Tiểu luận lễ hội vía bà chúa xứ núi sam ở thành phố châu đốc tỉnh an giang từ góc nhìn văn hóa dân gian

BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA TP HCM KHOA VĂN HÓA HỌC    MÔN HỌC PHONG TỤC VÀ LỄ HỘI DÂN GIAN VIỆT NAM TIỂU LUẬN LỄ HỘI VÍA BÀ CHÚA XỨ NÚI SAM Ở THÀNH PHỐ CHÂU ĐỐC TỈNH[.]

BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA TP HCM

KHOA VĂN HÓA HỌC

 - -

MÔN HỌC: PHONG TỤC VÀ LỄ HỘI DÂN GIAN VIỆT NAM

TIỂU LUẬN

LỄ HỘI VÍA BÀ CHÚA XỨ NÚI SAM Ở THÀNH PHỐ CHÂU ĐỐC

TỈNH AN GIANG TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA DÂN GIAN

GVHD: PGS.TS Trần Hoài Anh

MMH: 001562 Sinh viên thực hiện:

Tp Hồ Chí Minh, tháng 4 năm 2022

ĐIỂM SỐ

TRÌNH

ĐIỂM

NHẬN XÉT

Ký tên

PGS.TS Trần Hoài Anh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu tiểu luận 2

3 Phương pháp nghiên cứu tiểu luận 2

4 Kết cấu tiểu luận 2

NỘI DUNG 3

PHẦN 1 KHÁI QUÁT LỄ HỘI VÍA BÀ CHÚA XỨ NÚI SAM 3

1.1 Nguồn gốc 3

1.1.1 Địa điểm tổ chức và quy mô lễ hội 4

1.1.2 Hình dáng pho tượng 4

1.1.3 Kiến trúc 5

1.2 Các hoạt động lễ hội 6

1.3 Các lễ chính 7

1.3.1 Lễ tắm Bà 7

1.3.2 Lễ thỉnh sắc Thoại Ngọc Hầu về Miếu Bà 8

1.3.3 Lễ Túc Yết 8

1.3.4 Lễ xây chầu 9

1.3.5 Lễ Chánh tế 10

1.3.6 Lễ Hồi sắc 10

1.4 Phần hội 10

1.5 Ý nghĩa của lễ hội 11

PHẦN 2 MỘT VÀI NHẬN XÉT VỀ TỤC THỜ BÀ CHÚA XỨ NÚI SAM Ở THÀNH PHỐ CHÂU ĐỐC TỈNH AN GIANG 12

2.1 Vía Bà Chúa Xứ trong mối quan hệ với giao lưu văn hóa trong cộng đồng các dân tộc ở An Giang 12

2.1.1 Tính cộng đồng trong mối quan hệ với văn hóa tinh thần 12 2.1.2 Tính cộng đồng trong mối quan hệ với văn hóa xã hội 12

2.2 Giữ gìn bản sắc văn hóa lễ hội nhằm phát huy khối đoàn kết giữa các dân tộc

ở An Giang 13 KẾT LUẬN 16 TÀI LIỆU THAM KHẢO 17

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Từ bao đời nay Lễ hội – cầu nối quá khứ với hiện tại đã trở thảnh một bộ phậnkhông thể thiếu trong đời sống văn hóa là sợi dây gắn kết cộng đồng, tạo dựng khônggian văn hóa vừa trang trọng, linh thiêng, vừa tưng bừng, náo nức Lễ hội trở thànhnơi công chúng đến với lịch sử của cha ông, trở về với cội nguồn dân tộc, tưởng nhớcông ơn người đi trước, cầu mong những điều tốt lành Đồng thời là nơi người dânđược vui chơi, giải tỏa, bù đắp về tinh thần

Và An Giang có lễ hội Vía Bà Chúa Xứ vì Bà được xem là một vị Nữ thần rấtlinh thiêng luôn luôn ban phép màu xuống dân gian để cứu dân độ thế, Bà luôn giữvai trò rất quan trọng trong lòng người dân nơi đây Người ta coi trọng Bà không chỉ

vì Bà là một Nữ Thần linh thiêng mà còn tôn trọng vì hình tượng Bà mang lại rấtnhiều ý nghĩa giáo dục cho con người thể hiện qua 5 yếu tố: Đạo đức, nghệ thuật, lịch

sử, giao lưu, thẩm mỹ Với sự kết tinh của yếu tố thẩm mỹ dường như đã làm toát lêntoàn bộ cái vẻ đẹp mỹ quan của Bà trải nghiệm qua yếu tố giáo dục con người về mặt

“Đạo đức”, biểu hiện ở cái “Tâm” và “Đức” trong tâm thức của con người, mongmuốn con người phải sống biết cách đối nhân xử thế ở đời thể hiện ở chỗ phải biếthiếu thảo với ông, bà, cha, mẹ trong gia đình và đối với đất nước thì phải biết yêu quýđất nước, cũng như cuộc sống này đã mang chúng ta đến được với nhau để cùng nhauvượt qua những khó khăn trở ngại làm nên cái gọi là những giá trị bất hủ “Chân,thiện, mỹ” Coi trọng và đề cao giá trị của người phụ nữ, để tiếp sức cho mọi ngườicùng nhau đoàn kết đấu tranh chung trong lịch sử, cùng giao lưu đoàn kết với các dântộc để cùng nhau xây dựng nên mái nhà chung của toàn thể các dân tộc anh em đangcùng sinh sống và tồn tại trên mãnh đất này

Chính vì thế, em chọn chọn đề tài “Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam ở thànhphố Châu Đốc tỉnh An Giang từ góc nhìn Văn hóa Dân gian”, làm để tài nghiên cứu

cho bài tiểu luận môn: “Phong tục và lễ hội dân gian Việt Nam”, dưới sự hướng dẫncủa giảng viên Trần Hoài Anh trường Đại học Văn hóa thành phố Hồ Chí Minh.

2 Mục đích nghiên cứu tiểu luận

Tìm hiểu nguồn gốc, bản chất, ý nghĩa của lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam;những phong tục, lễ nghi, những hoạt động cúng tế trong lễ hội Vía Bà nhằm tìm ranhững giá trị văn hóa của lễ hội này cũng như vai trò của nó đến đời sống tâm linhcủa người dân ở An Giang nói riêng và vùng Nam Bộ nói chung Từ đó đưa ra giảipháp giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa của lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam ở thànhphố Châu Đốc tỉnh An Giang từ góc nhìn Văn hóa Dân gian trong giai đoạn hiện nay

3 Phương pháp nghiên cứu tiểu luận

Trong đề tài này, em vận dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành trong vănhóa học: nghiên cứu văn hóa dân gian, tín ngưỡng và tôn giáo, phong tục và lễ hộidân gian Việt Nam Từ những tư liệu thu thập được, em dùng phương pháp so sánh,quy nạp, đối chiếu, phân tích lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam; đưa ra những phát hiệnmới và những nhận định mới của em về lễ hội thông qua các luận điểm khoa học và

lý thuyết được học được trong thời gian qua

4 Kết cấu tiểu luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, tiểu luận được chia làm 2phần:

Phần 1 Khái quát Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam

Phần 2 Một vài nhận xét về tục thờ Bà Chúa Xứ núi Sam ở Thành phố ChâuĐốc tỉnh An Giang

đi, trong làng có một bé gái đang đùa giỡn bỗng dưng ngồi lại, mặt đỏ bừng, đầu lắc

lư, tự xưng là Chúa Xứ Thánh Mẫu, nói với các bô lão: “Tượng bà đang ngự trên núi,

bị giặc Xiêm phá hại, dân làng hãy đưa Bà xuống núi lập miếu thờ cúng Bà sẽ phù

hộ cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, tránh được giặc cướp quấy phá, thoátkhỏi dịch bệnh hoành hành”

Dân làng kéo nhau lên núi, quả thật tượng Bà đang ngự gần trên đỉnh Họ xúmnhau khiêng tượng xuống làng nhằm mục đích để gìn giữ và phụng thờ Bao nhiêutráng đinh lực điền được huy động, các lão làng tính kế để đưa tượng đi, nhưngkhông làm sao nhấc lên được Các cụ bàn nhau chắc là chưa trúng ý Bà nên cử ngườicầu khấn Quả nhiên bé gái hôm nọ lại được Bà đạp đồng mách bảo: “Hãy chọn chín

cô gái đồng trinh để đem Bà xuống núi”

Dân làng mừng rỡ tuyển chọn chín cô gái, tắm rửa sạch sẽ ăn mặc đẹp, tớithỉnh bà xin phép Bà được đưa cốt tượng xuống Lạ thay, chín cô gái khiêng bà đi

một cách nhẹ nhàng Xuống đến chân núi, tượng bỗng nặng trịch, các cô phải đặtxuống đất và không nhấc lên nổi nữa Dân làng hiểu rằng Bà muốn ngự nơi đây nên

tổ chức xin keo, được Bà chấp thuận và lập Miếu thờ Hôm đó là ngày 25 tháng 4 âmlịch, dân làng lấy ngày này làm lễ vía Bà

Từ đó, dân gian tôn thờ và tin tưởng Bà như một phép mầu huyền diệu mà trờiđất đã ban cho cư dân vùng này

1.1.1 Địa điểm tổ chức và quy mô lễ hội

Lễ hội được tổ chức tại thị xã Châu Ðốc, An Giang và mang đậm bản sắc tínngưỡng dân gian, đặc biệt là tín ngưỡng của người dân Nam bộ Lễ hội được diễn rahằng năm tại miếu bà Chúa Xứ thuộc xã Vĩnh Tế (nay là phường núi Sam)

Theo ước tính của ban quản trị miếu Bà Chúa Xứ núi Sam Châu Đốc thì hằngnăm có khoảng hơn 2 triệu khách thập phương đến thăm viếng và cầu khấn ở miếu

Bà, gấp hơn 20 lần dân số thị xã Châu Đốc tạo nên một mùa lễ hội sôi nổi, đông đảo

ở núi Sam suốt nhiều tháng

Đa số khách đến viếng thăm để dâng hương cầu tài, cầu lộc, thể hiện lòng tạ ơn

Bà bằng nhiều hình thức:

- Cúng heo quay, cúng tiền, lễ vật lưu niệm hoặc các tiện nghi phục vụ chomiếu Các vật lưu niệm ngày nay quá nhiều, Ban Quản trị đưa vào khu nhà lưu niệm

để trưng bày Tiền hỉ cúng hàng năm lên tới vài tỉ đồng (trong đó có vàng, đô-la)

- Nguồn tài chánh này ngoài việc trùng tu, xây dựng lăng, miếu còn góp phầnvào nhiều công trình thủy lợi xã hội địa phương như làm đường, xây trường học,bệnh xá, đóng góp quỹ từ thiện, khuyến học…

chân phải; chân phải để gập, co gối, chống thẳng bàn chân xuống mặt bệ đá Tay tráicủa tượng ở tư thế chống nạnh, bàn tay xoải xuống mặt bệ đá, phía sau đùi trái Tayphải tượng thả tự nhiên, bàn tay úp trên đầu gối phải Tóc tượng uốn thành những búpxoăn, thả về phía sau Trên mặt tượng có một vành ngấn, là nơi đặt mão lên đầutượng Trong vành ngấn này có những hoa văn hình móc câu, riêng ở phần vành nằmtrước trán của tượng có một hình tròn, chung quanh là những hoa văn kiểu ngọn lửa.Trên cánh tay để trần của tượng có một vành đai, giống như cái vòng đeo tay Toàn

bộ dáng hình của pho tượng là dáng hình một người đàn ông tràn đầy sức sống, với

bộ ngực căng nở và chiếc bụng phệ Trên ngực của tượng có một vành đai như vòngkiềng, trước ngực là hình mảnh trăng lưỡi liềm khá rộng

Nói theo cách nghĩ của nhà văn Sơn Nam thì : “Tượng của Bà là pho tượng Phật đàn ông của người Khơme, bị bỏ quên lâu đời trên đỉnh núi Sam Người Việt đưa tượng vào miễu, điểm tô lại với nước sơn, trở thành đàn bà mặc áo lụa, đeo dây chuyền Và từ đó "Bà Chúa Xứ" là vị thần có quyền thế lớn ở khu vực ấy, xứ ấy ”

Toàn bộ pho tượng cao chừng 1,25 m, được tạc liền một thớt đá cùng loại, với

bệ tượng dày chừng 10 cm

Về trang phục, tượng được tạc trong tư thế đang vận một chiếc khố Ở bắpcánh tay, gần bả vai của tượng, sát nách, nổi cộm một vòng đai có hình dạng như mộtchiếc vòng đeo tay Ở cổ tượng nổi cộm một vòng đai hình vòng kiềng, chỗ vòngnằm ngay ngực khá to, hình lưỡi liềm, có lẽ là một thứ vòng đeo cổ xưa

1.1.3 Kiến trúc

Ngôi miếu có bố cục kiểu chữ Quốc, hình khối tháp dạng hoa sen nở, mái tamcấp ba tầng lầu, lợp ngói đại ống màu xanh, góc mái vút cao như mũi thuyền đanglướt sóng Các hoa văn ở cổ lầu chánh điện thể hiện đậm nét nghệ thuật Phía trêncao, các tượng thần khỏe mạnh, đẹp đẽ giăng tay đỡ những đầu kèo Các khung bao,cánh cửa đều được chạm trổ, khắc, lộng tinh xảo và nhiều liễn đối, hoành phi lộnglẫy Đặc biệt, bức tường phía sau tượng Bà, bốn cây cột cổ lầu trước chánh điện gầnnhư được giữ nguyên như cũ

Chánh điện gồm hai lớp Lớp trong cùng là nơi thờ Bà Chúa Xứ với tượng Bàbằng đá đặt trên bệ cao, sát hai bên là hai con hạc trắng biểu tượng cốt cách tiênthánh của Bà Bên phải tượng Bà là một linga cũng bằng đá đặt trên một hương ánthờ, gọi là bàn thờ Cậu Bên trái tượng Bà là hương án thờ một tượng gỗ chạm hìnhyoni, gọi là bàn thờ Cô Lớp thứ hai là bàn thờ Hội đồng, sát liền hai tượng chimphượng Hai bên trái, phải của bàn thờ Hội đồng là bàn thờ Tiền hiền khai khẩn (ởbên trái) và bàn thờ Hậu hiền khai cơ (ở bên phải).

Ngay lối vào chánh điện có đôi câu đối thể hiện quyền lực linh thiêng của Bàtrong việc ban phúc, bảo vệ nhân dân Nội dung như sau:

Phiên âm:

Cầu tất ứng, thí tất linh, mộng trung chỉ thị

Xiêm khả kinh, Thanh khả mộ, ý ngoại nan lượng

Dịch nghĩa:

Cầu nhất định được, ban nhất định linh, báo cho biết trong mộng

Người Xiêm phải sợ, người Thanh phải nể, không thể tưởng tượng nổi

1.2 Các hoạt động lễ hội

Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam được chính thức bắt đầu vào ngày 22 tháng

04 âm lịch hằng năm bằng lễ “Phục hiện rước tượng Bà” từ trên đỉnh núi Sam xuốngmiếu thờ Nghi thức trên đã khắc họa lại một cách rõ nét rằng cách nay hơn 200 nămkhi người dân đến khai phá vùng này rất cần một chỗ tựa tâm linh để vui sống và tồntại trước thiên nhiên hoang dã quá khắc nghiệt Việc tái hiện lại những hình ảnh trênlàm sống lại lịch sử của thời khai hoang lập ấp Sự hòa trộn giữa hiện thực và huyềnthoại khiến cho lễ "phục hiện rước tượng Bà " này được sự đồng thuận và ngưỡng mộcủa mọi tầng lớp nhân dân Từ miếu Bà Núi Sam đến đỉnh núi nơi Bà ngự trên 3 km,hàng chục ngàn người dân đứng hai bên đường hòa mình vào lễ hội với lòng thànhkính và ý thức trật tự rất cao Đây cũng là một nét đẹp về văn hóa trong lễ hội Vía BàChúa Xứ núi Sam

1.3 Các lễ chính

1.3.1 Lễ tắm Bà

Lễ này được tổ chức vào lúc 24 giờ đêm 23 rạng ngày 24 Nói là tắm bà, nhưngthực tế là lau lại bụi bặm trên tượng thờ và thay áo mão cho Bà Vào giờ đó, trongkhuôn viên miếu, hàng chục ngàn người chen chúc nhau trên sân, mọi di chuyển tớilui chỉ có thể nhích từng bước một

Vào 23 giờ 30, ông chánh bái và Ban quản trị lăng miếu cùng các vị bô lão địaphương có mặt ở chánh điện Các du khách dâng cúng áo mão cho tượng Bà có vinh

dự được đứng trong khu vực Chánh điện để chứng kiến

Đúng 0 giờ ngày 24, lễ tắm Bà được chính thức cử hành Nghi thức đầu tiên làthắp sáng hai cây đèn cầy to trước tượng Bà Ông chánh bái và hai vị bô lão niệmhương, dâng rượu, trà, kế đến là Ban quản trị lần lượt niệm hương cầu nguyện, lễ tất.Bức màn vải có viền ren thêu chữ, hoa nhiều màu sặc sỡ được kéo ngang bệ thờ, chekhuất khu vực đặt tượng Một nhóm từ 4- 5 phục nữ đã được chọn lựa, phân công từtrước vén màn bước vào trong chuẩn bị tắm Bà Đầu tiên là cởi mão, khăn đội trêntượng, rồi lần lượt đến đai áo, áo ngoài, áo trong, để lộ toàn thân pho tượng bằng đá

sa thạch ở tư thế ngồi Dưới chân tượng Bà được đặt một chậu nước nhỏ đựng nướchoa xông lên thơm ngát, hàng chục chiếc khăn được nhúng vào chậu, vắt khô rồi laulên cốt tượng Số lượng khăn bông du khách đem đến có hàng trăm, nên để làm vừalòng mọi người, tổ phục vụ cứ chốc lát lại thay khăn mới, cố sử dụng số khăn đượcđưa vào Sau đó một mâm đầy lọ nước hoa loại đắt tiền được dâng lên, mỗi lọ đềuđược xịt một ít vào tượng cốt, xong trả lại cho chủ Người dâng cúng kính cẩn mang

về nhà xem như một vật gia bảo Kế đến, một bộ áo đẹp nhất dâng cúng trong kỳ lễhội được khoác lên tượng, thắt dây đai áo rộng và các bộ phận khác, cuối cùng độimão lên tượng

Lễ tắm Bà xong, bức màn được kéo qua một bên, mọi người chen nhau đếngần để chiêm ngưỡng, khấn vái, ai cũng cố đến sát bên bệ thờ để xin lộc bà Lộc bà

bây giờ chỉ là một vài cành hoa, một vài trái cây để trên bàn, chứ không như trướcđây có người sử dụng nước tắm Bà xem như nước thánh để chữa bệnh, hay uống vào

để được mạnh giỏi, không bị tà ma quấy nhiễu Hủ tục này ngày nay không còn nữa

Lễ tắm Bà thường kéo dài khoảng một giờ, sau đó mọi người được tự do lễ bái

1.3.2 Lễ thỉnh sắc Thoại Ngọc Hầu về Miếu Bà

Lễ này được tiến hành vào lúc 15 giờ ngày 24 Tại miếu Bà, các bô lão tronglàng và Ban quản trị lăng miếu lễ phục chỉnh tề sang lăng Thoại Ngọc Hầu nằm đốidiện với miếu Bà qua một con đường thỉnh sắc Đoàn thỉnh sắc có đội múa lân củaMiếu bà đi trước, kế đến là ông chánh bái, hai vị bô lão và những vị chức sắc khác,theo sau là các học trò lễ xếp thành hai hàng dọc, tay cầm cờ phướn đi hầu trước vàsau long đình do bốn người khiêng Đến trước điện thờ Thoại Ngọc Hầu, mọi ngườidâng hoa, niệm hương tế lễ Sau phần nghi thức, đoàn thỉnh bốn sắc (bài vị) lên longđình về miếu Bốn bài vị đó là: Bài vị của Ngọc Hầu Nguyễn Văn Thoại, bên trái làbài vị bà nhị phẩm Trương Thị Miệt, cuối cùng là bài vị Hội đồng Khi vào đến Miếu

Bà, các bài vị trên được an vị ngôi chính điện, Ban quản trị dâng hương thỉnh an, lễthỉnh sắc được kết thúc

1.3.3 Lễ Túc Yết

Lễ được tổ chức 0 giờ ngày 25 rạng ngày 26 Tất cả các bô lão trong làng vàBan quản trị lăng miếu lễ phục chỉnh tề, đứng xếp hàng hai bên trước tượng Bà Phíasau các vị là bốn học trò lễ và bốn đào thầy Đứng chính diện với tượng bà là ôngchánh bái Vật cúng gồm có: một con heo trắng (đã được cạo lông mổ bụng sạch sẽ,chưa nấu chín), một đĩa đựng huyết có ít lông heo gọi chung là "mao huyết", mộtmâm xôi, một mâm trái cây, một mâm trầu cau, một đĩa gạo muối Các lễ vật đượcbày trên bàn trước tượng bà

Vào lễ cúng, ông chánh bái và các vị bô lão đến niệm hương trước bàn thờ Kếđến là phần "Khởi cổ" Sau khi đánh ba hồi trống gỗ và ba hồi chiêng trống, nhạc lễbắt đầu trỗi lên là lễ dâng hương, chúc tửu, hiến trà Từng diễn biến của buổi lễ đượchai người xướng lễ, một xướng nội, một xướng ngoại - xướng to lên Ông chánh bái

đi trước, bốn học trò lễ và bốn đào thầy đi theo, hướng về phía bàn thờ tổ Tại đâyông chánh bái tự rót rượu để học trò lễ đem lên dâng cúng.

Sau khi dâng cúng hoa là dâng ba lần rượu gọi là chúc tửu, dâng ba lần trà gọi

là hiến trà, theo lệnh của người xướng lễ, bản văn tế được mang đến trước bàn thờ.Một người trong Ban quản trị lăng miếu đọc văn tế Dứt bài văn tế, ông chánh bái đốtvăn bản này và một ít giấy vàng bạc, heo cúng trên bàn được lật ngửa ra trước khikhiêng đi, phần cúng túc yết đã xong

1.3.4 Lễ xây chầu

Sau cúng túc yết là Lễ xây chầu Để chuẩn bị cho lễ này, người ta khiêng bàn

tổ ra ngoài và thay vào đó một cái trống chầu

Vào lễ người xướng nội hô to "ca công tựu vị", ông chánh bái ca công liềnbước tơ ái bàn thờ đặt giữa võ ca, hai tay cầm dùi trống nâng ngang trán khấn vái.Phía bên trái bàn thờ có một tô nước và một nhành dương liễu Ông chánh bái cacông cầm nhành dương nhúng vào tô nước rồi vảy nước ra xung quanh, vừa đọc tonhững lời cầu nguyện:

"Nhất xái thiên thanh" - Trời luôn thanh bình

"Nhị xái địa linh" - Đất thêm tươi tốt

"Tam xái nhơn trường" - Người sống muôn tuổi

"Tứ xái quỷ diệt hình" - Quỷ dữ bị tiêu diệt

Đọc xong, ông chánh bái ca công đặt tô nước, cành dương trở lại bàn thờ, ôngđánh ba hồi trống và xướng "ca công tiếp giá", lập tức đoàn hát bộ trên sân khấutrong võ ca trước chánh điện đã chuẩn bị sẵn nổi chiêng trống rộ lên và chương trìnhhát bộ bắt đầu

Các tuồng hát bộ thường được diễn tại miếu Bà: Trần Bình Trọng, Sát Thát,Lưu Kim Đính, Trưng Nữ Vương…