SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HÀ NỘI MÀ SKKN SÁNG KIÉN KINH NGHIỆM Đề tài MỘT SÓ BIỆN PHÁP GIÚP HỌC SINH LỚP 3 GIẢI BÀI TOÁN BÀNG HAI PHÉP TÍNH Lĩnh vực/ môn Toán Cấp học Tiểu học Năm học 2016 2017 SỞ GIÁO D[.]
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HÀ NỘI
MÀ SKKN
SÁNG KIÉN KINH NGHIỆM
Đề tài: MỘT SÓ BIỆN PHÁP GIÚP HỌC SINH LỚP 3 GIẢI BÀI TOÁN BÀNG HAI PHÉP TÍNH
Lĩnh vực/ môn : Toán
Năm học: 2016 - 2017
Trang 2SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HÀ NỘI
MÀSKKN
SÁNG KIÉN KINH NGHIỆM
Đề tài: MỘT SÓ BIỆN PHÁP GIÚP HỌC SINH LỚP 3 GIẢI BÀI TOÁN BÀNG HAI PHÉP TÍNH
Năm học: 2016 - 2017
Trang 3MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU 1
I LÍ DO CHỌN ĐÈ TÀI 1
PHẦN NỘI DUNG 3
I Cơ SỜ LÍ LUẬN CỦA VẤN ĐÈ NGHIÊN cứu 3
1 Cơ sở lí luận 3
2 Cơ sở thực tiễn 4
II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐÈ 5
III CÁC BIỆN PHÁP CỤ THẺ 5
1 Hướng dẫn học sinh nắm chắc cách giải các bài toán đơn 5
1.1 Các bài toán đơn giải bằng phép tỉnhcộng 6
1.2 Các bài toán đơn giải bằng phép tỉnhtrừ 6
1.3 Các bài toán đơn giải bằng phép tỉnhnhân 6
1.4 Các bài toán đơn giải bằng phép tỉnhchia 6
2 Hướng dẫn học sinh giải những bài toán có hai lần đáp số 8
3 Hướng dẫn học sinh hiêu the nào là bài toán giải bằng hai phép tính 9
4 Hướng dẫn học sinh nắm chắc một số dạng toán giải bằng hai phép tính qua luyện tập 14
4.1 Những bài toán không điên hình 15
4.2 Những bài toán điên hình 16
5 Tô chức cho học sinh luyện tập giải toán trong các tiết dạy ờ buôi hai
17 5.1 Đưa ra một số yêu cầu khác nhau về giải bài toán bằng hai phép tính 17
5.2 Sưu tầm, thiết kế và tô chức một số trò chơi toán học có thê vận diỉng đê giúp học sinh luyện tập giải toán bằng hai phép tình 19
6 Củng cố giải toán bằng hai phép tính trong các hoạt động ngoài giờ 23
6.1 S ưu tầm, sảng tác thơ có nội dung giải toán bằng hai phép tính 24
Trang 46.2 Câu lạc bộ giải những bài toán bằng hai phép tính 24
Một số biện pháp giúp học sinh ìóp 3 giãi toán bằng hai phép tính 6.3 Tô chức các trò chơi Toán học 24
VI KÉT QƯẲ SAU KHI ĐÃ VẬN DỤNG CÁC BIỆN PHÁP TRÊN VÀO GIÁNG DẠY 25
1 Đề bài 25
2 Kết quả 25
PHẦN KÉT LUẬN 27
I Ý NGHĨA CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 27
II BÀI HỌC KINH NGHIỆM 27
III KHÁ NĂNG ỨNG DỤNG, TRIỂN KHAI CỦA SÁNG KIẺN KINH NGHIỆM 28
IV MỘT SÓ ĐÈ XƯÁT 29
1 Đối vói sách giáo khoa 29
2 Đối vói sách tham khảo 29
3 Đối vói các cấp quân lý 29
Trang 5Một số biện pháp giúp học sinh ìóp 3 giãi toán bằng hai phép tính
PHẦN MỞ ĐẦU
I LÍ DO CHỌN ĐÈ TÀI
Trong tình hình hiện nay, giáo dục là một van đề được cả xà hội quan tâm Đảng
và nhà nước ta coi giáo dục là quốc sách hàng đầu Bậc học tiêu học được coi là nền tàng của các bậc học Quá trình học ờ tiêu học là nền móng cho học sinh có vốn kiến thức đê học tiếp lên các lóp trên Trong các môn học mà học sinh học ờ bậc tiêu học môn Toán là bộ môn rất quan trọng Đây là môn học chiếm tương đối nhiều thời gian học của học sinh trong suốt quá trình học phô thông Đây cùng là môn học có rất nhiều ứng dụng trong thực tiễn cuộc song Cùng với các môn học khác, môn Toán góp phần hình thành nhân cách cho học sinh
Ỏ bậc tiểu học môn Toán cung cấp cho học sinh nhùng hiểu biết ban đầu một cách tương đoi có hệ thống về số tự nhiên, phân số, số thập phân, các đại lượng thông dụng, một so yeu tố hình học và thống kê đơn giảm hình thành các kỳ năng thực hành tính, đo lường, giải bài toán có nhiều ứng dụng thiết thực trong đời sống; bước đầu phát triển năng lực tư duy khâ năng suy luận hợp lí và diễn đạt đúng cách phát hiện và cách giải quyết van đề đơn giản, gần gũi trong cuộc sống, kích thích trí tường tượng, chăm học và hứng thú học tập toán, hình thành bước đầu phương pháp tự học và làm việc có
kế hoạch khoa học, chủ động, linh hoạt, sáng tạo
Quá trình cung cấp kiến thức toán học cho học sinh trong dạy học ở tiêu học được chia thành hai giai đoạn thì nội dung toán học lớp 3 được coi là cầu nối đê học sinh học tiếp ờ giai đoạn hai ơ lóp 3, các em tiếp tục hoàn thiện nhùng kiến thức kĩ năng của giai đoạn một và chuẩn bị cho sự phát triển cao hơn về kiến thức kĩ năng cùa giai đoạn hai ờ lớp 4 và lớp 5 Trong chương trình toán học ờ lớp 3, mạch kiến thức về giải toán chiếm khoảng 9% tông thời lượng của môn học nhưng lại vô cùng quan trọng đối với học sinh bời: bước đầu giúp học sinh làm quen giải toán hợp nội dung này còn được học kết hợp với nội dung dạy số học, hình học và bước đầu yêu cầu học sinh biết tư duy, tìm tòi, sáng tạo khi biết vận dụng các bài toán đơn đà học đê giải toán Đặc biệt hơn, với học sinh lớp 3, việc giải thành thạo các bài toán bằng hai phép tính là vô cùng cần thiết bời nhùng kiến thức này chính là cơ sờ để học sinh vận dụng học ở giai đoạn hai khi giải nhùng bài toán nhiều hơn hai phép tính, nhùng dạng toán điên hình
Klìà năng ưr duy đê tìm ra các bước giải bài toán bằng hai phép tính ở Một số biện pháp giúp học sinh ìóp 3 giãi toán bằng hai phép tính lớp 3 tốt sè giúp các em dề dàng
hơn khi giải các bài toán về tìm số trung bình cộng của các số, tìm hai so khi biết tông
Trang 6và hiệu của hai số, tìm hai so khi biết tông số và ti so cùa hai sổ, tìm hai số khi biết hiệu
số và ti số của hai số, tính diện tích hình bình hành, diện tích hình thoi ở lớp 4, giải toán
về đại lượng tỉ lệ thuận, tỉ lệ nghịch, một số bài toán có nội dung hình học ờ lớp 5 Tuy nhiên, trong quá trình dạy học, không phải bất kì một van đề nào trong sách giáo khoa hay nội dung kiến thức cần cung cấp cho học sinh mà giáo viên đưa ra học sinh đều hiêu và vận dụng được ngay Trong quá trình dạy học, bằng tâm huyết nghề nghiệp và những kinh nghiệm đà đúc rút được cho từng môn học ờ mồi khối lớp cho từng mạch kiến thức hay từng bài dạy, người giáo viên có thê có nhùng biện pháp, nhùng cách thức truyền đạt khác nhau sao cho học sinh hiêu bài, hiểu sâu, nhớ lâu và biết vận dụng bài học vào thực tế cuộc sống Đó mới chính là cái đích cuối cùng của dạy học: học đê biết, học đê làm, học đê ựr khẳng định mình
Chính vì nhùng lí do trên mà tôi đà chọn cho mình đề tài nghiên cứu về "Một vài biện pháp giúp học sinh lớp 3 giãi toán bằng hai phép tỉnh" trong chương trình Toán 3.
Việc chọn đề tài này giúp tôi hiêu sâu hơn về nội dung dạy học giải toán ờ lớp 3, các phương pháp và hình thức tô chức giờ dạy về giải toán ờ lớp 3, các hướng phát triển cho một bài toán về giải toán ờ lớp 3 Từ đó, tôi sè vận dụng tốt hơn vào thực tiễn giảng dạy cùa mình
Một sổ biện pháp giúp học sính lóp 3 giãi toán bằng hai phép tính
PHẦN NỘI DUNG
I Cơ SỜ LÍ LUẬN CỦA VẤN ĐÈ NGHIÊN cứu
1 Cơ sở lí luận
Các bài tập về giải toán bằng hai phép tính thực chất là các bài tập yêu cầu học sinh phải nắm được các bài toán đơn đà học và biết vận dụng các bài toán đơn ấy đê giải quyết các bài toán giải bằng hai phép tính từ việc suy luận, thay được mối liên hệ giừa hai phép tính đó đê làm thành các bước giải cho bài toán giải bằng hai phép tính Tuy nhiên, đê làm được các bài tập này, các em phải nắm được mau chốt của van đề là
đê giải quyết được yêu cầu của bài cần xem xét điều chưa biết có liên quan the nào với các dừ kiện đà cho trong bài toán Từ việc hiểu mấu chốt về các mối liên quan giừa cái
đà biết và cái cần tìm của bài toán đó, học sinh phải biết vận dụng các dạng toán đà học với các kì năng tính toán mà các em có được khi học toán đê thành lập các bước giải cho bài toán nghía là các em đà giải qưyết được yêu cầu cùa đề bài
Việc xây dựng các bài tập về giải các bài toán giải bằng hai phép tính dựa vào các kiến thức về giải toán có lời văn mà học sinh đà có khi học toán 1 , 2 và các dạng toán đơn mà các em được học trong chương trình môn Toán ờ lớp 3
Trang 7Với lứa tuổi cùa học sinh tiếu học, đặc biệt là học sinh học lớp 3, các em thường bắt chước hoặc ghi nhớ một cách máy móc Việc học tập giúp các em hình thành và phát triên ghi nhớ có ý nghía, biết lập luận đê tìm ra sự liên quan giừa dừ kiện bài toán cho biết và yêu cầu của bài Nhùng kiến thức các em có được qua học tập môn Toán và được gắn liền với thực tiền đời sổng sè được các em nhớ lâu, kích thích ờ các em sự liên tưởng, tìm tòi, khám phá và sáng tạo Nhờ đó ghi nhớ của trẻ có ý nghĩa và chất lượng hơn Nhùng khác biệt về nhận thức về khà năng tư duy cùa trẻ thường được biêu hiện rõ nét trong việc suy luận và vận dụng kiến thức đà học vào thực tế Ngày nay, nhà trường hiện đại lay học trò là nhân vật trung tâm của quá trình dạy học, học trò mới là chủ thê của quá trình học Trẻ em ngày nay rất thông minh, nhanh nhẹn trong việc nắm bắt cái mới, biết vận dụng kiến thức học trong nhà trường vào thực tiễn đời sống rất nhanh Bời thế giáo dục cần trang bị cho trẻ nhùng kiến thức kĩ năng phù họp với nhận thức của các em
Trang 8Nói tóm lại: Quan điểm về xây dựng chương trình môn Toán phù hợp với đặc điếm nhận thức cùa học sinh lớp 3 là cơ sờ khoa học cho việc soạn thào chương trình môn Toán 3 với các mạch nội dung về số học, Đại lượng và đo đại lượng, Yeu tố hình học, Giải toán Trong đó, mạch kiến thức về giải toán có nội dung giải bài toán bằng hai phép tính
2 Cơ sở thực tiễn
Trong thực tế, học sinh được tiếp xúc với giải toán có lời văn từ khi bắt đầu hình thành phép cộng, phép trà trong môn Toán ở lớp 1 qua nhùng bài tập có yêu cầu viết phép tính thích hợp dựa vào nhùng hình ảnh cụ thê như: bên trái có 1 quà bóng bay, bên phải có hai quả bóng bay hoặc trên cành có 3 con chim đậu có 1 con chim nừa đang bay đen, với yêu cầu ngày một tăng dần như cho biết hình ảnh và viết san các chừ số, yêu cầu học sinh điền thêm dấu phép tính thích hợp; hoặc cho biết hình ảnh, yêu cầu học sinh tự viết thành phép tính thích hợp Khi học sinh lớp 1 đà thành thạo cộng, trà các sổ trong phạm vi 10, các em được học về "Bài toán có lời văn" với các dạng toán về
"gộp", "thêm", "bớt" và một số bài toán giải bằng phép tính trà mà thực chất đó chính là dạng toán "Tìm số hạng trong một tổng" Ỏ lớp 2, cùng với việc củng cố các bài toán
có lời văn đà học ờ lớp 1, các em đà được làm quen và được luyện tập rất nhiều về giải các bài toán đơn thuộc các dạng toán điên hình: Bài toán về nhiều hơn: Bài toán về ít hơn; So sánh hai số hơn (kém) nhau bao nhiêu đơn vị; Các bài toán về “gộp các nhóm bằng nhau”; Các bài toán về chia đều; Các bài toán về tìm thành phần trong phép tính khi được học về tìm so hạng trong một tông, tìm so bị tiàr, tìm số trà Lên đen lớp 3, bên cạnh việc ôn tập củng cố các dạng toán đà được học ở lớp 2, học sinh được học thêm một số dạng toán đơn về gap một số lên nhiều lần giảm đi một số lần, tìm một trong các phần bằng nhau của một số, các bài toán liên quan đen hình học như tính chu
vi, diện tích hình chừ nhật, hình vuông Đặc biệt, các em được học "Bài toán giải bang hai phép tính" mà mỗi phép tính giải trong nhùng bài toán này chính là phép tính đê giải một trong nhùng bài toán đơn đà học Việc học các bài toán giải bằng hai phép tính
ờ lớp 3 có vai trò rất quan trọng đoi với việc học tập môn Toán bởi nhùng bài toán giải bằng hai phép tính là cơ sờ để học sinh vận dụng, suy luận khi các em học tập ờ giai đoạn hai đê giải được nhùng bài toán nhiều hơn hai phép tính và vận dụng nó trong đời sống thực tế hàng ngày
II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐÈ
Trang 9Một sổ biện pháp giúp học sính lóp 3 giãi toán bằng hai phép tính
Trong thực tế giảng dạy có nhùng nội dung kiến thức mà giáo viên đưa ra nhiều học sinh không hiểu được bàn chất cùa nội dung đó mà chi áp dụng một cách máy móc Chính vì vậy nên khi có một nội dung nào đó có yêu cầu cao hon, đòi hỏi các em phải suy luận các em sè lúng túng, không biết suy luận để tìm ra cách giải Nội dung dạy giải bài toán bằng hai phép tính cùng vậy, đây là nội dung mới mẻ và rất khó đối với học sinh Đoi với học sinh lóp 3, khả năng suy luận của các em còn hạn chế, lần đầu tiên các em phải giải nhũng bài toán đòi hôi phải tư duy, suy luận nhiều Khi giải các bài toán đơn, việc tìm câu lời giải cho phép tính, đa số các em đều dựa vào câu hỏi của bài toán nên khi giải nhùng bài toán bằng hai phép tính, việc tìm câu lời giải cho phép tính thứ nhất nhiều em còn hạn chế Nhiều em còn sai khi ghi danh sổ của các phép tính, đặc biệt là nhùng bài toán mà danh số cùa hai phép tính không giống nhau, ơ lớp
3, các bài toán giải bằng hai phép tính rất nhiều dạng mà hầu như chằng thể xếp những bài toán ấy thành dạng điển hình nào nên việc giải các bài toán đó lại càng khó khăn với các em
Còn đoi với giáo viên, dạy học sinh giải bài toán bằng hai phép tính đôi khi cùng còn những hạn chế như chưa khắc sâu cho học sinh mồi phép tính giải trong bài chính
là dạng toán đơn nào các em đà học, chưa hướng dẫn học sinh mối quan hệ giừa các phép tính trong bài toán, câu hỏi đê gợi ý học sinh tìm bước giải còn chưa sát, chưa khái qưát được nhùng dạng toán giải bằng hai phép tính, Trong quá trình giảng dạy, giáo viên có thê chi hướng dẫn học sinh giải nhùng bài toán bằng hai phép tính trong sách giáo khoa mà chưa chú trọng đen việc khắc sâu dạng toán, chưa đưa ra được nhùng hình thức dạy học toán nhằm phát triên tư duy năng lực của học sinh, chưa đòi hỏi ờ các em sự tập trung suy nghi, tìm tòi, khám phá,., nên nội dung dạy học còn đơn điệu, tẻ nhạt Chính vì vậy mà hiệu quả cùa việc giải toán còn có nhùng hạn che nhất định
III CÁC BIỆN PHÁP CỤ THẺ
1 Hướng dẫn học sinh nắm chắc cách giải các bài toán đơn
Các bài toán đơn học sinh được học bao gồm các bài toán giải bằng một trong các phép tính cộng, trừ, nhân, chia Đây là các bài toán các em được học trong chương trình môn Toán của các lớp 1, 3 và nửa đầu học kì 1 ở lớp 3 Ngoài ra, các em còn được học khi giải các bài toán liên quan đen tính chu vi, diện tích của hình chừ nhật, hình vuông
Các bài toán đơn mà học sinh đà học Một số biện pháp giúp học sinh ìóp 3 giãi toán bằng hai phép tính đều là các bài toán thuộc các dạng toán điển hình Có thể chia các
bài toán đon thành các dạng như sau:
Trang 101.1 Các bài toán đơn giải bằng phép tỉnh cộng
Đây là các bài toán thuộc các dạng toán:
- Bài toán về gộp hai sổ;
- Bài toán về thêm một số đơn vị;
- Bài toán về nhiều hơn; Bài toán về tìm số bị trà
1.2 Các bài toán đơn giải bằng phép tỉnh trừ
Đây là các bài toán thuộc các dạng toán:
- Bài toán về bớt;
- Bài toán về ít hơn;
- Bài toán về so sánh hai số hơn kém nhau một số đơn vị;
- Bài toán về tìm số hạng trong một tổng;
- Bài toán về tìm số trà
1.3 Các bài toán đơn giải bằng phép tỉnh nhân
Đây là các bài toán thuộc các dạng toán:
- Bài toán về gộp các nhóm bằng nhau;
- Bài toán về gấp một số lên nhiều lần;
- Bài toán về tìm số bị chia;
- Bài toán về tính chu vi, diện tích cùa hình chừ nhật, hình vuông khi đà biết đầy
đủ chiều dài, chiều rộng cùa hình chừ nhật hoặc biết độ dài cạnh cùa hình vuông
1.4 Các bài toán đơn giải bằng phép tỉnh chia
Đây là các bài toán thuộc các dạng toán:
- Bài toán về chia đều;
- Bài toán về chia thành các nhóm bằng nhau;
- Bài toán về giảm đi một số lần;
- Bài toán về tìm một trong các phần bằng nhau của một số;
- Bài toán về so sánh hai so gấp, kém nhau một so lần;
- Bài toán về tìm thừa số trong phép nhân;
- Bài toán về tìm số chia
Khi dạy học Toán có nội dung chứa bài toán có lời văn mà học sinh đà được học ở các lóp 1, lớp 2, tôi luôn hướng dẫn các em tìm ra mối quan hệ giừa
Trang 11các dừ kiện đà cho và yêu cầu cần tìm đê các em nhớ lại xem bài toán đó thuộc dạng toán nào đà học, để giải đuợc bài toán đó thì cần sử dụng phép tính nào, có nhùng cách đặt câu lời giải cho phép tính đó như thế nào, ơ lớp 3 học sinh được ôn lại một sổ dạng toán đơn đà học như bài toán về nhiều hơn, bài toán về ít hơn, bài toán về tìm sổ hạng trong một tông, bài toán về gộp hai số; bài toán về so sánh hai số hơn kém nhau bao nhiêu đơn vị Đặc biệt, ờ lớp 3, khi các em được học bàng nhân 6, bâng nhân 7, bàng nhân 8, bàng nhân 9, các bâng chia 6, bàng chia 7, bâng chia 8, bâng chia 9 thì các
em đều được giải các bài toán đơn về gộp các nhóm bằng nhau, chia đều, chia thành các nhóm bằng nhau Các dạng toán này còn được củng cố khi học về nhân số có 2; 3; 4; 5 chừ sổ với số có 1 chừ số và chia so có 2; 3; 4; 5 chừ số cho số có 1 chừ số Vì vậy, khi gặp các bài toán này, tôi đà vận dụng nhùng hiêu biết đà có cùa học sinh đê các em
tự tìm ra dạng toán và cách giải bài toán Chính từ việc gợi ý của giáo viên để cũng cố khắc sâu dạng toán mà các em luôn có tâm the phải suy nghi phải tìm tòi, phải đưa ra được cách giải cho bài toán, từ đó các em sê nhớ lâu dạng toán đà học Việc dạy học bằng phương pháp gợi mở như trên, tôi đà giúp học sinh được rèn luyện, củng cố kiến thức đồng thời cũng đà giúp các em lay việc giải các bài toán có lời văn làm phương tiện đê phát triên tư duy
Còn khi dạy các dạng toán đơn mới ờ lớp 3 như dạng toán về gap một số lên nhiều lần, tìm một trong các phần bằng nhau cùa một số, so sánh hai so gap hoặc kém nhau bao nhiêu lần, giảm đi một so lần, tôi đều hình thành kiến thức mới cho các em từ nhùng kiến thức đà học
Chằng hạn như khi dạy bài "Gấp một sổ lên nhiều lần", tôi đà hình thành quy tắc
từ kiến thức đà được học Học sinh tự vè đoạn thăng AB dài 2cm tìm cách vè đoạn thăng CD dài gấp 3 lần đoạn thăng AB, tìm cách tính độ dài của đoạn thăng CD Từ nhùng việc làm trên của học sinh, chính các em đà tự tìm ra cách gấp 2cm lên 3 lần, tự lấy được ví dụ về gấp một số nào đó lên một số lần rồi tìm ra quy tắc gấp một số lên nhiều lần
Sau mồi dạng toán mà học sinh mới được học, tôi đều cho học sinh luyện tập củng
cố kiến thức qua các bài luyện tập trong sách giáo khoa và trong các tiết dạy ở buổi hai Ngoài ra, tôi còn cho học sinh cũng cố mỗi dạng toán bằng nhùng bài toán ngược để các em tránh bị nhầm lần
Vi du: Đê củng cố dạng toán "Gấp một số ĩên nhiều ỉ an" ngoài các bài toán đê