Phong tục và lễ hội dân gian việt nam đề tài phong tục thờ thần ông ở đình bình thạnh, phường thạnh mỹ lợi, thành phố thủ đức

BỘ VĂN HÓA THỂ THAO VÀ DU LỊCH TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH  BÀI TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN Phong Tục và Lễ Hội Dân Gian Việt Nam Đề tài Phong tục thờ thần Ông ở Đình Bình Thạnh, p[.]

BỘ VĂN HÓA THỂ THAO VÀ DU LỊCH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

- -BÀI TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN:

Phong Tục và Lễ Hội Dân Gian Việt Nam

Đề tài: Phong tục thờ thần Ông ở Đình Bình Thạnh, phường

Thạnh Mỹ Lợi, thành phố Thủ Đức.

Giảng viên hướng dẫn: PGS.TS Trần Hoài Anh

Sinh viên thực hiện: Bùi Thành Nhân

Lớp: 19DVH

Mã sinh viên: D19VH101

Khoa: Văn Hóa Học

Năm học 2022 – 2023

Lời Cảm Ơn

Lời đầu tiên tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất tới thầy Trần Hoài Anh trong thời gian hai tháng qua thầy đã cho tôi biết thế nào là Văn hóa Việt Nam tươi đẹp Có thể nói đây là một lĩnh vực vô cùng rộng nó là một biểu tượng của các quốc gia hay một cộng đồng người Tôi rất ngưỡng mộ thầy, cô là một giáo viên giỏi mà học sinh nào cũng mong muốn được thầy dạy một lần Thầy đã dạy cho tôi những kiến thức từ cơ bản cho đến nâng cao, từ hoạt động bình thường cho đến hoạt động thực tiễn Những gì thầy dạy cho tôi và truyền đạt lại cho tôi đã dần biết cách vận dụng nó vào cuộc sống đời thường Sau đây tôi xin trình bày những

gì mà tôi tiếp thu được thông qua bài tiểu luận có đề tài “Sự biến đổi trong phong tục thờ thần ông ở Đình Bình Thạnh, phường Thạnh Mỹ Lợi, thành phố Thủ Đức.”

Có lẽ kiến thức là vô hạn mà sự tiếp nhận kiến thức của bản thân mỗi người luôn tồn tại những hạn chế nhất định Do đó trong quá trình hoàn thành bài tiểu luận tôi không thể tránh khỏi những thiếu sót Bản thân tôi rất mong sẽtiếp tục nhận được sự quan tâm góp ý của thầy để hoàn thiện hơn Kính chúc cô sức khỏe, hạnh phúc trong cuộc sống

Trân trọng

Tp Hồ Chí Minh 5-5-2022 Bùi Thành Nhân

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 1

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

3.1 Đối tượng nghiên cứu 2

3.2 Phạm vi nghiên cứu 2

3 Phương pháp nghiên cứu 2

4 Bố cục của đề tài 2

NỘI DUNG 3

PHẦN 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 3

1.1 Phong tục 3

1.1.1 Khái niệm phong tục 3

1.2 Tổng quan về địa bàn nghiên cứu 3

1.3 Lịch sử thờ thần ông ở đình Bình Thạnh 4

PHẦN 2: THỰC TRẠNG CỦA PHONG TỤC THỜ THẦN ÔNG 4

2.1 Phong tục thờ Ông hiện nay 4

2.2 Công tác quản lý trong đình 5

2.3 Sự tác động của phong tục thờ thần Ông đối với cộng đồng 5

2.4 Vai trò thờ thần Ông đối với đời sống tín ngưỡng 6

PHẦN 3: SỰ BIẾN ĐỔI TRONG PHONG TỤC THỜ THẦN ÔNG 7

3.1 Biến đổi về các nghi thức 7

3.2 Biến đổi về quan niệm 7

3.3 Ý nghĩa việc thờ Thần Ông 8

KẾT LUẬN 10

PHỤ LỤC……… 11

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Biến đổi là một quy luật tất yếu trong sự vận động không ngừng của lịch sử, chi phối mọi lĩnh vực của đời sống con người, trong đó có văn hóa Tùy vào nhân tố tác động cũng như “bản lĩnh tự thân”, các thành tố của văn hóa biến đổi khác nhau về tốc độ, quy mô, phương thức, trạng thái Sự biến đổi đó biểu hiện xu thế hay các trạng hướng vận động mới của văn hóa

Đình Bình Thạnh nằm ở góc đường Nguyễn Thị Định quận 2 cũ hiện là thành phố Thủ Đức Nơi đây hằng năm diễn 1 sự sự kiện nổi bật, chỉ một lần trong năm đó là hát đình Một sự kiện khiến cho mọi người gần xa phải đến khắp hương cho Thần Ông đó gọi là niềm tin tín ngưỡng của mỗi người Bên cạnh đó có những người đã xa khỏi làng xóm, xóm giềng nhưng họ vẫn quay

về nơi đây mỗi khi đình có sự kiện Nơi đây nơi vui chơi khi còn trẻ của tôi, là nơi sinh hoạt văn hóa mỗi khi có sự kiện diễn ra

Ngày nay, bối cảnh kinh tế xã hội đã tác động lớn đến sự thay đổi ở đình Thần Ông, một trong những biểu hiện rõ nét nhất là quá trình chuyển đổi thờ chữ sang thờ tượng Đây gần như là một quy luật tất yếu, những đổi thay

về môi trường, điều kiện sống là tác nhân gây nên những biến đổi về văn hóa tinh thần Gần như xã hội càng phát triển thì người dân ở đình tiềm kiếm những cái mới thay thế cho cái cũ, nhưng vẫn giữ được những giá trị cốt lõi trong phong tục thờ thần ông ở đình Bình Thạnh Đây là một trong những lý

do khiến tôi quay về nơi tôi sinh sống trước kia để tôi nghiên cứu

2 Mục tiêu nghiên cứu

Tìm hiểu về thực trạng của phong tục thờ Thần Ông ở đình Bình Thạnh, thành phố Thủ Đức hiện nay Tiếp theo tôi cho rằng rất quan trọng đó là, lí giải sự thay đổi về phong tục thờ Thần Ông ở đình Bình Thạnh thành phố Thủ

Đức Mục tiêu này cho tôi thấy được sự thay đổi một cách khách quan và những đóng góp về đề tài mà tôi nghiên cứu

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của tôi trong đề tài này là sự biến đổi trong phong tục thờ thần ông ở Đình Bình Thạnh, phường Thạnh Mỹ Lợi, thành phố Thủ Đức

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu không gian: Để nghiên cứu về phong tục thờ thần ông, tôi nghiên cứu trên địa bàn đình Bình Thạnh

Phạm vi nghiên cứu thời gian: Trong bài này nghiên này tôi nghiên cứu theo hướng lịch đại từ truyền thống cho đến hiện nay Vì tôi muốn tìm thấy sự thay đổi toàn diện của phong tục thờ thần ông trước và sau khi trước và sau khi bị biến đổi

3 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu chủ yếu như sau: Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp, phương pháp điền dã

1 ngày, phương pháp quan sát tham dự, phương pháp nghiên cứu thư tịch

4 Bố cục của đề tài

Ngoài phần mở đầu và phần kết, trong đề tài này tôi chia ra làm 3 phần:

Phần 1: Cơ Sở Lý Luận Của Vấn Đề Nghiên Cứu

Phần 2: Thực Trạng Của Phong Tục Thờ Thần Ông

Phần 3: Sự Biến Đổi Trong Phong Tục Thờ Thần Ông

2

NỘI DUNG PHẦN 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Phong tục

1.1.1 Khái niệm phong tục

Phong tục là những hoạt động sống của con người, được hình thành

trong suốt chiều dài lịch sử và ổn định thành nề nếp, được mọi thành viên trong cộng đồng thừa nhận và tự giác thực hiện có tính kế thừa từ thế hệ này sang thế hệ khác trong cộng đồng nhất định

Phong tục là những nghi thức thuộc về đời sống của con người được

hình thành qua nhiều thế hệ và được công nhận như một phần trong nếp sống của cộng đồng Phong tục được truyền thừa từ thế hệ này sang thế hệ khác, không có tính bắt buộc và thay đổi theo từng quần thể, dân tộc cũng như tôn giáo khác nhau

Như vậy dựa vào những định nghĩa trên về khái niệm phong tục chúng

ta có thể hiểu một cách phổ quát rằng: Phong tục là các thói quen từ lâu đời của một cộng đồng trong một xã hội, một quốc gia, một dân tộc được đúc kết thành những khuôn mẫu lưu truyền từ đời này qua đời khác, có sự rằng buộc, ảnh hưởng đến đời sống mỗi cá nhân trong cộng đồng ở một quốc gia, dân tộc

và có sự biến đổi dần theo thời gian

1.2 Tổng quan về địa bàn nghiên cứu

Đình Bình Thạnh nằm ở góc đường Nguyễn Thị Định quận 2 cũ, nơi đây dân cư đông đúc, khí hậu ôn hòa Thích hợp trở thành một khu đô thị mới

ở Tp Hồ Chí Minh Bên cạnh đó người dân càng có xu hướng mạnh về những niềm tin tôn giáo tín ngưỡng Những năm gần đây khu vực quận 2 đặc biệt là đình Bình Thạnh càng trở nên náo nhiệt trở thành một thiết chế văn hóa trong

bối cảnh hội nhập như hiện nay Với môi trường hiện đại những thiết chế văn hóa càng trở nên quan trọng hơn, góp phần phát triển nền kinh tế địa phương Đáp ứng được các nhu cầu về ăn, mặc ở, trong những năm qua đình Bình Thạnh còn tạo điều kiện cho trẻ em nghèo được vui chơi và thích ứng nền văn hóa mới

1.3 Lịch sử thờ thần ông ở đình Bình Thạnh

Đình thần Ông được thành lập từ lâu đời, có từ ngàn xưa, một người trong làng có công với làng đã hi sinh trong trận chiến chống giặc ngoại xâm, Ông đã mất một cái chết rất linh Người dân trong làng đã lập đình thờ Ông, ở lịch sử không có điều kiện về vật chất nên đình rất hoang sơ và hoang vắng

Và chỉ có thờ chữ không có hình ảnh, mãi đến năm 1999, người dân trong làng chỉ thờ chữ và không có tượng hay hình ảnh Người đời gọi là Thần Ông trong làng, người mang lại sự may mắn và giàu có Mãi đến năm 2000, Ủy ban nhân dân phường Thạnh Mỹ Lợi đã sửa sang lại đình Bình Thạnh một cách chỉnh chu nhất Thần Ông trong làng như một vị che chở cho mọi người khỏi bệnh tật và các kiếp nạn mà trong làng đang gặp phải Người dân trong làng đã chọn ngày 18 tháng 2 âm lịch và ngày 19 là ngày sẽ diễn ra hát đình

và cúng chay

PHẦN 2: THỰC TRẠNG CỦA PHONG TỤC THỜ THẦN ÔNG 2.1 Phong tục thờ Ông hiện nay

Hằng năm mỗi khi đến ngày dân cư trong khu vực tập trung lại để bàn bạc tổ chức cho cộng đồng khu vực đến bái lạy Đình Bình Thạnh sẽ được tổ chức dưới sự quản lý của cơ quan địa phương, tổ chức 2 ngày 2 đêm, trong đó

sẽ có một ngày xây chầu và một ngày chính thức Ngày thứ 1 đình Bình Thạnh

sẽ thông báo với cộng đồng và người những người gần xa về việc tổ chức hát đình và cúng Ông Mặc dù không phải ngày chính thức nhưng quy mô tổ chức

4

rất lớn, có cả gánh hát và các nghệ sỹ đến để biểu diễn trước một ngày Có những người họ ở xa nhưng vẫn quay lại và ở qua đêm để hưởng thức các tiết mục được trình diễn Sang ngày thứ 2, đình sẽ thông báo với người dân về giờ hát và giờ cúng ông, buổi lễ diễn ra rất lớn và có sự có mặt của cơ quan địa phương

2.2 Công tác quản lý trong đình

Trong đình Đình Bình có một người quản lý trong đình, người này với vai trò hướng dẫn người dân trong làng về việc thờ cúng cũng như quản lý các thùng công đứa của đình Và người quản lý sẽ tận dụng nguồn tiền công đức

đó một cách minh bạch, như việc tu sửa trong đình sẽ được Uỷ ban nhân phường giám sát Người quản lý sẽ được người dân trong làng bầu ra, phải có

sự tin tưởng trong làng, và có mối quan hệ thân thiết sẽ được chọn làm người quản lý Hằng ngày đình sẽ mở cửa vào lúc 8h sáng, cho mọi người vào thắp hương và cúng kiến nếu có yêu cầu Nhưng quản lý trong đình sẽ không cho chụp hình vì đây là nơi linh thiên thờ Thần Ông nên sẽ không cho chụp chánh điện Hằng năm đình sẽ tổng hợp lại số lượng người đến và cúng bái cho cộng đồng xem Những năm gần đây đình cũng lập ra một tổ chức gọi là doanh thu

và các ban quản lý Không còn như ngày xưa chỉ một người quản lý, mà ngày nay là sự phân chia các ban quản lý

Gần đây nhất tôi có đi vào ngày 18 tháng 2 âm lịch, tôi thấy ban quản

lý, quản lý rất chặc chẽ về mặt tài chính Còn có ban hậu cần phục vụ cho người dân về việc ăn uống trong 2 ngày 18 và 19 tháng 2 âm lịch Cứ mỗi khi đình xuống cấp hay cần tu bổ lại., thì người dân sẽ họp lại và lấy ý kiến của chính quyền địa phương về việc tu sửa

2.3 Sự tác động của phong tục thờ thần Ông đối với cộng đồng

Đình Bình Thạnh từ khi thành lập đến nay đã có những sự thay đổi lớn

về mặt hình thức cũng như về tư tưởng triết lý đối với cộng đồng Những năm gần đây những đình là một biểu tượng, tượng trưng cho tình yêu đối với quê hương Theo khảo sát của tôi những lần tham gia vào đình Ông hằng năm có những người đã rời khỏi địa bàn, nhưng mỗi năm đều đến và khắp hương, bởi

nó là kỷ niệm không thể thiếu đối với cộng đồng nơi họ đã từng lớn lên

Đình Bình Thạnh còn là nơi giải quyết các chuyện mâu thuẩn trong xóm làng, điều này nó đã ăn sâu vào tiềm thức của người dân Việt nói riêng và đình Bình Thạnh nói chung Sự tác động của thần Ông rất lớn đối với tư tưởng của người dân nơi đây Từ tính cách cho đến nếp sống, đình đã làm thay đổi một phần nào đó đối với người dân Việt Nam có câu “nhớ về cội nguồn” cho dù đi đâu đến ngày đó phải nhớ và quay về nơi chôn rau cắt rốn Về mặt đạo đức nó làm thay đổi một lượng lớn số người

2.4 Vai trò thờ thần Ông đối với đời sống tín ngưỡng

Thần Ông như một vị thánh đối với dân làng xung quanh đình Bình Thạnh, nó giống như thành Hoàng làng, hay các vị thần khác trong phong tục của người Việt Thần Ông nó đóng một vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh của cộng đồng

Về mặt gia đình mỗi khi trong gia đình có người không vui hay cãi vã, thì ra đầu đình sẽ được giảng hòa Điều này nó đã nằm sâu vào trong tâm thức của dân làng Cho đến hiện nay điều này vẫn còn tồn tại mỗi khi có việc quan trọng trong khu phố đều đến đình xin xăm nếu như Ông cho thì việc này được làm

6

Đình Bình Thạnh nó giống như một trung tâm văn hóa cho mọi người dân trong làng sinh hoạt Bên trong tâm thức của mỗi người đều cho rằng Thần Ông sẽ mãi bảo vệ và chở che cho họ mỗi khi có biến cố xảy ra Mặc dù không ai biết Thần Ông là gì, nhưng nó vẫn rất quan trọng bởi vì nó đã ăn sâu vào đời sống tín ngưỡng của dân làng Không nói chung gì đình Bình Thạnh

mà hầu hết làng xã Việt Nam đều sẽ có một cái đình nơi mà họ gọi là thiết chế văn hóa và nơi lưu giữ những kỷ niệm đẹp tuổi thơ của mỗi người

PHẦN 3: SỰ BIẾN ĐỔI TRONG PHONG TỤC THỜ THẦN ÔNG 3.1 Biến đổi về các nghi thức

Theo tôi tham gia hằng năm về phong tục Thần Ông được tổ chức vào

18 tháng 2 âm lịch và 19 Tôi nghe được mọi người xung quanh nói, ngày trước khi rước ông vào phải cần 20 người mỗi người 2 bên khiên 1 tượng bằng giấy tối hôm đó sẽ hát tuồng Còn ngày nay khi rước ông vào phải cần đến 30 người mỗi người 2 bên, và sẽ hát bội lúc 8h sáng lúc này đã rước Ông vào

Sang ngày thứ 3 là ngày kết thúc phải đi theo đoàn để đưa Tượng Ông bằng giấy xuống, quan niệm này gọi là đưa Ông về trời và cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu Vì ngày xưa khu vực quận 2 cũ hay trồng lúa nên mọi người đều cầu cho mùa màng bội thu Thế nhưng còn ngày nay chỉ cần một vài người đưa xuống sông không cần đi theo đoàn và cầu cho dân làng làm ăn thuận lợi phát triển đi lên Ngày nay cộng đồng ở khu vực quận 2 không còn trồng lúa thay vào đó là quan niệm khác đi

Khác với các nghi thức đình khác có thể cúng mặn, như cúng trâu, cúng

bò, còn đình Bình Thạnh thì chỉ cúng chay, theo người dân nói cả trăm năm nay chỉ cúng chay không cúng mặn

3.2 Biến đổi về quan niệm

Từ ngàn xưa phong tục thờ Thần Ông không được xem trọng như ngày nay trong tâm thức của cộng đồng Theo tôi khi đến nơi thờ phụng thì thấy được ngày nay mọi người rất quan tâm đến việc tín ngưỡng thờ cúng Thần Ông Còn ngày xưa khi lập nên đình Thần Ông mọi người ít biết đến và không biết Ông là ai Còn ngày nay thời đại công nghệ 4.0 những thông tin có giá trị đều được lan tỏa ra cộng đồng một cách tích cực

Nó làm thay đổi không chỉ một bộ phận tại khu vực người dân sinh sống mà còn thay đổi xã hội về việc nhớ ơn công lao của vị có công đến làng Ngày xưa mọi người chỉ xem việc thờ cúng là chuyện nhỏ, nhưng ngày nay trong tâm thức của cộng đồng thì việc thờ cúng cần phải có và được tôn trọng đối với những người có công lao với làng Nhưng chỉ đáng tiết công nghệ ngày xưa không có máy chụp hình hay quay phim, cộng đồng chỉ khắc tên vờ thờ được gọi là Thần Ông Điều này càng làm cho thế hệ ngày nay càng biết

ơn đối với những có công xây dựng nên làng

3.3 Ý nghĩa việc thờ Thần Ông

Xét về ý nghĩa về lòng biết ơn đối với những người có công với làng với cộng đồng Cũng giống như việc thờ cúng tổ tiên, mỗi người đều có tâm thức hướng về cội nguồn của dân tộc Vì thế, làng không thể thiếu một biểu tượng thiêng liêng, nó như một vị thần bảo hộ để phát tín hiệu tập hợp, củng

cố, bảo vệ cộng đồng Việc thờ cúng được xuất phát từ trong ý nghĩa của mỗi ngừoi, sự ghi nhớ công lao của dân làng

Thông qua đó ý thức giữ gìn luật lệ, của cộng đồng được nâng cao Mỗi cộng đồng đều có phong tục tập quán riêng biệt, đinh hình thành tục lệ làng xã Trong tâm thức của cộng đồng thần Ông giống như là vị thần tối cao nhưng không phải thành Hoàng làng mà nó chỉ là một người có thể che chở

8