ở bước hai
- Bước thứ tư: Kiểm tra lại kết quả.
- Xem đã trả lời đúng các yêu cầu đề bài chưa
- Sử dụng hết dữ liêu của đề bài chưa
- Tính toán chính xác chưa
3 Vận dụng vào giải một số dạng bài tập.
DẠNG 1: BÀI TOÁN VỀ LẬP CÔNG THỨC HOÁ HỌC
I/ a,Lập CTHH của Fe(III) với O
Ta để hóa trị lên đầu rồi đưa chéo xuống
b, Lập CTHH của S(IV) với O
Ta để hóa trị trên đầu giản ước rồi đưa chỉ số xuống
II/ Bài toán lập CTHH khi biết tỷ lệ % về khối lượng của các nguyên
tố tạo nên chất.
Dạng bài toán này liên quan đến: x : y : z = : :
Ví dụ: Lập CTHH của hợp chất, trong đó S chiếm 40% ; O chiếm 60% về
khối lượng?
Nghiên cứu đề bài: Tính số nguyên tử của từng nguyên tố dựa vào tỷ lệ % khối lượng trong từng nguyên tố
Hướng dẫn giải
Trang 4Xác định lời giải
Bước 1: Viết CTHH dạng tổng quát với
x,y chưa biết
Bước 2: Tìm tỷ lệ x : y
Bước 3: Viết CTHH đúng
Lời giải CTHH tổng quát: SxOy
Ta có :
x : y = : = = = 1:3
Vậy CTHH là SO3
III/ Bài toán xác định tên chất:
Ví dụ: Cho 6,5 g một kim loại R hoá trị II vào dd H2SO4 dư, người ta thu được 2,24 lít H2 Xác định tên kim loại ?
Hướng dẫn giải
Xác định lời giải
Bước 1: Hướng dẫn học sinh đổi ra số
mol theo số liệu đầu bài
Bước 2:
- Tìm nguyên tố chưa biết
Bước 3: Trả lời
Lời giải
nR =
n H = =0,1 mol
R + H2SO4 RSO4 + H2
1mol 1mol 0,1 mol 0,1mol
R = = 65 Vậy R là Zn
DẠNG 2: BÀI TẬP TÍNH THEO PHƯƠNG TRÌNH HOÁ HỌC
I/ Tìm số mol của chất A theo số mol xác định của 1 chất bất kỳ trong PTHH.
Ví dụ: Tính số mol Na2O tạo thành nếu có 0,2 mol Na bị đốt cháy
Nghiên cứu đầu bài: Tính số mol Na2O dựa vào tỷ lệ số mol giữa số mol
Na và số mol Na2O trong PTHH
Hướng dẫn giải
Xác định lời giải
Bước 1: Viết PTHH xảy ra
Bước 2: Xác định tỷ lệ số mol giữa chất
cho và chất tìm
Bước 3: Tính n chất cần tìm
Bước 4: Trả lời
Lời giải 4Na + O2 2 Na2O 4mol 2mol
0,2 mol 0,1 mol
Có 0,1 mol Na2O
II/ Tìm số g của chất A theo số mol xác định của 1 chất bất kỳ trong PTHH.
Ví dụ: Tính số g CH4 bị đốt cháy Biết rằng cần dùng hết 0,5 mol O2 và sản phẩm tạo thành là CO2 và H2O ?
Hướng dẫn giải
Xác định lời giải
Bước 1: Viết PTHH xảy ra
Bước 2: Xác định tỷ lệ số mol giữa chất
cho và chất tìm
Bước 3: Tính n chất cần tìm
Lời giải
CH4 + 2O2 CO2 + 2H2O 1mol 2mol
0,25mol 0,5mol
Trang 5Bước 4: Trả lời mCH4 = 0,25.16 = 4g
III/ Tìm thể tích khí tham gia hoặc tạo thành
Ví dụ: Tính thể tích khí H2 được tạo thành ở đktc khi cho 2,8 g Fe tác dụng với dd HCl dư ?
Hướng dẫn giải
Xác định lời giải
Bước 1: Hướng dẫn học sinh đổi ra số
mol Fe
Bước 2: Tính số mol H2
- Tìm số mol H2
Bước 3: Tính thể tích của H2
Bước 4: Trả lời
Lời giải
nFe =
Fe + 2HCl FeCl2 + H2
1mol 1mol 0,05 mol 0,05mol
VH = 0,05.22,4 = 1,12lít
Có 1,12 lít H2 sinh ra
DẠNG 3: BÀI TẬP TÍNH TOÁN
Ví dụ 1 : Trung hòa 200ml dung dịch H 2SO4 1M bằng dung dịch NaOH 20%.
a Viết phương trình phản ứng xảy ra;
b Tính số gam dung dịch NaOH phải dùng;
c Nếu thay dung dịch NaOH bằng dung dịch KOH thì phải dùng bao nhiêu ml dung dich KOH 5,6%, có khối lượng riêng 1,045 g/ml để trung hòa dung dịch axít đã cho.
Để giải bài tập dạng tổng hợp như thế này Giáo viên cho học sinh đọc đề lại hai lần và tiến hành giải như sau:
Bước 1: Giáo viên cùng học sinh tóm tắt đề bằng ngôn ngữ hóa học.
V dd H2SO4 = 200ml = 0,2l
CM = 1M
C%NaOH = 20%
C%KOH =5,6%,
D =1,045 g/ml
a Viết phương trình phản ứng
b Tính mddNaOH = ?
c.Tính VKOH = ?
Bước 2 : Giáo viên giúp học sinh xác định hướng giải, ôn lại các kiến
thức có liên quan và đề ra phương pháp giải thật cụ thể
Bước 3 : Giáo viên hướng dẫn học sinh giải như sau:
Số mol H2SO4 có trong dd là: 1 x 0,2 = 0,2 mol
a H2SO4 + 2NaOH Na2SO4 + 2H2O
0,2mol 0,4mol
b Số gam NaOH phải dùng:
Trang 60,4 x 40 = 16 gam
Số gam dung dịch NaOH cần dùng:
c H2SO4 + 2KOH K2SO4 + 2H2O
1mol 2mol 0,2mol 0,4mol
Số gam KOH cần dùng: 0,4 x 56 = 22,4 (g) Khối lượng dd KOH 5,6% là :
Thể tích dd KOH là :
Bước 4: Giáo viên cùng học sinh kiểm tra lại kết quả vừa làm và củng cố
lại vấn đề Xem có chỗ nào cần chỉnh sửa thì sửa lại ngay
Ví dụ 2 : Cho 147g dung dịch H 2SO4 20%.vào 400g dung dịch BaCl2 5,2%.Tính nồng độ phần trăm của các chất trong dung dịch sau phản ứng?
Bước 1: dd H2SO4: mdd = 147g
C% = 20%
Dd BaCl2 mdd = 400g
C% = 5,2%
C% các chất trong dd sau phản ứng?
Bước 2: Giáo viên giúp học sinh xác định hướng giải, ôn lại các kiến thức
có liên quan và đề ra phương pháp giải thật cụ thể
Bước 3:
Số mol của các chất ban đầu:
2HCl
Trước phản ứng 0,3mol 0,1mol
0,2mol
0,2mol
Như vậy các chất trong dd sau phản ứng gồm: HCl và H2SO4 dư
KHối lượng HCl và H2SO4 là:
mHCl = 0,2.36,5 = 7,3g
mH2SO4 dư = 0,2.98 = 19,6g
m dd sau phản ứng = m dd H2SO4 + m dd BaCl2 – m BaSO4
= 147 + 400 - 233.0,1 = 523,7g Nồng độ % các chất trong dung dịch:
Trang 7Bước 4: Giáo viên cùng học sinh kiểm tra lại kết quả vừa làm và củng cố
lại vấn đề Xem có chỗ nào cần chỉnh sửa thì sửa lại ngay
Ví dụ 3 : Hoà tan 28,6gam Na 2CO3.10H2O vào 182ml H2O Tính nồng độ của dung dịch thu được Biết rằng DH2O = 1 g/ml.
Bước 1:
Bước 2: Giáo viên giúp học sinh xác định hướng giải, ôn lại các kiến thức
có liên quan và đề ra phương pháp giải thật cụ thể
Bước 3:
Cứ 286g Na2CO3.10H2O thì có 106g Na2CO3 và 180g H2O
Vậy 28,6g Na2CO3.10H2O thì có 10,6g Na2CO3 và 18g H2O
Nồng độ mol của dd là:
Bước 4: Giáo viên cùng học sinh kiểm tra lại kết quả vừa làm và củng cố
lại vấn đề Xem có chỗ nào cần chỉnh sửa thì sửa lại ngay
Dạng 4: Nhận biết 1 số chất đơn giản
Ví dụ: cho 3 bình đựng khí O 2 , CO 2 , H 2 hãy trình bày cách nhận biết ( Học sinh trình bày )
Phần III - HIỆU QUẢ THỰC HIỆN
Phương pháp giải bài tập Hoá học rất quan trọng trong việc góp phần nâng cao chất lượng môn Hoá, nó giúp học sinh cảm thấy tự tin khi làm bài tập Muốn làm được điều đó, người giáo viên phải có thời gian đầu tư, nghiên cứu các bài tập và tham khảo các sách giáo khoa khác … để đưa ra phương pháp giải hay nhất, phù hợp nhất
Việc áp dụng các biện pháp ở trên để nâng cao chất lượng dạy học môn Hóa học, tôi đã đạt được những kết quả rất khả quan như sau:
- Tỷ lệ học sinh yếu kém giảm;
- Tỷ lệ học sinh trung bình giảm;
- Đặc biệt học sinh khá giỏi tăng cao
Ngoài ra ý thức học tập của các em tiến bộ rõ rệt Đây vừa là kết quả vừa là nguồn động viên khích lệ lớn đối với bản thân tôi
1 Kết quả trước khi áp dụng các biện pháp
Trang 8TT Lớp Số
lượn g
Giỏi Khá Trung bình Yếu Kém
2 Kết quả sau khi áp dụng các biện pháp như sau:
T
T
Lớp Số
lượn g
Như vậy nhìn vào bảng khảo sát kết quả chất lượng trước và sau khi vận dụng các biện pháp thấy được hiệu quả của biệp pháp áp dụng là rất cao, tỷ lệ học sinh khá giỏi tăng cao, học sinh yếu kém giảm rõ rệt Điều này khẳng định tính khả thi của biện pháp áp dụng Đặc biệt trước khi áp dung số lượng học sinh yếu kém trong toàn khối đông, có tới 25 học sinh yếu và 01 học sinh kém nhưng sau khi áp dụng không còn học sinh kém, số học sinh yếu chỉ còn lại 6 em
Phần IV – KẾT LUẬN, ĐỀ XUẤT, KIẾN NGHỊ.
Trên đây là một số giải pháp của tôi trong quá trình giảng dạy, tuy nhiên không phải là tuyêt đối, nhưng tôi tin, nó sẽ góp một phần nào cho việc tự giải bài tập của học sinh
Qua biện pháp vừa nêu, nhằm mục đích cho học sinh nắm bắt được từ những kiến thức cơ bản về hóa học cũng như toán học từ đơn giản đến những kiến thức phức tạp, khó khăn hơn mà học sinh hay vấp phải mỗi khi giải bài tập hóa học
Như đã nói ở trên, Hóa học là một môn mới đối với học sinh THCS nhưng lại rất quan trọng trong suốt thời gian học tập sau này, chính vì thế, là một giáo viên Hóa, dẫn dắt các em từ những kiến thức đầu tiên là một điều rất quan trọng Làm sao để các em không mất căn bản khi lên các bậc cao hơn? Đó
là một câu hỏi hết sức khó
Bản thân cảm thấy làm sao để giải bài tập một cách dễ nhớ, dễ hiểu, thì học sinh sẽ không cảm thấy chán và sẽ nhớ kiến thức lâu hơn Bởi bài tập hóa học là một dạng tổng hợp từ toán học, vật lý học … cho nên, khi các em giải được các bài tập Hóa học cũng là lúc các em củng cố, nâng cao kiến thức về tóan và lý
Đối với người giáo viên dạy Hóa ở bậc THCS thì lòng nhiệt tình, say mê, sáng tạo là những thứ rất cần thiết, giúp các em cảm thấy yên tâm, hứng thú hơn trong học tập, như thế kết quả của môn hóa ở bậc THCS sẽ cao hơn Nhất là khi các em đã nắm được phương pháp và tự mình giải được các bài tập thì các em sẽ vững vàng hơn khi bước vào bậc THPT và các bậc cao hơn nữa
Để chất lượng được nâng cao tôi xin có một số đề xuất sau:
- Giáo viên cần nhận thức được tầm quan trọng của bộ môn để có phương pháp giảng dạy cho tích cực hơn
Trang 9- Giáo viên cần tham khảo nhiều sách, tài liệu tham khảo hơn để làm phong phú thêm các dạng bài tập
Tôi thiết nghĩ tùy vào từng đối tượng học sinh, từng trường, từng địa phương khác nhau người giáo viên có nhiều phương pháp dạy học phù hợp nhưng đây là những kinh nghiệm mà tôi đã áp dụng và thấy có hiệu quả Nay tôi xin mạnh dạn đưa ra để các đồng nghiệp cùng tham khảo Bản sáng kiến này tôi
đã tích lũy kinh nghiệm qua thực tế dạy học ở đơn vị, tuy nhiên có thể còn có nhiều hạn chế, rất mong nhận được sự đóng góp của các đồng nghiệp cùng các thầy cô ở các cấp chuyên môn
Kính mong hội đồng khoa học, quí thầy cô, bạn bè đồng nghiệp góp ý chân thành để đề tài ngày càng được hoàn thiện hơn
Tôi xin chân thành cảm ơn!