ĐẠI HỌC UEH TRƯỜNG KINH DOANH KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ TIỂU LUẬN BỘ MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC LÊNIN NHÓM SINH VIÊN THỰC HIỆN TP Hồ Chí Minh, ngày 23 tháng 02 năm 2023 1 ĐẠI HỌC UEH TRƯỜNG KINH DOANH KHO[.]
Mục đích nghiên cứu
Để hệ thống hóa kiến thức cơ bản về Kinh Tế Chính Trị Mác-Lenin, đặc biệt là về cạnh tranh, thị trường độc quyền nhóm và độc quyền nhà nước, từ đó có thể rút ra nhận xét, đánh giá và áp dụng lý luận vào thực tiễn.
Phương pháp nghiên cứu
Đề tài này được xây dựng dựa trên lý thuyết từ giáo trình kết hợp với tình hình kinh tế Việt Nam hiện tại, nhằm đưa ra những nhận định và đánh giá cụ thể Bên cạnh đó, nghiên cứu áp dụng các phương pháp như nghiên cứu lý thuyết, truy tìm thông tin và tham khảo ý kiến từ giảng viên.
CẠNH TRẠNH
Khái niệm
Cạnh tranh là một khái niệm rộng rãi, hiện diện trong hầu hết các lĩnh vực hàng ngày như thể thao, văn hóa, chính trị và kinh tế, với nhiều định nghĩa khác nhau.
Cạnh tranh được định nghĩa là một sự kiện hoặc cuộc đua, trong đó các đối thủ nỗ lực giành lấy ưu thế lớn hơn hoặc tuyệt đối cho bản thân Theo Từ điển tiếng Việt, "cạnh tranh" có nghĩa là "cố gắng giành phần hơn, phần thắng giữa những cá nhân hoặc tổ chức có cùng lợi ích."
Trong lĩnh vực khoa học kinh tế, các nhà nghiên cứu vẫn chưa đạt được sự đồng thuận về khái niệm cạnh tranh Cạnh tranh được phân tích từ nhiều khía cạnh khác nhau, tùy thuộc vào mục tiêu và phương pháp nghiên cứu của từng nhà khoa học.
Cạnh tranh trên thị trường được mô tả trong cuốn sách “Các hoạt động hạn chế cạnh tranh và hoạt động thương mại không lành mạnh” của Tổ chức thống nhất, tín thác vì người tiêu dùng (Ấn Độ) là quá trình mà các nhà cung cấp nỗ lực cạnh tranh để thu hút khách hàng thông qua nhiều phương thức và biện pháp khác nhau.
Cạnh tranh, theo Từ điển kinh doanh xuất bản năm 1992, được định nghĩa là sự ganh đua giữa các nhà kinh doanh trên thị trường để giành lấy tài nguyên sản xuất hoặc khách hàng Tương tự, Từ điển tiếng Việt Bách khoa tri thức phổ thông cũng mô tả cạnh tranh trong kinh tế là hoạt động tranh đua giữa các nhà sản xuất và thương nhân nhằm đạt được điều kiện sản xuất, tiêu thụ và thị trường tốt nhất.
Cạnh tranh trong kinh tế được hiểu là sự ganh đua giữa các chủ thể trong sản xuất và kinh doanh hàng hóa, nhằm giành lấy những điều kiện thuận lợi để tối đa hóa lợi nhuận.
Nguyên nhân
Có hai nguyên nhân chính hình thành cạnh tranh:
Trong nền kinh tế, sự tồn tại của nhiều chủ sở hữu với tư cách là các đơn vị kinh tế độc lập cho phép họ tự do sản xuất và kinh doanh Điều này tạo ra một môi trường cạnh tranh, thúc đẩy sự phát triển và đổi mới trong các lĩnh vực khác nhau.
- Do điều kiện sản xuất và lợi ích khác nhau.
Phân loại
Cạnh tranh không chỉ đơn thuần là việc trả lời câu hỏi “Cạnh tranh là gì?” hay “Nguyên nhân hình thành cạnh tranh?”, mà còn cần tìm hiểu về các loại hình của nó để có cái nhìn rõ ràng hơn Cạnh tranh được phân loại dựa trên bốn cách khác nhau.
3.1 Dựa vào chủ thể tham gia thị trường:
Cạnh tranh giữa các doanh nghiệp diễn ra khi họ cung cấp hàng hóa hoặc dịch vụ tương tự và tìm cách chiếm lĩnh thị trường Để thu hút khách hàng tiềm năng, các doanh nghiệp cần áp dụng các chiến lược truyền thông hiệu quả và cải tiến sản phẩm, nhằm tạo ra sự khác biệt rõ rệt so với đối thủ Điều này bao gồm việc nâng cao thiết kế, thương hiệu, chất lượng sản phẩm và dịch vụ, giúp sản phẩm của bạn nổi bật hơn trong mắt người tiêu dùng.
Hiện nay, để thu hút và duy trì lượng khách hàng ổn định, các thương hiệu trà sữa cần nâng cao kỹ năng pha chế, cải thiện chất lượng sản phẩm, đa dạng hóa các loại thức uống và topping, tạo không gian quán đẹp mắt, cùng với thái độ phục vụ chuyên nghiệp.
Cạnh tranh giữa người bán và người mua diễn ra khi người mua mong muốn có được hàng hóa với mức giá thấp nhất, trong khi người bán lại tìm cách bán hàng hóa với giá cao nhất Qua quá trình thương lượng giữa hai bên, giá cuối cùng sẽ được xác định.
Cạnh tranh giữa người mua và người mua phụ thuộc vào mức độ cung cầu trên thị trường Khi lượng cung thấp hơn lượng cầu, giá cả hàng hóa sẽ tăng và sự cạnh tranh trở nên gay gắt Người mua buộc phải chấp nhận giá cao hơn để có thể sở hữu sản phẩm mà họ cần, thể hiện rõ sự cạnh tranh trong việc giành giật hàng hóa.
3.2 Dựa vào phạm vi ngành kinh tế:
Cạnh tranh nội bộ ngành là sự ganh đua giữa các doanh nghiệp trong cùng lĩnh vực sản xuất hoặc tiêu thụ một loại hàng hóa Mục tiêu của sự cạnh tranh này là giành lấy những điều kiện sản xuất và tiêu thụ tốt nhất nhằm tối đa hóa lợi nhuận.
Cạnh tranh giữa các ngành kinh tế diễn ra khi các doanh nghiệp nỗ lực tối đa hóa lợi nhuận Sự phân bổ vốn đầu tư tự nhiên giữa các ngành sẽ dẫn đến việc hình thành tỷ suất lợi nhuận bình quân.
Cạnh tranh trong nước và quốc tế đang gia tăng do sự thay đổi trong mô hình sản xuất nông nghiệp và kinh tế Việt Nam không chỉ đảm bảo đủ lương thực cho người dân mà còn có khả năng xuất khẩu gạo, hoa quả ra thị trường toàn cầu Điều này đặt ra yêu cầu phải cạnh tranh với các quốc gia sản xuất gạo lớn như Thái Lan, Hoa Kỳ và Ấn Độ.
3.3 Dựa vào tính chất việc cạnh tranh:
Cạnh tranh hoàn hảo xảy ra khi các công ty cung cấp cùng một loại sản phẩm mà không có sự khác biệt về mẫu mã hay công dụng Trong môi trường này, không có ai có khả năng kiểm soát giá cả, buộc người bán phải giảm giá hoặc tạo ra sự khác biệt cho sản phẩm của mình để nổi bật hơn so với đối thủ.
Cạnh tranh không hoàn hảo xảy ra khi các công ty cung cấp sản phẩm hoặc dịch vụ khác nhau nhưng vẫn phục vụ cùng một nhu cầu của người tiêu dùng.
3.4 Dựa vào thủ đoạn cạnh tranh:
Cạnh tranh lành mạnh là sự cạnh tranh hợp pháp và minh bạch giữa các doanh nghiệp trong cùng một lĩnh vực, không sử dụng các thủ đoạn mờ ám hay vi phạm pháp luật để giành thị phần.
Doanh nghiệp N vừa ra mắt dòng mỹ phẩm mới và đã thực hiện các mẫu sản phẩm dùng thử để quảng bá, giúp nhiều người tiêu dùng biết đến thương hiệu Họ còn tạo cơ hội cho khách hàng trải nghiệm sản phẩm ngay tại cửa hàng Sau buổi thử nghiệm, doanh nghiệp lắng nghe ý kiến phản hồi từ khách hàng để cải thiện chất lượng sản phẩm.
Cửa hàng đồ ăn vặt A cam kết phát triển bền vững bằng cách sử dụng nguyên liệu sạch và minh bạch về nguồn gốc Họ cũng công khai thông tin về nơi chế biến và vệ sinh thực phẩm, đồng thời luôn đặt sức khỏe của khách hàng lên hàng đầu.
Cạnh tranh không lành mạnh bao gồm những hành vi của doanh nghiệp vi phạm nguyên tắc thiện chí, trung thực và các chuẩn mực đạo đức trong kinh doanh, gây thiệt hại cho cả người tiêu dùng và các doanh nghiệp khác.
Bà V, chủ cơ sở nuôi tôm, đã thực hiện hành vi hạ độc để tiêu diệt tôm nuôi của các cơ sở khác nhằm mở rộng thị trường và thu hút khách hàng Bên cạnh đó, bà còn trốn thuế và tiêm hóa chất vào tôm đã chết để kéo dài thời gian tươi sống của sản phẩm.
Tác động của cạnh tranh đối với thị trường Việt Nam
Để thúc đẩy sự phát triển của lực lượng sản xuất, các chủ thể sản xuất kinh doanh cần nâng cao năng lực cạnh tranh và ứng dụng tiến bộ kỹ thuật, từ đó dẫn đến sự đổi mới về trình độ tay nghề.
Sabeco và Habeco đã đầu tư mạnh mẽ vào việc mở rộng phân phối sản phẩm đến các khu vực nông thôn Theo báo cáo tài chính năm 2018, Habeco đã chi hơn 1,7 tỉ đồng cho các hoạt động khuyến mại và quảng cáo, trong khi Sabeco đã chi tới 3 tỉ đồng cho cùng mục đích.
Các hãng điện thoại như Samsung, iPhone và Oppo đang không ngừng đổi mới và cải tiến công nghệ, mẫu mã sản phẩm cũng như chính sách hậu đãi khách hàng Những nỗ lực này đã thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của ngành sản xuất điện thoại, với nhiều dòng sản phẩm mới có tính năng ưu việt được ra mắt, thu hút sự quan tâm ngày càng nhiều từ người tiêu dùng.
Cạnh tranh là yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế thị trường Để đạt được lợi nhuận tối đa, các chủ thể trong nền kinh tế cần phải hợp tác và cạnh tranh, từ đó tạo ra những điều kiện thuận lợi cho sản xuất.
Từ đó giúp nền kinh tế thị trường không ngừng hoàn thiện hơn).
Thị trường bia Việt Nam đang trở nên cạnh tranh hơn với sự hiện diện của hơn 30 hãng bia lớn toàn cầu Cuộc đua không chỉ giữa các hãng bia nội địa mà còn với các thương hiệu quốc tế Theo số liệu năm 2018, thị phần sản lượng bia tại Việt Nam được phân chia như sau: Sabeco chiếm 43%, Heineken 25%, Habeco 15%, Carlsberg 8%, và các hãng khác chiếm phần còn lại.
Khi chuyển từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường, hệ thống doanh nghiệp nhà nước gặp nhiều khó khăn do cồng kềnh và sản xuất kém hiệu quả Tuy nhiên, sự cạnh tranh từ doanh nghiệp tư nhân và các doanh nghiệp đã được cổ phần hóa, sáp nhập hoặc giải thể đã thúc đẩy các doanh nghiệp nhà nước phải cải thiện hiệu quả sản xuất Chính sự cạnh tranh này buộc các chủ thể kinh tế phải chuyển đổi hình thức sản xuất kinh doanh để thích ứng và giảm áp lực bù lỗ cho ngân sách nhà nước.
Cạnh tranh là cơ chế điều chỉnh linh hoạt, giúp phân bổ nguồn lực một cách hiệu quả Việc tiếp cận các nguồn lực cần tuân theo nguyên tắc cạnh tranh, nhằm đảm bảo rằng chúng được phân bổ cho những chủ thể có khả năng sử dụng tốt nhất.
Tư bản đầu tư vào các ngành khác nhau sẽ mang lại tỉ lệ sinh lời khác nhau Ngành may mặc, ngành xây dựng và các lĩnh vực kinh tế khác nhau về mục đích, đối tượng lao động, thị trường và sản phẩm Mỗi ngành đều có mức sinh lời riêng, hay còn gọi là tỉ suất lợi nhuận riêng, và mức sinh lời này phụ thuộc vào điều kiện sản xuất cũng như hoàn cảnh cụ thể để tối đa hóa lợi nhuận.
Do vậy các nhà đầu tư tự do dịch chuyển nguồn lực của mình từ ngành này sang ngành khác.
Các doanh nghiệp cạnh tranh về lương và thu nhập để thu hút nhân lực có trình độ, trong khi các ngân hàng cạnh tranh về lãi suất để hấp dẫn nguồn vốn từ thị trường Kết quả của sự cạnh tranh này là những người có năng lực sẽ nhận được mức đãi ngộ xứng đáng, và các ngân hàng sẽ huy động được nguồn vốn, từ đó gia tăng giá trị cho xã hội.
Cạnh tranh đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao khả năng đáp ứng nhu cầu của xã hội, buộc các nhà sản xuất phải nỗ lực tạo ra sản phẩm đa dạng, chất lượng cao và giá cả hợp lý để phục vụ người tiêu dùng.
Từ năm 2014, xe công nghệ như Uber và Grab đã tạo ra sự thay đổi lớn trong ngành vận tải, thay thế taxi và xe ôm truyền thống Sau 8 năm, sự sáp nhập của Uber Đông Nam Á vào Grab đã mở ra cuộc cạnh tranh khốc liệt với sự xuất hiện của nhiều tên tuổi mới như Be và Gojek Gojek đã nhanh chóng chiếm 35% thị phần tại TP Hồ Chí Minh với mức giá 5.000 đồng cho mỗi cuốc xe dưới 8km, buộc Grab phải giảm giá xuống còn 2.000 đồng cho cùng quãng đường Ngoài cạnh tranh về giá, các hãng cũng chú trọng nâng cao chất lượng dịch vụ, với Grab ra mắt GrabFood và Gojek triển khai dịch vụ GoCar phục vụ y tế Hơn nữa, việc hợp tác với các ví điện tử như Moca và Momo giúp khách hàng thanh toán dễ dàng hơn Theo báo cáo của ABI Research tháng 6/2021, Grab dẫn đầu thị trường với 74,6%, tiếp theo là Be (12,4%) và Gojek (12,3%).
Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các công ty du lịch, việc đa dạng hóa sản phẩm dịch vụ là cần thiết để mở rộng thị trường Các công ty xây dựng nhiều loại hình tour phù hợp với từng tầng lớp khách hàng, từ người thu nhập thấp đến cao Họ cũng phải cạnh tranh về giá, chất lượng tour, chất lượng hướng dẫn viên và các chính sách hậu đãi Kết quả của sự cạnh tranh này mang lại lợi ích cho người tiêu dùng, giúp họ tiếp cận các dịch vụ phù hợp với sở thích, thu nhập và thời gian của mình.
Hành vi chạy theo lợi nhuận như lừa đảo, trốn thuế, sản xuất hàng giả và buôn lậu gây tổn hại nghiêm trọng đến môi trường kinh doanh và xói mòn giá trị đạo đức xã hội Điều này buộc nhà nước phải can thiệp bằng các biện pháp pháp luật, cơ chế và chính sách để bảo vệ nền kinh tế.
Lê Quốc Quân đã chỉ đạo kế toán và thủ quỹ thực hiện các hành vi sai phạm nhằm tăng chi phí và giảm thu nhập cho Công ty để trốn thuế thu nhập doanh nghiệp Ông đã nhờ người thân quen có bằng cấp kế toán, tài chính để lấy thông tin, sau đó đưa vào các hợp đồng thuê chuyên gia tư vấn với Công ty TNHH Giải pháp Việt Nam Ngoài ra, ông còn lập khống hợp đồng tư vấn môi giới thương mại và mua hóa đơn giá trị gia tăng khống để kê khai tại Chi cục Thuế quận Cầu Giấy, bao gồm các tờ khai thuế giá trị gia tăng, bảng kê hóa đơn, chứng từ hàng hóa dịch vụ, tờ khai thuế thu nhập doanh nghiệp tạm tính, tờ khai quyết toán thuế thu nhập cá nhân và báo cáo tài chính.
Trong hai năm 2010 và 2011, Công ty TNHH Giải pháp Việt Nam đã ký hợp đồng với chín chuyên gia tư vấn để tăng chi phí và giảm thu nhập, dẫn đến việc trốn thuế thu nhập doanh nghiệp hơn 649 triệu đồng, với tổng số tiền lên tới 1,75 tỷ đồng.
Gây lãng phí nguồn lực xã hội.
ĐỘC QUYỀN
Một số khái niệm
C.Mác và Ph.Ăngghen trong nghiên cứu về chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh đã dự đoán rằng tự do cạnh tranh sẽ dẫn đến sự tích tụ và tập trung sản xuất Họ cho rằng quá trình này, khi phát triển đến một mức độ nhất định, sẽ dẫn đến tình trạng độc quyền.
Hiện tượng các hãng cam kết và thỏa thuận quy định mức giá, sản phẩm, chia sẻ thị trường và đưa ra quyết định kinh doanh được gọi là độc quyền Độc quyền là sự liên minh giữa các doanh nghiệp lớn, kiểm soát phần lớn sản xuất và tiêu thụ hàng hóa, cho phép họ định ra giá cả độc quyền nhằm tối đa hóa lợi nhuận.
Ví dụ: Độc quyền về điện của Tổng công ty Điện lực Việt Nam EVN.
Lợi nhuận độc quyền là lợi nhuận thu được cao hơn lợi nhuận bình quân, do sự thống trị của các tổ chức độc quyền đem lại.
Các tổ chức độc quyền kiểm soát thị trường bằng cách áp đặt giá bán hàng hóa cao và giá mua hàng hóa thấp, dẫn đến việc chúng luôn đạt được lợi nhuận độc quyền cao.
Nguồn gốc lợi nhuận độc quyền cao:
• Lao động không công của công nhân trong các xí nghiệp độc quyền.
• Một phần lao động không công của công nhân làm việc trong các xí nghiệp ngoài độc quyền.
• Một phần giá trị thặng dư của các nhà tư bản vừa và nhỏ bị mất đi do thua thiệt trong cuộc cạnh tranh.
Lao động thặng dư và một phần lao động tất yếu của những người sản xuất nhỏ, cũng như nhân dân lao động ở các nước tư bản và thuộc địa, đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế.
Giá cả độc quyền là mức giá mà tổ chức độc quyền thiết lập cho việc mua và bán hàng hóa, bao gồm chi phí sản xuất cộng với lợi nhuận mà tổ chức đó thu được.
Các tổ chức độc quyền, nhờ vào vị trí độc quyền trong sản xuất và tiêu thụ hàng hóa, có khả năng áp đặt giá cả độc quyền Họ thường bán hàng với giá cao và mua hàng với giá thấp.
Giá cả độc quyền bao gồm giá cao khi bán và giá thấp khi mua, nhưng vẫn dựa trên giá trị làm cơ sở Trong mối quan hệ này, giá trị giữ vai trò quan trọng, là nội dung cốt lõi của giá cả độc quyền.
Giá cả độc quyền chỉ biến động xung quanh giá trị hàng hóa, và khi giá cả độc quyền xuất hiện, giá thị trường cũng sẽ dao động xung quanh mức giá này.
Độc quyền nhà nước
Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là một dạng cực đoan của chủ nghĩa tư bản nhà nước, trong đó nhà nước hoạt động như một doanh nghiệp độc quyền, kiểm soát hầu hết các hoạt động sản xuất và phân phối hàng hóa trong nền kinh tế.
Nhà nước sẽ kiểm soát toàn bộ hoạt động kinh tế và thương mại, với các cơ sở sản xuất được tổ chức và quản lý như doanh nghiệp nhà nước Quá trình tích lũy vốn, lao động tiền lương và quản lý sẽ được thực hiện một cách tập trung Các hoạt động trong nền kinh tế sẽ được hoạch định và điều phối bởi các cơ quan lập kế hoạch kinh tế và các cơ quan chính phủ, được tổ chức theo thực tiễn quản lý kinh doanh.
Sự phát triển của lực lượng sản xuất, chịu ảnh hưởng từ tiến bộ khoa học kỹ thuật, yêu cầu các doanh nghiệp ứng dụng công nghệ mới vào hoạt động sản xuất kinh doanh Điều này đòi hỏi vốn đầu tư lớn, mà nhiều doanh nghiệp khó có thể đáp ứng Do đó, các doanh nghiệp cần thúc đẩy quá trình tích tụ và tập trung sản xuất, từ đó hình thành các doanh nghiệp quy mô lớn.
Cuối thế kỷ XIX, nhiều thành tựu khoa học kỹ thuật mới xuất hiện, bao gồm lò luyện kim, động cơ điêzen, máy phát điện, và các phương tiện vận tải như xe hơi, tàu thuỷ, xe điện, máy bay, và tàu hỏa Những tiến bộ này không chỉ tạo ra các ngành sản xuất mới với quy mô lớn mà còn thúc đẩy năng suất lao động, khả năng tích lũy và tập trung sản xuất, từ đó phát triển sản xuất quy mô lớn.
Trong bối cảnh phát triển của khoa học kỹ thuật và sự tác động mạnh mẽ của các quy luật kinh tế thị trường như giá trị thặng dư, tích lũy và tập trung sản xuất, cơ cấu kinh tế xã hội đang dần chuyển biến theo hướng tập trung vào sản xuất quy mô lớn.
Cạnh tranh khốc liệt đã dẫn đến sự sụp đổ hàng loạt của các doanh nghiệp vừa và nhỏ, trong khi các doanh nghiệp lớn mặc dù vẫn tồn tại nhưng cũng bị suy yếu Để tiếp tục phát triển, họ cần tăng cường tích tụ, tập trung sản xuất và liên kết với nhau để hình thành các doanh nghiệp có quy mô lớn hơn.
Cuộc khủng hoảng kinh tế lớn năm 1873 đã dẫn đến sự phá sản hàng loạt của các doanh nghiệp vừa và nhỏ trên toàn thế giới tư bản chủ nghĩa Trong khi các doanh nghiệp lớn vẫn tồn tại, họ buộc phải thúc đẩy nhanh quá trình tích tụ và tập trung sản xuất để hình thành các doanh nghiệp có quy mô lớn nhằm tiếp tục phát triển.
Sự phát triển của hệ thống tín dụng đã trở thành đòn bẩy mạnh mẽ thúc đẩy tập trung sản xuất, đặc biệt là trong việc hình thành và phát triển các công ty cổ phần, tạo tiền đề cho sự ra đời của các tổ chức độc quyền V.I Lênin đã chỉ ra rằng tự do cạnh tranh dẫn đến tập trung sản xuất, và khi đạt đến một mức độ nhất định, điều này sẽ dẫn đến độc quyền Khi các tổ chức độc quyền xuất hiện, lợi ích và vai trò của chúng trở nên đặc thù, cho phép ấn định giá cả độc quyền mua và bán nhằm thu lợi nhuận cao.
2.3 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản dộc quyền: Đặc điểm thứ nhất là: Tập trung sản xuất và các tổ chức độc quyền.
Tích tụ và tập trung sản xuất cao dẫn đến hình thành các tổ chức độc quyền là đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa đế quốc.
Sự tích tụ và tập trung sản xuất ở mức cao đã dẫn đến sự hình thành các tổ chức độc quyền Điều này xảy ra do sự hiện diện của một số ít xí nghiệp lớn có khả năng thỏa thuận với nhau, cùng với việc các xí nghiệp này có quy mô lớn và công nghệ tiên tiến, khiến cho cạnh tranh trở nên gay gắt và khó khăn Kết quả là, các xí nghiệp có xu hướng thỏa hiệp để duy trì độc quyền trong thị trường.
Tổ chức độc quyền là sự liên kết giữa các nhà tư bản lớn, nhằm tập trung quyền kiểm soát sản xuất và tiêu thụ một số loại hàng hóa nhất định, với mục tiêu đạt được lợi nhuận cao từ việc độc quyền.
Những hình thức độc quyền cơ bản là cácten, xanhđica, tơnrớt, côngxoỏcxiom, cônggơlômêrát.
Cácten (Cartel) là một hình thức tổ chức độc quyền, trong đó các nhà tư bản ký kết thỏa thuận về giá cả, quy mô sản lượng, thị trường tiêu thụ và kỳ hạn thanh toán Mặc dù tham gia cácten, các nhà tư bản vẫn duy trì sự độc lập trong sản xuất và thương mại.
Xanhđica (Syndicate) là một hình thức tổ chức độc quyền cao hơn và ổn định hơn so với các cácten Trong mô hình này, các xí nghiệp tham gia vẫn duy trì sự độc lập trong sản xuất, nhưng họ mất đi sự độc lập trong lưu thông, khi mà mọi hoạt động mua bán được quản lý bởi một ban quản trị chung của xanhđica.
Tơrớt (Trust) là một hình thức độc quyền vượt trội hơn cácten và xanhđica, với mục tiêu thống nhất quản lý toàn bộ quy trình sản xuất, tiêu thụ và tài chính dưới sự điều hành của một ban quản trị duy nhất.
Côngxoócxiom (Consortium) là một hình thức độc quyền lớn hơn các hình thức khác, với hàng trăm xí nghiệp liên kết phụ thuộc vào một nhóm tư bản khổng lồ Đặc điểm nổi bật thứ hai của côngxoócxiom là sự kết hợp giữa tư bản tài chính và hệ thống tài phiệt.
Quá trình tích tụ và tập trung sản xuất trong công nghiệp cũng dẫn đến sự tích tụ và tập trung tư bản trong ngân hàng, hình thành các tổ chức độc quyền Quy luật này tương tự như trong ngành công nghiệp, buộc các ngân hàng nhỏ phải sáp nhập vào các ngân hàng lớn hơn hoặc ngừng hoạt động trước sức ép cạnh tranh Điều này đã thúc đẩy sự ra đời của các tổ chức độc quyền ngân hàng.
Tác động của độc quyền với thị trường Việt Nam
Sự ổn định về giá cả
Trong thị trường cạnh tranh, giá cả được xác định bởi các lực lượng cạnh tranh cùng với cung và cầu Ngược lại, trong thị trường độc quyền, chỉ có một người bán hàng hóa, do đó giá cả do người bán tự quyết định và có thể thay đổi theo ý muốn Vì vậy, giá của doanh nghiệp độc quyền thường ổn định hơn so với giá trong thị trường cạnh tranh.
Phúc Long, thương hiệu trà nổi tiếng của Việt Nam, hiện đang dẫn đầu thị trường F&B với 721 cửa hàng và ki-ốt Với vị thế vững chắc, Phúc Long hiểu rõ đối tượng khách hàng của mình và có khả năng điều chỉnh giá cả một cách hợp lý.
Tạo ra nguồn thu nhập
Mặc dù doanh nghiệp độc quyền thường hạn chế cạnh tranh và ngăn cản sự gia nhập của các nhà bán khác, nhưng chúng vẫn được khuyến khích vì khả năng tạo ra lợi nhuận cao Lợi nhuận này không chỉ mang lại thu nhập cho doanh nghiệp mà còn có thể trở thành nguồn thu cho chính phủ, từ đó mang lại lợi ích cho toàn xã hội.
Tổng công ty cảng hàng không Việt Nam (ACV) nắm giữ quyền độc quyền trong việc kinh doanh dịch vụ tại sân bay, khiến cho các đối thủ khác không có cơ hội tham gia vào thị trường này.
→ tạo ra được nguồn thu nhập tốt.
Thu được nhiều lợi nhuận
Trong một thị trường độc quyền, chỉ có một người bán duy nhất cung cấp hàng hóa cho nhiều người mua, dẫn đến việc toàn bộ nhu cầu hàng hóa đó chỉ được một người bán thụ hưởng Kết quả là, các công ty độc quyền có khả năng tạo ra lợi nhuận lớn thông qua việc bán hàng hóa của họ trên thị trường.
Tổng công ty khí Việt Nam (GAS) nắm giữ vị thế độc quyền trong lĩnh vực phân phối khí, qua đó loại bỏ sự cạnh tranh từ các đối thủ nước ngoài, giúp công ty đạt được lợi nhuận cao.
Là nguồn cung cấp các tiện ích công cộng thiết yếu.
Các công ty độc quyền thường được nhà nước quản lý để sản xuất và cung cấp hàng hóa thiết yếu cho các cơ sở công cộng Những công ty này đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo cung cấp dịch vụ như giao thông công cộng, tài nguyên nước và điện cho người dân.
Tập đoàn điện lực Việt Nam (EVN) là doanh nghiệp nhà nước hạng đặc biệt, trực thuộc bộ công thương, chuyên cung cấp dịch vụ sản xuất, truyền tải và phân phối điện năng cho người dân.
Có khả năng đối mặt với nền kinh tế suy thoái
Độc quyền xảy ra khi một doanh nghiệp là người bán duy nhất của một sản phẩm cụ thể, cho phép họ đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng ngay cả trong thời kỳ suy thoái kinh tế Nhờ vào nhu cầu ổn định từ thị trường, doanh nghiệp độc quyền có thể duy trì hoạt động và tồn tại.
Tập đoàn LVMH, nổi tiếng với các thương hiệu cao cấp như Louis Vuitton, Dior và Fendi, đang ghi nhận doanh số bán hàng tăng trưởng mạnh mẽ và nâng cao dự báo lợi nhuận Điều này diễn ra bất chấp những lo ngại về suy thoái kinh tế.
Gây nhiều bất lợi cho người tiêu dùng
Trong thị trường độc quyền, quyền cung cấp hàng hóa hoàn toàn thuộc về người bán, khiến người tiêu dùng không có quyền lực Thiếu cạnh tranh trong thị trường này dẫn đến việc không có sự kiểm soát về giá cả và chất lượng sản phẩm, từ đó có thể ảnh hưởng tiêu cực đến lợi ích của người tiêu dùng.
PV Gas chiếm 70% thị phần, gây lo ngại cho nhiều doanh nghiệp về khả năng độc quyền và tăng giá trên thị trường Việc kiểm soát giá cả trở nên khó khăn, đặc biệt nếu nhà nước không quy định giá sàn cho PV Gas Điều này dẫn đến khả năng công ty tăng giảm giá để tối đa hóa lợi nhuận Tuy nhiên, người tiêu dùng vẫn phải chấp nhận mức giá hiện tại và sẵn sàng chi trả để đáp ứng nhu cầu của mình.
Các công ty độc quyền có khả năng tự định giá mà không phải lo lắng về cạnh tranh, dẫn đến việc người bán thường áp dụng các mức giá khác nhau cho từng nhóm người tiêu dùng Điều này tạo ra sự phân biệt giá trên thị trường.
Ví dụ: Chuỗi coffee Starbucks là chuỗi cafe càn quét thị trường thế giới và sau
Trong 10 năm qua, Starbucks đã khẳng định vị thế vững chắc trên thị trường Việt Nam, trở thành biểu tượng của mô hình cạnh tranh độc quyền Với khả năng tự kiểm soát giá cả, chuỗi coffee này đã giới thiệu một menu độc đáo với mức giá từ 3$ - 4$ trở lên cho mỗi cốc coffee Mặc dù giá cao, người tiêu dùng vẫn sẵn sàng chi trả nhiều hơn cho trải nghiệm từ Starbucks, thể hiện rõ sự phân biệt về giá trong ngành hàng này Điều này cũng ảnh hưởng đến chất lượng hàng hóa mà thương hiệu mang lại.
Doanh nghiệp độc quyền, do thiếu cạnh tranh trên thị trường, thường cung cấp hàng hoá chất lượng thấp hơn để tiết kiệm chi phí sản xuất và tối đa hóa lợi nhuận, điều này gây thiệt hại cho người tiêu dùng.
SỰ TÁC ĐỘNG QUA LẠI CỦA CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN; BIỆN PHÁP BẢO VỆ CẠNH TRANH, CHỐNG ĐỘC QUYỀN
Sự tác động qua lại của cạnh tranh và độc quyền
Trong giai đoạn chủ nghĩa tư bản, sự cạnh tranh không chỉ diễn ra giữa các nhà sản xuất nhỏ và các nhà tư bản vừa và nhỏ như trong thời kỳ cạnh tranh tự do, mà còn xuất hiện thêm nhiều hình thức cạnh tranh khác.
Cạnh tranh giữa các tổ chức độc quyền và các xí nghiệp ngoài độc quyền diễn ra mạnh mẽ, với các tổ chức độc quyền sử dụng nhiều biện pháp để chi phối và thôn tính đối thủ Họ tìm cách độc quyền nguồn nguyên liệu, nhân công, phương tiện vận tải và tín dụng, đồng thời hạ giá có hệ thống nhằm đánh bại các xí nghiệp ngoài độc quyền.
Doanh nghiệp A chiếm ưu thế trong ngành công nghiệp điện ảnh, dẫn đến việc doanh nghiệp này kiểm soát toàn bộ thị trường và tài nguyên, gây ảnh hưởng tiêu cực đến lợi nhuận của các công ty nhỏ khác.
Hai là, cạnh tranh giữa các tổ chức độc quyền với nhau Loại canh tranh này có nhiều hình thức:
• Cạnh tranh giữa các tổ chức độc quyền trong một ngành, kết thúc bằng sự thỏa hiệp hoặc bằng sự phá sản của một bên;
• Cạnh tranh giữa các tổ chức độc quyền khác ngành có liên quan với nhau về nguồn nguyên liệu, kỹ thuật,…
Milo và Ovaltine là hai thương hiệu đối thủ không thể tách rời, luôn cạnh tranh nhau bất chấp sự khác biệt về không gian, thời gian và văn hóa Sự đối đầu giữa chúng diễn ra liên tục và rộng rãi trên toàn cầu.
Cạnh tranh nội bộ trong các tổ chức độc quyền diễn ra khi các thành viên tìm cách giành lợi thế hệ thống Họ có thể cạnh tranh để chiếm tỉ lệ cổ phần khống chế, từ đó đạt được vị trí chi phối trong tổ chức.
Các thành viên trong công ty B cạnh tranh để giành cổ phiếu, từ đó nâng cao vị thế lãnh đạo và phân chia lợi nhuận lớn hơn.
Trong nền kinh tế thị trường hiện đại, cạnh tranh và độc quyền tồn tại song song Độc quyền phát sinh từ cạnh tranh tự do, nhưng lại đối lập với nó Sự xuất hiện của độc quyền không loại bỏ cạnh tranh, mà ngược lại, làm cho cạnh tranh trở nên đa dạng và gay gắt hơn, đồng thời tạo ra những tác động phá hoại lớn Mức độ cạnh tranh và độc quyền phụ thuộc vào từng hoàn cảnh cụ thể của nền kinh tế thị trường.
Biện pháp bảo vệ cạnh tranh lành mạnh
Về phía nhà nước:
Vai trò điều tiết của Nhà nước đối với cạnh tranh xuất phát từ nhận thức về thị trường và cạnh tranh Adam Smith đã mô tả Nhà nước như một "con chó canh cửa" bảo vệ thị trường, đảm bảo trật tự xã hội và công bằng lợi ích Tuy nhiên, sự nổi bật của bàn tay vô hình đã làm mờ nhạt vai trò này, dẫn đến sự giảm sút trong sự can thiệp của Nhà nước Hiện nay, khi nhận thức về tính hai mặt của cạnh tranh đã được kiểm chứng qua thực tiễn, yêu cầu điều tiết của Nhà nước trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Hoàn thiện quy định pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh:
Cần thiết phải hoàn thiện hệ thống pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh bằng cách thống nhất các quy định giữa các văn bản pháp lý và điều chỉnh những quy định không còn phù hợp với thực tiễn hiện nay.
Nghị định hướng dẫn Luật Cạnh tranh 2018 cần được xây dựng và ban hành nhằm đảm bảo tính hiệu quả trong thực thi, đồng thời bổ sung hướng dẫn cho một số nội dung còn thiếu.
Tiếp thu các quy định pháp luật từ các quốc gia có nền kinh tế phát triển, nhằm xây dựng một văn bản hướng dẫn dễ hiểu, khoa học và chính xác.
Các quy định về hành vi cạnh tranh không lành mạnh cần được thống nhất trong các văn bản luật chuyên ngành, bao gồm hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ theo Luật Sở hữu trí tuệ, hành vi quảng cáo nhằm cạnh tranh không lành mạnh theo Luật Quảng cáo, và hành vi khuyến mại theo Luật Thương mại.
Hoàn thiện quy định các chế tài xử lý hành vi cạnh tranh không lành mạnh:
Cần đánh giá mức độ và hình thức xử phạt cho các hành vi cạnh tranh không lành mạnh, vì thực tế cho thấy những hành vi này có thể mang lại lợi ích lớn cho doanh nghiệp, vượt xa số tiền phạt mà họ phải chịu.
Dự thảo xử lý và xử phạt hành vi cạnh tranh không lành mạnh đang được xem xét để tăng mức xử phạt nhằm răn đe hiệu quả hơn Tuy nhiên, nhiều hành vi như xâm phạm bí mật kinh doanh và hoạt động tình báo công nghiệp vẫn chưa được quy định là tội phạm trong Bộ Luật Hình sự của Việt Nam Do đó, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến và giáo dục pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh.
Đối tượng chính của việc tuyên truyền và giáo dục pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh là cộng đồng doanh nghiệp Nội dung tuyên truyền cần giúp doanh nghiệp nhận diện các hành vi cạnh tranh không lành mạnh, quyền khiếu nại và khởi kiện khi bị xâm hại, cũng như các hình thức chế tài có thể áp dụng đối với những doanh nghiệp vi phạm.
Để nâng cao hiệu quả trong việc xử lý cạnh tranh không lành mạnh, Việt Nam cần tăng cường công tác đào tạo cán bộ, đặc biệt là những người hoạt động thực tiễn trong lĩnh vực này Việc bồi dưỡng kiến thức và kinh nghiệm cho các thẩm phán cũng rất quan trọng, nhằm chuẩn bị cho họ khả năng xử lý các hành vi cạnh tranh không lành mạnh một cách hiệu quả.
Hợp tác quốc tế trong lĩnh vực pháp luật chống cạnh tranh không lành mạnh là cần thiết cho Việt Nam, nơi mà việc đấu tranh với các hành vi này còn mới mẻ Việc tham khảo và học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia có bề dày kinh nghiệm trong xử lý vấn đề cạnh tranh sẽ giúp nâng cao năng lực cho Cơ quan quản lý cạnh tranh Việt Nam Các chương trình hợp tác nghiên cứu và trao đổi kinh nghiệm sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho cán bộ trong việc giải quyết các vấn đề thực tiễn mà Việt Nam đang đối mặt.
Về phía Hiệp hội nghề nghiệp:
Cần thiết phải xây dựng và ban hành quy tắc hợp tác nhằm chống lại cạnh tranh không lành mạnh giữa các doanh nghiệp trong cùng lĩnh vực Đồng thời, cần tuyên truyền cho các doanh nghiệp thành viên mới về các chỉ dẫn hàng hóa khi họ ra đời hoặc triển khai dịch vụ, sản phẩm mới.
Hiệp hội cần phát huy vai trò của mình như một tổ chức thống nhất, nhằm bảo vệ doanh nghiệp khỏi các hành vi vi phạm chỉ dẫn gây nhầm lẫn từ các quốc gia khác.
Về phía các doanh nghiệp:
Việc tuân thủ các quy định pháp luật về kinh doanh và chính sách cạnh tranh là rất quan trọng trong bối cảnh hiện nay, không chỉ giúp xây dựng thương hiệu mà còn đảm bảo cạnh tranh lành mạnh trên thị trường Đồng thời, doanh nghiệp cần chú trọng đến việc đăng ký bảo hộ nhãn hiệu hàng hóa và kiểu dáng công nghiệp theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ để bảo vệ quyền lợi và nâng cao giá trị sản phẩm.
Để phát triển bền vững, doanh nghiệp cần xây dựng một chiến lược cạnh tranh chuyên nghiệp và dài hạn, bao gồm việc xây dựng và quảng bá thương hiệu, phát triển các kênh phân phối mới, và khai thác lợi thế cạnh tranh riêng.
Về phía người tiêu dùng:
Người tiêu dùng cần nhận thức rõ ràng về chất lượng hàng hóa và sản phẩm mà họ sử dụng Họ nên loại bỏ khỏi danh sách tiêu dùng những sản phẩm kém chất lượng, vi phạm pháp luật và có dấu hiệu cạnh tranh không lành mạnh.
Biện pháp chống độc quyền
Để duy trì cạnh tranh lành mạnh và kiểm soát độc quyền chúng ta cần phải thực hiện một số biện pháp sau:
Để thúc đẩy sự phát triển kinh tế, cần đổi mới nhận thức về cạnh tranh và thống nhất quan điểm đánh giá vai trò của nó Cạnh tranh hợp pháp được xem là động lực chính cho sự phát triển và nâng cao hiệu quả kinh doanh Cần xác định rõ vai trò của Nhà nước và hạn chế độc quyền của doanh nghiệp Nhà nước, đồng thời đẩy nhanh cải cách các doanh nghiệp này Việc giảm dần độc quyền và tháo gỡ rào cản cho các thành phần kinh tế sẽ giúp giảm giá thành sản xuất, tăng cường năng lực cạnh tranh, thu hút đầu tư nước ngoài và giảm gánh nặng cho ngân sách quốc gia.
Cải cách pháp luật về cạnh tranh là cần thiết để hạn chế các hành vi không lành mạnh trên thị trường Đồng thời, việc nới lỏng các điều kiện hội nhập và rút lui khỏi thị trường sẽ khuyến khích các nhà đầu tư tham gia vào hoạt động sản xuất kinh doanh.
Nhà nước cần thành lập một cơ quan chuyên trách để theo dõi và giám sát các hành vi cạnh tranh và độc quyền Cần rà soát và giảm bớt số lượng lĩnh vực độc quyền, đồng thời kiểm soát chặt chẽ các hành vi lạm dụng của doanh nghiệp lớn Nếu cần thiết, cần đổi mới chế độ chứng từ, kế toán và kiểm toán để tạo điều kiện thuận lợi cho công tác giám sát tài chính của doanh nghiệp.
Thứ tư, cần thực hiện các biện pháp cải tiến môi trường thông tin và pháp luật để đảm bảo tính minh bạch và kịp thời, đồng thời tiến hành cải cách thủ tục hành chính nhanh chóng nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp trong việc tham gia cạnh tranh.
Thứ năm, tổ chức lại cơ cấu và kiểm soát độc quyền kể cả độc quyền tự nhiên.
Việc xóa bỏ độc quyền trong kinh doanh là cần thiết, nhưng nên duy trì độc quyền ở một số ngành quan trọng như sản xuất và truyền tải điện năng, khai thác dầu khí, bưu chính viễn thông, và xây dựng cơ sở hạ tầng để hỗ trợ quá trình phát triển kinh tế.
Vào thứ sáu, luật pháp và chính sách chống độc quyền được ban hành nhằm ngăn chặn các hành vi như cấu kết nâng giá và hạn chế cấu trúc thị trường Nhà nước cần thiết lập luật cạnh tranh để đảm bảo và duy trì môi trường cạnh tranh, phù hợp với biến động trong nước và yếu tố quốc tế Một giải pháp phổ biến khác là kiểm soát giá cả hàng hoá và dịch vụ do hãng độc quyền cung cấp, buộc họ phải bán sản phẩm ở mức giá cạnh tranh.
Việc thực hiện chế độ độc quyền gây ra nhiều nguyên nhân và ảnh hưởng đến cạnh tranh không lành mạnh Để duy trì cạnh tranh lành mạnh và tính độc quyền, cần áp dụng các biện pháp cụ thể từ pháp luật đến thực tiễn nhằm kiểm soát hiệu quả tính độc quyền.