1 ĐẠI HỌC UEH TRƯỜNG KINH DOANH KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ TIỂU LUẬN BỘ MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC LÊNIN NHÓM SINH VIÊN THỰC HIỆN TP Hồ Chí Minh, ngày 23 tháng 02 năm 2023 2 ĐẠI HỌC UEH TRƯỜNG KINH DOANH K[.]
Mục đích nghiên cứu
Để hệ thống hóa kiến thức cơ bản về Kinh Tế Chính Trị Mác-Lenin, đặc biệt là về cạnh tranh, thị trường độc quyền nhóm và độc quyền nhà nước, chúng ta có thể rút ra những nhận xét và đánh giá, từ đó áp dụng lý luận để giải thích thực tiễn.
Phương pháp nghiên cứu
Đề tài này được xây dựng dựa trên lý thuyết từ giáo trình hiện tại, kết hợp với tình hình kinh tế Việt Nam hiện nay để đưa ra những nhận định và đánh giá Ngoài ra, nghiên cứu còn áp dụng các phương pháp như nghiên cứu lý thuyết, truy tìm thông tin và tham khảo ý kiến từ giảng viên.
CẠNH TRẠNH
Khái niệm
Cạnh tranh là một khái niệm rộng rãi, hiện diện trong nhiều lĩnh vực hàng ngày như thể thao, văn hóa, chính trị và kinh tế, với nhiều định nghĩa khác nhau.
Cạnh tranh được định nghĩa là một sự kiện hoặc cuộc đua, trong đó các đối thủ nỗ lực giành ưu thế lớn hơn hoặc tuyệt đối cho bản thân Theo Từ điển tiếng Việt, "cạnh tranh" có nghĩa là cố gắng giành phần thắng giữa những cá nhân hoặc tổ chức có cùng lợi ích.
Trong lĩnh vực khoa học kinh tế, các nhà nghiên cứu vẫn chưa đạt được sự đồng thuận về khái niệm cạnh tranh Cạnh tranh được phân tích từ nhiều khía cạnh khác nhau, tùy thuộc vào mục tiêu và phương pháp nghiên cứu của từng nhà khoa học.
Cạnh tranh trên thị trường là quá trình mà các nhà cung cấp nỗ lực để thu hút khách hàng thông qua nhiều phương thức và biện pháp khác nhau, như được mô tả trong cuốn sách “Các hoạt động hạn chế cạnh tranh và hoạt động thương mại không lành mạnh” của Tổ chức thống nhất, tín thác vì người tiêu dùng (Ấn Độ).
Theo Từ điển kinh doanh xuất bản năm 1992, "cạnh tranh" được định nghĩa là sự ganh đua giữa các nhà kinh doanh trên thị trường để giành lấy tài nguyên sản xuất hoặc khách hàng Tương tự, Từ điển tiếng Việt Bách khoa tri thức phổ thông cũng mô tả cạnh tranh trong kinh tế là hoạt động tranh đua giữa những người sản xuất hàng hóa và thương nhân nhằm đạt được các điều kiện sản xuất, tiêu thụ và thị trường tốt nhất.
Cạnh tranh trong kinh tế được hiểu là sự ganh đua giữa các chủ thể trong sản xuất và kinh doanh hàng hóa, nhằm giành lấy những điều kiện thuận lợi để tối đa hóa lợi nhuận.
Nguyên nhân
Có hai nguyên nhân chính hình thành cạnh tranh:
Trong nền kinh tế hiện nay, sự tồn tại của nhiều chủ sở hữu với tư cách là những đơn vị kinh tế độc lập đóng vai trò quan trọng Họ tự do sản xuất và kinh doanh, góp phần tạo ra sự đa dạng và cạnh tranh trong thị trường.
- Do điều kiện sản xuất và lợi ích khác nhau.
Phân loại
Cạnh tranh không chỉ đơn thuần là câu hỏi “Cạnh tranh là gì?” hay “Nguyên nhân hình thành cạnh tranh?” mà còn cần tìm hiểu về các loại hình của nó Cạnh tranh được phân loại dựa trên bốn cách khác nhau, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản chất và hình thức của cạnh tranh.
3.1 Dựa vào chủ thể tham gia thị trường:
Cạnh tranh giữa các doanh nghiệp diễn ra khi họ cung cấp hàng hóa hoặc dịch vụ tương tự và tìm cách chiếm lĩnh thị trường Để thu hút khách hàng tiềm năng, các doanh nghiệp cần áp dụng các chiến lược truyền thông hiệu quả và cải tiến sản phẩm Mục tiêu là làm cho sản phẩm của bạn nổi bật hơn so với đối thủ về thiết kế, thương hiệu, chất lượng và dịch vụ.
Hiện nay, để thu hút và duy trì lượng khách hàng ổn định, các thương hiệu trà sữa cần nâng cao kỹ năng pha chế, cải thiện chất lượng sản phẩm, đa dạng hóa các loại thức uống và topping, tạo không gian quán đẹp mắt, cùng với thái độ phục vụ chuyên nghiệp.
Cạnh tranh giữa người bán và người mua diễn ra khi người mua mong muốn mua hàng hóa với giá thấp nhất, trong khi người bán lại muốn bán hàng với giá cao nhất Qua quá trình thương lượng giữa hai bên, giá cuối cùng sẽ được xác định.
Cạnh tranh giữa người mua và người mua phụ thuộc vào mức độ cung cầu trên thị trường Khi lượng cung thấp hơn lượng cầu, giá cả hàng hóa tăng và sự cạnh tranh trở nên gay gắt Người mua buộc phải chấp nhận giá cao hơn để có được sản phẩm mong muốn, thể hiện sự cạnh tranh giữa họ để giành lấy cơ hội mua sắm cùng một món hàng.
3.2 Dựa vào phạm vi ngành kinh tế:
Cạnh tranh nội bộ ngành là sự ganh đua giữa các doanh nghiệp trong cùng lĩnh vực sản xuất hoặc tiêu thụ một loại hàng hóa Mục tiêu của sự cạnh tranh này là giành lấy những điều kiện sản xuất và tiêu thụ tốt nhất nhằm tối đa hóa lợi nhuận.
Cạnh tranh giữa các ngành kinh tế diễn ra khi các doanh nghiệp nỗ lực tối đa hóa lợi nhuận Sự phân bổ vốn đầu tư tự nhiên giữa các ngành sẽ dẫn đến việc hình thành tỷ suất lợi nhuận bình quân.
Cạnh tranh trong nước và quốc tế đang gia tăng do sự thay đổi trong mô hình sản xuất nông nghiệp và kinh tế Việt Nam không chỉ đảm bảo đủ lương thực cho người dân mà còn tham gia xuất khẩu gạo, hoa quả ra thị trường toàn cầu Điều này đặt ra thách thức cho chúng ta trong việc cạnh tranh với các quốc gia sản xuất gạo lớn như Thái Lan, Hoa Kỳ và Ấn Độ.
3.3 Dựa vào tính chất việc cạnh tranh:
Cạnh tranh hoàn hảo xảy ra khi các công ty cung cấp cùng một loại sản phẩm mà không có sự khác biệt về mẫu mã hay công dụng Trong môi trường này, không ai có khả năng kiểm soát giá cả, buộc người bán phải giảm giá hoặc tạo ra sự khác biệt cho sản phẩm của mình để nổi bật hơn so với đối thủ.
Cạnh tranh không hoàn hảo xảy ra khi các công ty cung cấp sản phẩm hoặc dịch vụ không hoàn toàn giống nhau nhưng vẫn phục vụ cùng một nhu cầu của người tiêu dùng.
3.4 Dựa vào thủ đoạn cạnh tranh:
Cạnh tranh lành mạnh là sự cạnh tranh hợp pháp và minh bạch giữa các doanh nghiệp trong cùng một lĩnh vực, không sử dụng các thủ đoạn mờ ám hay vi phạm pháp luật để giành thị phần.
Doanh nghiệp N vừa ra mắt dòng mỹ phẩm mới và đã thực hiện các mẫu sản phẩm dùng thử để quảng bá, giúp nhiều người tiêu dùng biết đến thương hiệu Họ còn tạo cơ hội cho khách hàng trải nghiệm sản phẩm ngay tại cửa hàng Sau buổi thử nghiệm, doanh nghiệp lắng nghe ý kiến phản hồi từ khách hàng để cải thiện chất lượng sản phẩm.
Cửa hàng đồ ăn vặt A cam kết phát triển bền vững bằng cách tìm kiếm nguồn nguyên liệu sạch và minh bạch về nguồn gốc Họ cũng công khai thông tin về nơi vệ sinh và chế biến thực phẩm cho khách hàng Đơn vị này luôn đặt sức khỏe của khách hàng lên hàng đầu trong mọi hoạt động kinh doanh.
Cạnh tranh không lành mạnh bao gồm những hành vi của doanh nghiệp vi phạm nguyên tắc thiện chí, trung thực và các chuẩn mực đạo đức trong thương mại, gây thiệt hại cho cả người tiêu dùng và các doanh nghiệp khác.
Bà V, chủ cơ sở nuôi tôm, đã quyết định hạ độc để tiêu diệt tôm nuôi của các cơ sở khác nhằm mở rộng thị trường và thu hút nhiều khách hàng hơn.
13 trong vùng Ngoài ra, bà V còn có hành vi trốn thuế, tiêm hoá chất vào tôm đã chết để tôm tươi lâu.
Tác động của cạnh tranh đối với thị trường Việt Nam
Để thúc đẩy sự phát triển của lực lượng sản xuất, các chủ thể sản xuất kinh doanh cần nâng cao năng lực cạnh tranh và ứng dụng tiến bộ kỹ thuật, từ đó dẫn đến sự đổi mới về trình độ tay nghề.
Sabeco và Habeco đã đầu tư mạnh mẽ vào việc mở rộng mạng lưới phân phối đến các khu vực nông thôn Theo báo cáo tài chính năm 2018, Habeco đã chi hơn 1,7 tỷ đồng cho các hoạt động khuyến mại và quảng cáo, trong khi Sabeco đã chi tới 3 tỷ đồng cho cùng mục đích.
Các hãng điện thoại như Samsung, iPhone và Oppo không ngừng đổi mới và cải tiến công nghệ, mẫu mã sản phẩm cũng như chính sách hậu đãi khách hàng Những nỗ lực này đã thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của ngành sản xuất điện thoại, với nhiều dòng sản phẩm mới có tính năng ưu việt ra đời, thu hút sự quan tâm ngày càng nhiều từ người tiêu dùng.
Cạnh tranh là yếu tố then chốt thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế thị trường Để đạt được lợi nhuận tối đa, các chủ thể trong nền kinh tế cần hợp tác và cạnh tranh, từ đó tạo ra những điều kiện thuận lợi cho sản xuất Sự kết hợp này giúp nền kinh tế thị trường ngày càng hoàn thiện hơn.
Thị trường bia Việt Nam đang trở nên cạnh tranh hơn với sự hiện diện của hơn 30 hãng bia lớn toàn cầu Cuộc đua không chỉ giữa các hãng bia nội địa mà còn với các thương hiệu quốc tế Theo số liệu năm 2018, thị phần sản lượng bia tại Việt Nam được phân chia như sau: Sabeco chiếm 43%, Heineken 25%, Habeco 15%, Carlsberg 8%, và các hãng khác chiếm phần còn lại.
Khi chuyển từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường, các yếu tố thị trường của chúng ta chưa hoàn thiện và hệ thống doanh nghiệp nhà nước vẫn cồng kềnh, sản xuất kém hiệu quả Doanh nghiệp nhà nước, với 100% vốn nhà nước, sẽ phải đối mặt với sự cạnh tranh từ các doanh nghiệp tư nhân và nước ngoài, dẫn đến việc cần thiết phải cổ phần hóa để nâng cao hiệu quả hoạt động.
Cạnh tranh trong nền kinh tế thúc đẩy các chủ thể phải chuyển đổi hình thức sản xuất kinh doanh để nâng cao hiệu quả Việc thực hiện 14 phần hóa, sáp nhập hoặc giải thể không chỉ giúp tăng cường hiệu quả sản xuất mà còn giảm bớt áp lực bù lỗ cho ngân sách nhà nước.
Cạnh tranh là cơ chế điều chỉnh linh hoạt, giúp phân bổ nguồn lực một cách hiệu quả Việc tiếp cận các nguồn lực cần tuân theo nguyên tắc cạnh tranh, nhằm đảm bảo rằng chúng được phân bổ cho những chủ thể có khả năng sử dụng tốt nhất.
Tư bản đầu tư vào các ngành khác nhau sẽ mang lại tỉ lệ sinh lời khác nhau Ngành may mặc, ngành xây dựng và các lĩnh vực kinh tế khác có mục đích, đối tượng lao động, thị trường và sản phẩm riêng biệt Mỗi ngành đều có mức sinh lời riêng, hay còn gọi là tỉ suất lợi nhuận riêng, và mức sinh lời này phụ thuộc vào điều kiện sản xuất cũng như hoàn cảnh cụ thể để tối đa hóa lợi nhuận.
Do vậy các nhà đầu tư tự do dịch chuyển nguồn lực của mình từ ngành này sang ngành khác
Các doanh nghiệp đang cạnh tranh về lương và thu nhập để thu hút nhân lực có trình độ, trong khi các ngân hàng cạnh tranh về lãi suất để hấp dẫn nguồn vốn từ thị trường Kết quả của sự cạnh tranh này là những người có năng lực sẽ nhận được mức đãi ngộ xứng đáng, và các ngân hàng sẽ huy động được nguồn vốn, từ đó gia tăng giá trị cho xã hội.
Cạnh tranh đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao khả năng đáp ứng nhu cầu xã hội, khi các nhà sản xuất phải nỗ lực tạo ra sản phẩm đa dạng, chất lượng cao và giá cả hợp lý để phục vụ người tiêu dùng.
Từ năm 2014, sự xuất hiện của xe công nghệ như Uber và Grab đã mang đến một làn gió mới cho ngành vận tải, khi mà mọi người vẫn chỉ quen thuộc với taxi và xe ôm truyền thống.
Trong 8 năm kể từ khi Uber Đông Nam Á sáp nhập vào Grab, thị trường gọi xe đã chứng kiến sự xuất hiện của nhiều tên tuổi mới như Be, Gojek (trước đây là GoViet) và Fastgo Cạnh tranh trong lĩnh vực này trở nên khốc liệt, với các hãng xe áp dụng chiến lược giá cả để thu hút người tiêu dùng Gojek đã nhanh chóng chiếm 35% thị phần vận tải tại TP Hồ Chí Minh chỉ sau một tháng hoạt động, với mức giá 5.000 đồng cho mỗi cuốc xe dưới 8km Để đối phó, GrabBike đã giảm giá xuống còn 2.000 đồng cho các cuốc xe tương tự và miễn phí tối đa 25.000 đồng cho các chuyến đi.
Tài xế chỉ cần hoàn thành 18 cuốc xe/ngày để nhận 300.000 đồng, cho thấy sự cạnh tranh không chỉ ở giá cả mà còn ở chất lượng dịch vụ Grab đã ra mắt dịch vụ GrabFood, trở thành nền tảng giao nhận thức ăn hàng đầu tại Việt Nam, trong khi Gojek gây ấn tượng với dịch vụ gọi xe ô tô GoCar tại TP Hồ Chí Minh từ tháng 8/2021, phục vụ lực lượng y tế chống dịch Các hãng xe cũng hợp tác với ví điện tử như Grab với Moca và Gojek với Momo để tạo thuận lợi cho khách hàng trong thanh toán Theo báo cáo của ABI Research tháng 6/2021, Grab dẫn đầu thị trường với 74,6%, tiếp theo là Be (12,4%) và Gojek (12,3%).
Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các công ty du lịch, việc đa dạng hóa sản phẩm dịch vụ là cần thiết để mở rộng thị trường Các công ty xây dựng nhiều loại hình tour phù hợp với từng tầng lớp khách hàng, từ người thu nhập thấp đến cao Họ cũng phải cạnh tranh về giá cả, chất lượng tour, chất lượng hướng dẫn viên và các chính sách hậu đãi khách hàng Kết quả của sự cạnh tranh này là người tiêu dùng được hưởng lợi, với nhiều lựa chọn dịch vụ phù hợp với sở thích, thu nhập và thời gian của họ.
ĐỘC QUYỀN
Một số khái niệm
C.Mác và Ph.Ăngghen trong nghiên cứu về chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh đã dự báo rằng tự do cạnh tranh sẽ dẫn đến sự tích tụ và tập trung sản xuất Họ cho rằng quá trình này, khi phát triển đến một mức độ nhất định, sẽ dẫn đến tình trạng độc quyền.
Hiện tượng các hãng cam kết và thỏa thuận quy định mức giá, sản phẩm, chia sẻ thị trường và đưa ra quyết định kinh doanh được gọi là độc quyền Đây là sự liên minh giữa các doanh nghiệp lớn, nắm giữ phần lớn sản xuất và tiêu thụ hàng hóa, cho phép họ định ra giá cả độc quyền nhằm tối đa hóa lợi nhuận.
Ví dụ: Độc quyền về điện của Tổng công ty Điện lực Việt Nam EVN
Lợi nhuận độc quyền là lợi nhuận thu được cao hơn lợi nhuận bình quân, do sự thống trị của các tổ chức độc quyền đem lại
Các tổ chức độc quyền kiểm soát giá bán hàng hóa cao và giá mua hàng hóa thấp, dẫn đến việc chúng luôn đạt được lợi nhuận độc quyền cao.
Nguồn gốc lợi nhuận độc quyền cao:
• Lao động không công của công nhân trong các xí nghiệp độc quyền
• Một phần lao động không công của công nhân làm việc trong các xí nghiệp ngoài độc quyền
• Một phần giá trị thặng dư của các nhà tư bản vừa và nhỏ bị mất đi do thua thiệt trong cuộc cạnh tranh
Lao động thặng dư và một phần lao động tất yếu của những người sản xuất nhỏ, cũng như nhân dân lao động ở các nước tư bản và các nước thuộc địa, đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế.
Giá cả độc quyền là mức giá mà tổ chức độc quyền quy định trong quá trình mua bán hàng hóa, bao gồm chi phí sản xuất và lợi nhuận độc quyền.
Các tổ chức độc quyền, nhờ vào vị trí độc quyền trong sản xuất và tiêu thụ hàng hóa, có khả năng áp đặt giá cả độc quyền Họ thường bán hàng với giá cao và mua hàng với giá thấp.
Giá cả độc quyền bao gồm giá cao khi bán và giá thấp khi mua, nhưng vẫn dựa trên giá trị làm cơ sở Trong mối quan hệ này, giá trị giữ vai trò quan trọng, là nội dung cốt lõi của giá cả độc quyền.
Giá cả độc quyền chỉ biến động xung quanh giá trị hàng hóa, và khi giá cả độc quyền xuất hiện, giá thị trường sẽ dao động xung quanh mức giá này.
Độc quyền nhà nước
Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là một dạng cực đoan của chủ nghĩa tư bản nhà nước, trong đó nhà nước được xem như một doanh nghiệp độc quyền.
18 duy nhất chi phối hầu hết các hoạt động sản xuất và phân phối hàng hóa trong nền kinh tế
Nhà nước sẽ kiểm soát toàn bộ hoạt động kinh tế và thương mại, với các cơ sở sản xuất được tổ chức và quản lý như doanh nghiệp nhà nước Quá trình tích lũy vốn, lao động tiền lương và quản lý sẽ được thực hiện một cách tập trung Các hoạt động kinh tế sẽ được hoạch định và điều phối bởi các cơ quan lập kế hoạch kinh tế và các cơ quan chính phủ, được tổ chức theo thực tiễn quản lý kinh doanh.
Sự phát triển của lực lượng sản xuất, chịu ảnh hưởng từ tiến bộ khoa học kỹ thuật, yêu cầu các doanh nghiệp áp dụng công nghệ mới vào sản xuất Điều này đòi hỏi vốn đầu tư lớn, mà nhiều doanh nghiệp khó có thể đáp ứng Do đó, các doanh nghiệp cần thúc đẩy quá trình tích tụ và tập trung sản xuất để hình thành các doanh nghiệp quy mô lớn.
Cuối thế kỷ XIX, nhiều thành tựu khoa học kỹ thuật mới xuất hiện, bao gồm lò luyện kim, động cơ điêzen, máy phát điện, và các phương tiện vận tải như xe hơi, tàu thuỷ, xe điện, máy bay, và tàu hỏa Những tiến bộ này không chỉ tạo ra các ngành sản xuất mới với quy mô lớn mà còn thúc đẩy năng suất lao động, khả năng tích lũy và tập trung sản xuất, từ đó phát triển sản xuất quy mô lớn.
Trong bối cảnh phát triển của khoa học kỹ thuật và sự tác động mạnh mẽ của các quy luật kinh tế thị trường như giá trị thặng dư, tích lũy và tập trung sản xuất, cơ cấu kinh tế xã hội đang dần chuyển biến theo hướng tập trung vào sản xuất quy mô lớn.
Cạnh tranh khốc liệt đã dẫn đến sự sụp đổ hàng loạt của các doanh nghiệp vừa và nhỏ, trong khi các doanh nghiệp lớn mặc dù vẫn tồn tại nhưng cũng bị suy yếu Để tiếp tục phát triển, họ cần tăng cường tích tụ, tập trung sản xuất và liên kết với nhau để hình thành các doanh nghiệp có quy mô lớn hơn.
Cuộc khủng hoảng kinh tế lớn năm 1873 đã dẫn đến sự phá sản hàng loạt của các doanh nghiệp vừa và nhỏ trong toàn bộ thế giới tư bản chủ nghĩa Mặc dù các doanh nghiệp lớn vẫn tồn tại, nhưng để phát triển, họ cần thúc đẩy nhanh quá trình tích tụ và tập trung sản xuất, từ đó hình thành các doanh nghiệp có quy mô lớn.
Sự phát triển của hệ thống tín dụng đã trở thành đòn bẩy mạnh mẽ thúc đẩy tập trung sản xuất, đặc biệt là trong việc hình thành và phát triển các công ty cổ phần, tạo tiền đề cho sự ra đời của các tổ chức độc quyền V.I Lênin đã khẳng định rằng tự do cạnh tranh dẫn đến tập trung sản xuất, và khi phát triển đến một mức độ nhất định, điều này sẽ dẫn tới độc quyền Khi các tổ chức độc quyền xuất hiện, lợi ích và vai trò của chúng trở nên đặc thù, cho phép các tổ chức này ấn định giá cả độc quyền mua và bán, từ đó thu lợi nhuận độc quyền cao.
2.3 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản dộc quyền: Đặc điểm thứ nhất là: Tập trung sản xuất và các tổ chức độc quyền
Tích tụ và tập trung sản xuất cao dẫn đến hình thành các tổ chức độc quyền là đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa đế quốc
Sự tích tụ và tập trung sản xuất đã dẫn đến sự hình thành các tổ chức độc quyền, khi một số ít xí nghiệp lớn có khả năng thỏa thuận với nhau Cạnh tranh giữa các xí nghiệp quy mô lớn và kỹ thuật cao trở nên gay gắt, khiến cho việc đánh bại nhau trở nên khó khăn, từ đó dẫn đến xu hướng thỏa hiệp để nắm giữ độc quyền.
Tổ chức độc quyền là sự liên kết giữa các nhà tư bản lớn, nhằm tập trung quyền kiểm soát sản xuất và tiêu thụ một số loại hàng hóa nhất định, với mục tiêu đạt được lợi nhuận độc quyền cao.
Những hình thức độc quyền cơ bản là cácten, xanhđica, tơnrớt, côngxoỏcxiom, cônggơlômêrát
Cácten (Cartel) là một hình thức tổ chức độc quyền, trong đó các nhà tư bản ký kết thỏa thuận về giá cả, quy mô sản lượng, thị trường tiêu thụ và kỳ hạn thanh toán Mặc dù tham gia cácten, các nhà tư bản vẫn giữ độc lập trong sản xuất và thương mại.
Xanhđica (Syndicate) là một hình thức tổ chức độc quyền cao hơn và ổn định hơn các tập đoàn (cácten) Trong mô hình này, các xí nghiệp tham gia vẫn duy trì độc lập trong sản xuất, nhưng mất đi sự độc lập trong lưu thông, khi mọi hoạt động mua bán được quản lý bởi một ban quản trị chung của xanhđica.
Tơrớt (Trust) là một hình thức độc quyền cao hơn cácten và xanhđica, trong đó mọi hoạt động sản xuất, tiêu thụ và tài chính đều được quản lý bởi một ban quản trị duy nhất.
Côngxoócxiom (Consortium) là một hình thức độc quyền lớn hơn các hình thức khác, với sự liên kết dọc giữa hàng trăm xí nghiệp phụ thuộc vào một nhóm tư bản khổng lồ Đặc điểm nổi bật thứ hai của côngxoócxiom là sự kết hợp giữa tư bản tài chính và hệ thống tài phiệt.
Quá trình tích tụ và tập trung sản xuất trong công nghiệp cũng dẫn đến sự hình thành các tổ chức độc quyền trong ngân hàng Quy luật này tương tự như trong ngành công nghiệp, nơi các ngân hàng nhỏ buộc phải sáp nhập vào các ngân hàng lớn hơn hoặc ngừng hoạt động do áp lực cạnh tranh Hệ quả của quá trình này là sự gia tăng các tổ chức độc quyền ngân hàng.
Tác động của độc quyền với thị trường Việt Nam
Sự ổn định về giá cả
Trong thị trường cạnh tranh, giá cả được xác định bởi các lực lượng cạnh tranh cùng với cung và cầu Ngược lại, trong thị trường độc quyền, chỉ có một người bán hàng hóa, do đó giá cả do người bán tự quyết định và có thể thay đổi theo ý muốn Vì vậy, giá của doanh nghiệp độc quyền thường ổn định hơn so với giá trong thị trường cạnh tranh.
Phúc Long, thương hiệu trà nổi tiếng của Việt Nam, hiện sở hữu 721 cửa hàng và ki-ốt, dẫn đầu thị trường F&B về số lượng Với vị thế vững chắc, Phúc Long hiểu rõ khách hàng của mình và có khả năng điều chỉnh giá cả một cách hợp lý.
Tạo ra nguồn thu nhập
Mặc dù doanh nghiệp độc quyền thường hạn chế cạnh tranh và ngăn cản sự gia nhập của các nhà bán khác, nhưng chúng vẫn được khuyến khích vì khả năng tạo ra lợi nhuận cao Lợi nhuận này không chỉ mang lại thu nhập cho doanh nghiệp mà còn có thể trở thành nguồn thu cho chính phủ, từ đó mang lại lợi ích cho toàn xã hội.
Tổng công ty cảng hàng không Việt Nam (ACV) nắm giữ độc quyền trong việc kinh doanh dịch vụ tại sân bay, điều này khiến cho các đối thủ khác không có cơ hội cạnh tranh, từ đó tạo ra nguồn thu nhập ổn định và tốt cho công ty.
Thu được nhiều lợi nhuận
Trong một thị trường độc quyền, chỉ có một người bán duy nhất cung cấp hàng hóa cho nhiều người mua Điều này dẫn đến việc toàn bộ nhu cầu của hàng hóa đó chỉ được một người bán hưởng lợi, cho phép các công ty độc quyền thu được lợi nhuận cao hơn.
23 được một lượng lớn lợi nhuận đáng kể thông qua việc bán hàng hoá của họ trên thị trường
Tổng công ty khí Việt Nam (GAS) nắm giữ độc quyền trong lĩnh vực phân phối khí, qua đó loại bỏ các đối thủ nước ngoài, giúp công ty đạt được lợi nhuận cao.
Là nguồn cung cấp các tiện ích công cộng thiết yếu
Các công ty độc quyền thường được nhà nước quản lý để sản xuất và cung cấp hàng hóa thiết yếu cho các cơ sở công cộng Những công ty này đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo cung cấp dịch vụ cần thiết cho người dân, như giao thông công cộng, tài nguyên nước và điện.
Tập đoàn điện lực Việt Nam (EVN) là doanh nghiệp nhà nước hạng đặc biệt, trực thuộc Bộ Công Thương, chuyên trách sản xuất, truyền tải và phân phối điện năng đến người dân.
Có khả năng đối mặt với nền kinh tế suy thoái
Độc quyền xảy ra khi một doanh nghiệp là người bán duy nhất của một sản phẩm cụ thể, cho phép họ đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng ngay cả trong thời kỳ suy thoái kinh tế Doanh nghiệp độc quyền có thể tồn tại nhờ vào nhu cầu ổn định từ thị trường.
Tập đoàn LVMH, nổi tiếng với các thương hiệu cao cấp như Louis Vuitton, Dior và Fendi, đang ghi nhận doanh số bán hàng tăng trưởng mạnh mẽ và nâng cao dự báo lợi nhuận Điều này diễn ra bất chấp những lo ngại về suy thoái kinh tế.
Gây nhiều bất lợi cho người tiêu dùng
Trong thị trường độc quyền, quyền cung cấp hàng hóa với mức giá cố định hoàn toàn thuộc về người bán, trong khi người tiêu dùng không có quyền lực nào Thiếu sự cạnh tranh trong thị trường này dẫn đến việc không có lực lượng kiểm soát giá cả và chất lượng sản phẩm, điều này có thể ảnh hưởng tiêu cực đến lợi ích của người tiêu dùng.
PV Gas chiếm 70% thị phần, gây lo ngại cho nhiều doanh nghiệp khác về tình trạng độc quyền và khả năng thao túng giá cả, khiến giá gas trên thị trường "hầu như chỉ có tăng mà rất ít khi giảm" Với sức mạnh độc quyền này, các hãng gas khác gặp khó khăn trong việc cạnh tranh.
Cạnh tranh trong việc kiểm soát giá cả là điều hiển nhiên, đặc biệt khi nhà nước không quy định giá sàn cho PV gas Việc các công ty điều chỉnh giá để tối đa hóa lợi nhuận là dễ hiểu Tuy nhiên, người tiêu dùng vẫn phải chấp nhận mọi mức giá và sẵn sàng chi trả để đáp ứng nhu cầu của mình.
Do các công ty độc quyền có quyền tự định giá mà không phải lo lắng về cạnh tranh, họ thường áp dụng các mức giá khác nhau cho từng nhóm người tiêu dùng, dẫn đến hiện tượng phân biệt giá.
Ví dụ: Chuỗi coffee Starbucks là chuỗi cafe càn quét thị trường thế giới và sau
Trong 10 năm qua, Starbucks đã khẳng định vị thế vững chắc trên thị trường Việt Nam, trở thành biểu tượng của mô hình cạnh tranh độc quyền Với khả năng tự kiểm soát giá cả, chuỗi coffee này gần như không có đối thủ cạnh tranh, cung cấp một menu độc đáo với mức giá từ 3$ - 4$ trở lên cho mỗi cốc coffee Mặc dù giá cao, người tiêu dùng vẫn sẵn lòng chi trả nhiều hơn cho trải nghiệm từ Starbucks, thể hiện sự phân biệt về giá và ảnh hưởng đến chất lượng hàng hóa.
SỰ TÁC ĐỘNG QUA LẠI CỦA CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN; BIỆN PHÁP BẢO VỆ CẠNH TRANH, CHỐNG ĐỘC QUYỀN
Sự tác động qua lại của cạnh tranh và độc quyền
Trong giai đoạn chủ nghĩa tư bản, sự cạnh tranh không chỉ diễn ra giữa các nhà sản xuất nhỏ và các nhà tư bản vừa và nhỏ như trong thời kỳ cạnh tranh tự do, mà còn xuất hiện thêm nhiều hình thức cạnh tranh khác.
Cạnh tranh giữa các tổ chức độc quyền và các xí nghiệp ngoài độc quyền diễn ra mạnh mẽ, với các tổ chức độc quyền sử dụng nhiều biện pháp để chi phối và thôn tính đối thủ Họ áp dụng chiến lược độc quyền nguồn nguyên liệu, nhân công, phương tiện vận tải, tín dụng, và hạ giá có hệ thống nhằm đánh bại các xí nghiệp ngoài độc quyền.
Doanh nghiệp A chiếm ưu thế trong ngành công nghiệp điện ảnh, dẫn đến việc doanh nghiệp này kiểm soát toàn bộ thị trường và tài nguyên, gây ảnh hưởng tiêu cực đến lợi nhuận của các công ty nhỏ khác.
Hai là, cạnh tranh giữa các tổ chức độc quyền với nhau Loại canh tranh này có nhiều hình thức:
• Cạnh tranh giữa các tổ chức độc quyền trong một ngành, kết thúc bằng sự thỏa hiệp hoặc bằng sự phá sản của một bên;
• Cạnh tranh giữa các tổ chức độc quyền khác ngành có liên quan với nhau về nguồn nguyên liệu, kỹ thuật,…
Milo và Ovaltine là hai thương hiệu đối thủ không thể tách rời, luôn cạnh tranh nhau bất chấp sự khác biệt về không gian, thời gian và văn hóa Sự đối đầu giữa chúng diễn ra liên tục và rộng rãi trên toàn cầu.
Cạnh tranh nội bộ trong các tổ chức độc quyền diễn ra khi các thành viên tìm cách giành lợi thế hệ thống Họ có thể cạnh tranh để chiếm tỉ lệ cổ phần khống chế, từ đó đạt được vị trí chi phối trong tổ chức.
Các thành viên trong công ty B cạnh tranh để giành cổ phiếu, từ đó nâng cao địa vị lãnh đạo và chia sẻ lợi nhuận lớn hơn.
Trong nền kinh tế thị trường hiện đại, cạnh tranh và độc quyền tồn tại song song Độc quyền phát sinh từ cạnh tranh tự do và đối lập với nó Tuy nhiên, sự xuất hiện của độc quyền không loại bỏ cạnh tranh, mà còn làm cho nó trở nên đa dạng và gay gắt hơn, dẫn đến những tác động tiêu cực lớn hơn Mức độ cạnh tranh và độc quyền phụ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể của từng nền kinh tế thị trường.
Biện pháp bảo vệ cạnh tranh lành mạnh
Về phía nhà nước:
Vai trò điều tiết của Nhà nước đối với cạnh tranh xuất phát từ nhận thức về thị trường và cạnh tranh Adam Smith đã mô tả Nhà nước như một "con chó canh cửa" bảo vệ thị trường, đảm bảo trật tự xã hội và công bằng lợi ích Tuy nhiên, sự nổi bật của bàn tay vô hình đã làm mờ nhạt vai trò này, dẫn đến sự thiếu hiệu quả trong việc kiểm soát các biến dạng của thị trường Hiện nay, khi nhận thức về tính hai mặt của cạnh tranh đã được thị trường kiểm chứng, yêu cầu điều tiết của Nhà nước trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Hoàn thiện quy định pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh:
Cần thiết phải hoàn thiện hệ thống pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh bằng cách thống nhất các quy định giữa các văn bản và điều chỉnh những quy định không còn phù hợp với thực tiễn hiện nay.
Nghị định hướng dẫn Luật Cạnh tranh 2018 cần được xây dựng và ban hành với mục tiêu đảm bảo tính hiệu quả trong thực thi, thông qua việc bổ sung hướng dẫn cho một số nội dung còn thiếu.
Tiếp thu các quy định pháp luật từ các quốc gia có nền kinh tế phát triển, nhằm xây dựng một văn bản hướng dẫn dễ hiểu, khoa học và chính xác.
Cần thống nhất các quy định về hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong các văn bản luật chuyên ngành, bao gồm hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ theo Luật Sở hữu trí tuệ, hành vi quảng cáo nhằm cạnh tranh không lành mạnh theo Luật Quảng cáo, và hành vi khuyến mại theo Luật Thương mại.
Hoàn thiện quy định các chế tài xử lý hành vi cạnh tranh không lành mạnh:
Cần đánh giá mức độ và hình thức xử phạt cho các hành vi cạnh tranh không lành mạnh, vì thực tế cho thấy những hành vi này có thể mang lại lợi ích lớn cho doanh nghiệp, vượt xa số tiền phạt mà họ phải chịu.
Dự thảo xử lý hành vi cạnh tranh không lành mạnh đang xem xét tăng mức xử phạt để răn đe hiệu quả hơn Tuy nhiên, nhiều hành vi như xâm phạm bí mật kinh doanh và hoạt động tình báo công nghiệp vẫn chưa được quy định là tội phạm trong Bộ Luật Hình sự Việt Nam Do đó, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền và giáo dục pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh để nâng cao nhận thức và phòng ngừa vi phạm.
Đối tượng chính của việc tuyên truyền và giáo dục pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh là cộng đồng doanh nghiệp Nội dung tuyên truyền cần giúp doanh nghiệp nhận diện các hành vi cạnh tranh không lành mạnh, quyền khiếu nại và khởi kiện khi bị xâm hại, cũng như các hình thức chế tài có thể áp dụng đối với những doanh nghiệp vi phạm.
Tăng cường đào tạo cán bộ về xử lý cạnh tranh không lành mạnh là một vấn đề pháp lý mới mẻ tại Việt Nam Do đó, trong thời gian tới, cần chú trọng nâng cao năng lực và kiến thức cho đội ngũ cán bộ để đáp ứng yêu cầu này.
Cần thiết phải áp dụng các biện pháp phù hợp để đào tạo cán bộ, đặc biệt là những người hoạt động thực tiễn trong lĩnh vực này Đồng thời, việc đào tạo và bồi dưỡng thẩm phán cũng rất quan trọng để trang bị kiến thức và kinh nghiệm cần thiết cho việc xử lý các hành vi cạnh tranh không lành mạnh.
Hợp tác quốc tế trong lĩnh vực pháp luật chống cạnh tranh không lành mạnh là cần thiết cho Việt Nam, nơi mà việc đấu tranh với các hành vi này còn mới mẻ Việc tham khảo và học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia có bề dày kinh nghiệm trong xử lý vấn đề cạnh tranh sẽ giúp nâng cao năng lực cho Cơ quan quản lý cạnh tranh Việt Nam Do đó, cần thiết phải triển khai các chương trình hợp tác nghiên cứu và trao đổi kinh nghiệm với các nước để cải thiện kiến thức và trình độ cho cán bộ trong lĩnh vực này.
Về phía Hiệp hội nghề nghiệp:
Cần thiết lập và thực thi quy tắc hợp tác nhằm ngăn chặn cạnh tranh không lành mạnh giữa các doanh nghiệp trong cùng lĩnh vực Đồng thời, cần tuyên truyền cho các doanh nghiệp mới thành lập hoặc mới triển khai dịch vụ, sản phẩm về các chỉ dẫn hàng hóa.
Hiệp hội cần phát huy vai trò của mình như một tổ chức thống nhất, bảo vệ doanh nghiệp khỏi các hành vi vi phạm chỉ dẫn gây nhầm lẫn từ các quốc gia khác.
Về phía các doanh nghiệp:
Cần tuân thủ quy định pháp luật về kinh doanh và chính sách cạnh tranh để xây dựng thương hiệu hiệu quả trên thị trường Việc tuân thủ pháp luật và cạnh tranh lành mạnh không chỉ là nghĩa vụ mà còn là cách để nâng cao uy tín Đồng thời, cần đẩy mạnh việc đăng ký bảo hộ nhãn hiệu hàng hóa và kiểu dáng công nghiệp theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ, nhằm bảo vệ quyền lợi và chỉ dẫn hàng hóa.
Để phát triển bền vững, doanh nghiệp cần xây dựng một chiến lược cạnh tranh chuyên nghiệp và dài hạn, bao gồm việc xây dựng và quảng bá thương hiệu, phát triển các kênh phân phối mới, và khai thác lợi thế cạnh tranh riêng.
Về phía người tiêu dùng:
Biện pháp chống độc quyền
Để duy trì cạnh tranh lành mạnh và kiểm soát độc quyền chúng ta cần phải thực hiện một số biện pháp sau:
Tiếp tục đổi mới nhận thức về cạnh tranh và thống nhất quan điểm đánh giá vai trò của nó trong nền kinh tế, coi cạnh tranh hợp pháp là động lực phát triển và nâng cao hiệu quả kinh doanh Cần xác định rõ vai trò của Nhà nước và doanh nghiệp Nhà nước, đồng thời hạn chế độc quyền kinh tế của các doanh nghiệp này Đẩy nhanh cải cách doanh nghiệp Nhà nước, giảm dần độc quyền và tháo gỡ rào cản cho các thành phần kinh tế khác nhằm giảm giá thành sản xuất, tăng năng lực cạnh tranh, thu hút đầu tư nước ngoài và giảm gánh nặng cho ngân sách quốc gia.
Cải cách pháp luật về cạnh tranh là cần thiết để hạn chế các hành vi cạnh tranh không lành mạnh trên thị trường Đồng thời, việc nới lỏng các điều kiện hội nhập và rút lui khỏi thị trường sẽ khuyến khích các nhà đầu tư tham gia vào hoạt động sản xuất kinh doanh.
Nhà nước cần thành lập một cơ quan chuyên trách để theo dõi và giám sát các hành vi cạnh tranh và độc quyền Cần rà soát và giảm bớt số lượng lĩnh vực độc quyền, đồng thời kiểm soát chặt chẽ các hành vi lạm dụng của doanh nghiệp lớn Nếu cần thiết, cần đổi mới chế độ chứng từ, kế toán và kiểm toán để tạo điều kiện thuận lợi cho công tác giám sát tài chính của doanh nghiệp.
Thứ tư, cần thực hiện các biện pháp cải tiến môi trường thông tin và pháp luật để đảm bảo tính minh bạch và kịp thời, đồng thời nhanh chóng cải cách thủ tục hành chính nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp trong việc tham gia cạnh tranh.
Thứ năm, tổ chức lại cơ cấu và kiểm soát độc quyền kể cả độc quyền tự nhiên
Việc xóa bỏ độc quyền trong kinh doanh là cần thiết, nhưng nên duy trì độc quyền ở một số ngành quan trọng như sản xuất và truyền tải điện năng, khai thác dầu khí, bưu chính viễn thông, và xây dựng cơ sở hạ tầng để phục vụ cho quá trình phát triển kinh tế.
Vào thứ sáu, luật pháp và chính sách chống độc quyền được ban hành nhằm ngăn chặn các hành vi như cấu kết nâng giá và hạn chế cấu trúc thị trường Nhà nước cần thiết lập luật cạnh tranh để đảm bảo và duy trì môi trường cạnh tranh, phù hợp với biến động trong nước và các yếu tố quốc tế Một giải pháp phổ biến khác là kiểm soát giá cả hàng hóa và dịch vụ do các hãng độc quyền cung cấp, buộc họ phải bán sản phẩm ở mức giá cạnh tranh.
Việc thực hiện chế độ độc quyền gây ra nhiều nguyên nhân và ảnh hưởng đến cạnh tranh không lành mạnh Để duy trì cạnh tranh lành mạnh và kiểm soát tính độc quyền, cần áp dụng các biện pháp cụ thể từ pháp luật đến thực tiễn.