Đề tài những quan điểm của đinh gia khánh và ngô đức thịnh ở tác phẩm lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại dưới góc nhìn văn hóa dân gian

BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HOÁ TP HỒ CHÍ MINH TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN PHONG TỤC VÀ LỄ HỘI DÂN GIAN VIỆT NAM ĐỀ TÀI Những quan điểm của Đinh Gia Khánh và Ngô Đức Thịnh ở tác[.]

BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HOÁ TP HỒ CHÍ MINH



TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN PHONG TỤC VÀ LỄ HỘI DÂN GIAN VIỆT NAM

ĐỀ TÀI: Những quan điểm của Đinh Gia Khánh và Ngô Đức Thịnh ở tác phẩm “Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại” dưới góc nhìn văn hóa dân gian

NGƯỜI THỰC HIỆN:

Trần Tiểu Hoàng – D19VH114 (Nhóm 7)

LỚP: 19DVH

GVHD: PGS.TS TRẦN HOÀI ANH

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 4 năm 2022

NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN

Điểm: .(bằng số),……… ………

(bằng chữ) Nhận xét:

Ngày… tháng… năm…

Ký tên

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành tiểu luận này, em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến: Ban giám hiệu trường Đại Học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh vì đã tạo điều kiện về cơ sở vật chất với hệ thống thư viện hiện đại, đa dạng các loại sách, tài liệu thuận lợi cho việc tìm kiếm, nghiên cứu thông tin

Xin cảm ơn giảng viên bộ môn – Thầy Trần Hoài Anh đã giảng dạy tận tình, chi tiết để em có đủ kiến thức và vận dụng chúng vào bài tiểu luận này

Do chưa có nhiều kinh nghiệm làm để tài cũng như những hạn chế về kiến thức, trong bài tiểu luận chắc chắn sẽ không tránh khỏi những thiếu sót Rất mong nhận được sự nhận xét, ý kiến đóng góp, phê bình từ thầy để bài tiểu luận được hoàn thiện hơn

Lời cuối cùng, chúng em xin kính chúc thầy cùng gia đình nhiều sức khỏe, thành công và hạnh phúc

Em xin chân thành cảm ơn!

TP Hồ Chí Minh, ngày 25 tháng 4 năm 2022

MỤC LỤC

NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN 2

MỤC LỤC 2

MỞ ĐẦU 3

NỘI DUNG 4

1 Khái niệm về lễ hội 4

2 Giới thiệu sơ lược về tác giả, tác phẩm 4

2.1 Khái quát về nhà nghiên cứu Đinh Gia Khánh 4 2.2 Khái quát về nhà nghiên cứu Ngô Đức Thịnh 5 2.3 Khái quát về cuốn sách “Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại” 5

2.3.1 Hoàn cảnh ra đời 5 2.3.2 Nội dung chính 6 3 Những quan điểm của Đinh Gia Khánh và Ngô Đức Thịnh ở tác phẩm “Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại” dưới góc nhìn văn hóa dân gian 6 3.1 Những quan điểm của Đinh Gia Khánh ở tác phẩm “Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại” 7

3.2 Những quan điểm của Ngô Đức Thịnh ở tác phẩm “Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội

hiện đại” 8 3.3 Nhận xét về những quan điểm của Đinh Gia Khánh và Ngô Đức Thịnh ở tác phẩm “Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại” dưới góc nhìn văn hóa dân gian 10 KẾT LUẬN 12 TÀI LIỆU THAM KHẢO 13

MỞ ĐẦU

Mỗi quốc gia cho dù có cùng vị trí địa lý chung, hay khí hậu gần giống nhau thì vấn luôn có những bản sắc đặc điểm văn hóa riêng Những giá trị văn hóa và bản sắc dân tộc đó được thể hiện rõ nhất là thông qua các lễ hội, phong tục tập quán được gìn giữ và trao truyền trong suốt quá trình hình thành và xây dựng đất nước của dân tộc Chính vì mà việc giữ gìn lễ hội, phong tục tập quán mang một giá trị quan trọng ảnh hưởng lớn tới việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc

Tuy nhiên trong bối cảnh toàn cầu hóa, công nghệ thông tin phát triển các hoạt động giao thương buôn bán diễn ra nhanh và mạnh mẽ Biên giới đất liền không còn là rào cản giữa các quốc gia và các khu vực trên thế giới Thế giới dần trở nên “phẳng”, cho dù một biến động nhỏ trên thế giới cũng

có thể ảnh hưởng tới cả tất cả các quốc gia trên toàn cầu Chính những điều đó đã tác động trực tiếp đối với đời sống và

sự phát triển của xã hội Nhận ra những quan điểm này, giáo

sư Đinh Gia Khánh và Ngô Đức Thịnh đã có những công trình nghiên cứu về tác động, ý nghĩa của lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại Từ đó cho ra đời tác phẩm “Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại”

Tuy nhiên thời gian nghiên cứu đã qua rất lâu, đời sống hiện đại ngày nay đã có nhiều đổi thay, liệu những quan điểm của hai giáo sư Đinh Gia Khánh và Ngô Đức Thịnh có còn đúng

và áp dụng được trong xã hội đời sống ngày nay? Chính vì vậy việc tìm hiểu và phân tích tác phẩm dưới góc nhìn văn hóa dân gian và thời điểm này là vô cùng cần thiết

NỘI DUNG

1 Khái niệm về lễ hội

Trong “Từ điển tiếng Việt” lại có định nghĩa về “ Lễ hội ” như sau: Lễ là hệ thống các hành vi, động tác nhằm biểu hiện lòng tôn kính của con người đối với thần linh, phản ánh những ước mơ chính đáng của con người trước cuộc sống mà bản thân họ chưa có khả năng thực hiện Hội là sinh hoạt văn hoá, tôn giáo, nghệ thuật của cộng đồng, xuất phát từ nhu cầu cuộc sống, từ sự tồn tại và phát triển của cộng đồng, sự bình yên cho từng cá nhân, hạnh phúc cho từng gia đình, sự vững mạnh cho từng dòng họ, sự sinh sôi nảy nở của gia súc, sự bội thu của mùa màng, mà từ bao đời nay quy tụ niềm mơ ước chung vào bốn chữ “nhân khang, vật thịnh”

Như vậy ta thấy “Lễ hội” là một thể thống nhất không thể tách rời Lễ là phần đạo đức tín ngưỡng, phần tâm linh sâu xa trong mỗi con người Hội là các trò diễn mang tính nghi thức, gồm các trò chơi dân gian phản ánh cuộc sống thường nhật của người dân và một phần đời sống cá nhân nhằm kỷ niệm một sự kiện quan trọng với cả cộng đồng

2 Giới thiệu sơ lược về tác giả, tác phẩm

2.1 Khái quát về nhà nghiên cứu Đinh Gia Khánh

GS Đinh Gia Khánh được mọi người biết đến là một nhà giáo chuẩn mực Không những thế ông còn là nhà nghiên cứu văn học và văn hóa truyền thống xuất sắc Từ 1980, Giáo sư Đinh Gia Khánh được điều chuyển sang công tác ở Viện nghiên cứu văn hóa dân gian, nay là Viện nghiên cứu văn hóa với chức trách Viện trưởng Ở đó Giáo sư đã viết những công trình để đời như: “Trên đường tìm hiểu văn hóa dân gian” được coi như tuyên ngôn học thuật của Viện trong những năm đầu mới thành lập; “Văn hóa dân gian Việt

Nam trong bối cảnh văn hóa Đông nam Á” là công trình nghiên cứu rất bổ ích không chỉ cho ngành văn hóa dân gian mà cả cho khu vực học và văn hóa so sánh…

Về đóng góp của GS Đinh Gia Khánh trong nghiên cứu khoa học không thể không nhắc đến những công trình dịch thuật và nghiên cứu các tác giả, tác phẩm Hán Nôm như: “Việt Điện U linh”, “Lĩnh Nam chích quái”, “Thiên nam ngữ lục”, “Lâm tuyền kỳ ngộ”, “Thơ văn Nguyễn Bỉnh Khiêm”, những khảo cứu chuyên sâu về chữ và nghĩa trong “Truyện Kiều” Nhiều công trình nghiên cứu của ông mang lại những giá trị kiến thức sâu rộng Những công trình này được các nhà nghiên cứu chuyên ngành đánh giá cao

2.2 Khái quát về nhà nghiên cứu Ngô Đức Thịnh

GS.TS Ngô Đức Thịnh, sinh năm 1944 tại Hải Phúc, Hải Hậu, Nam Định Giám đốc Trung tâm nghiên cứu và bảo tồn văn hoá tín ngưỡng Việt Nam (Hội Di sản Văn hóa Việt Nam)

Trong suốt cuộc đời cống hiến cho di sản văn hóa Việt, GS.TS Ngô Đức Thịnh được biết đến là một trong những chuyên gia hàng đầu về đạo Mẫu Trong đó phải kể đến những công trình nghiên cứu như cuốn "Hát văn" xuất bản năm 1992 và bộ sách gồm 2 tập "Đạo Mẫu ở Việt Nam" được phát hành năm 1996 Trong khoảng thời gian 10 năm lãnh đạo Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam của GS.TS Ngô Đức Thịnh cũng đã cho ra đời nhiều tác phẩm về đạo Mẫu, đơn cử như "Đạo Mẫu ở Việt Nam" Cuốn sách khẳng định ở Việt Nam đã và đang hình thành và định hình một tín ngưỡng thờ Mẫu (nữ thần) của mình, với những bản sắc rất riêng Không những vậy, Đạo Mẫu Việt Nam đã trở thành một khái niệm khoa học thực sự Không chỉ đóng góp bằng các công trình nghiên cứu, ông còn kêu gọi tất cả mọi người cùng chung tay trả lại ý nghĩa đích thực của đạo Mẫu Ông đã tập hợp được các thanh đồng, giúp họ định hướng trên nguyên tắc họ là chủ thể của di sản, hướng họ vào một quỹ đạo

2.3 Khái quát về cuốn sách “Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội

hiện đại”

2.3.1 Hoàn cảnh ra đời

Từ ngày 8 đến ngày 13 tháng 3 năm 1993, tại Hà Nội, Viện Khoa học xã hội Việt Nam (nay là Trung tâm Khoa học 54 xã hội và Nhân văn quốc gia) đã tổ chức Hội thảo khoa học quốc

tế với chủ đề "Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại" Tham dự Hội thảo có 25 nhà khoa học và 6 vị khách mới Việt Nam cùng 11 nhà khoa học và khách mời từ một số nước Xét thấy nội dung các báo cáo tham dự Hội thảo có tính học thuật cao và mang lại nhiều giá trị cho lĩnh vực phát triển văn hóa xã hội Chính vì vậy, những bài báo cáo trong buổi hội thảo đã được biên tập lại, hoàn thiện thêm và công bố trong cuốn sách “Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại”

2.3.2 Nội dung chính

Cuốn sách được phân chia thành 4 cụm chủ đề chính sau đây:

Chủ đề thứ nhất, các báo cáo trình bày khái quát sinh hoạt

lễ hội ở một nước (như ở Inđônêxia, Philippin, ), giới thiệu hội

lễ của một số vùng văn hóa Việt Nam (như Hà Nội, Thừa Thiên

- Huế, ), miêu thuật về một hội lễ nhất định (như hội lễ Đồng

Kỵ ở Việt Nam, ngày tết của người Lisu ở Bắc Thái Lan, ), Chủ đề thứ hai, các báo cáo so sánh lễ hội của Việt Nam với hội lễ của các nước ở Đông Dương, và rộng hơn, ở Đông Nam Á

Chủ đề thứ ba, các báo cáo phân tích mối quan hệ giữa lễ hội và hoạt động du lịch hiện nay

Chủ đề thứ tư, các báo cáo đề cập đến một số vấn đề lý luận về lễ hội, đặc biệt là về vai trò của lễ hội truyền thống, trong đời sống xã hội hiện đại

Nhìn chung “Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại” bao gồm nhiều bài báo cáo, nghiên cứu của nhiều giáo sư trong và ngoài nước về vấn đề lễ hội truyền thống trong xã hội hiện đại Không chỉ trong phạm vi các lễ hội ở Việt Nam, các bài nghiên cứu còn đề cập các lễ hội trong khu vực Đông Nam Á Từ đó, có sự so sánh hoặc luận giải lẫn nhau cho các quốc gia trong khu vực Đa phần ý kiến đều cho rằng, lễ hội truyền thống là một phần quan trọng trong văn hóa của từng dân tộc Tuy nhiên với sự phát triển của thế giới, cùng với xu hướng toàn cầu hóa, việc bảo tồn và giữ gìn các lễ hội truyền thống đang là một vấn đề hết sức cần thiết Việc gìn giữ phải gắn liền với người dân, với chính môi trường văn hóa đã tạo nên những lễ hội đó

3 Những quan điểm của Đinh Gia Khánh và Ngô Đức Thịnh ở tác phẩm “Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại” dưới góc nhìn văn hóa dân gian

Trong cuốn sách “Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại” có rất nhiều bài báo cáo, thể hiện quan điểm, nhận định của nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước về vấn đề lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại Tuy nhiên trong bài nghiên cứu này, người thực hiện phần lớn tập trung phân tích về những nhận định của hai nhà nghiên cứu Đinh Gia Khánh và Ngô Đức Thịnh

3.1 Những quan điểm của Đinh Gia Khánh ở tác

phẩm “Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại”

Trong bài nghiên cứu của mình nhà nghiên cứu văn hóa Đinh Gia khánh có nhận định như thế này “Trong những năm

gần đây, có một sự bột phá trở lại của lễ hội dân gian truyền thống khắp nước ta” 1 Có hai hiện tượng cũng diễn ra song song và “trùng hợp” với hiện tượng này đó là: Sự thay đổi trong đời sống xã hội, sự thay đổi do chính sách đổi mới mang lại Và sự phát triển của các sinh hoạt cộng đồng của các tập đoàn, các tầng lớp xã hội khác nhau Sau khi xem xét đánh giá việc “Bột phá trở lại của lễ hội dân gian” qua song song với hai hiện tượng trên Việc trở lại của các lễ hội dân gian có thể đến từ điều kiện thuận lợi của đất nước Khi tình hình chính trị ổn định, các chính sách đổi mới làm nang cao đời sống của người dân Tạo ra điều kiện vật chất thuận lợi để hỗ trợ việc tổ chức các lễ hội dân gian Tiếp theo đó là nền dân chủ tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển đa dạng văn hóa truyền thống và hiện đại Tuy nhiên theo Đinh Gia Khánh, một trong những nguyên nhân tác động tới hiện tượng phát triển trở lại của các lễ hội truyền thống đến từ sự phát triển của xã hội Sự phát triển này diễn ra nhanh khiêng mỗi thành viên trong xã hội khó mà có thể kịp thời thích ứng Từ đó gây ra sự xáo trộn trong các mối quan hệ xã hội Chính vì vậy mà người

ta tìm đến các lễ hội truyền thống như một biện pháp để cân bằng lại đời sống tinh thần Cùng với đó là mong muốn thích nghi và thắt chặt hơn tình đoàn kết giữa các thành viên trong một cộng đồng nhất định

Đánh giá hiện tượng “bột phá trở lại hiện của lễ hội dân gian truyền thống”, Đinh Gia Khánh cho rằng: Hiện tượng này nếu xét kĩ có thể ảnh hưởng tốt kinh tế, thúc đẩy nền sản xuất của xã hội Trước tiên giải tỏa được đời sống tinh thần của người lao động, thắt chặt được sự đoàn kết trong các

1 Đinh Gia Khánh, Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại, nxb Khoa học xã hội, 1995, tr25

cộng đồng Thúc đẩy việc sản xuất hàng hóa, phát triển kinh

tế Bên cạnh đó là sự khởi sắc của các nghề thủ công nghiệp, tăng trưởng của xây dựng kiến trúc đền đài, chùa chiền và phát triển du lịch đáp ứng nhu cầu của thị trường Tuy sự phát triển và trở lại của các lễ hội dân gian truyền thống đi kèm với những tiêu cực về mê tín dị đoan Nhưng chính sự phát triển

và trở lại này góp phần xác định được vị trí của cá nhân trong cộng đồng, của con người với thế giới Giúp mỗi con người trong cộng đồng nhận thức được lằn ranh đạo đức và giới hạn của hành động Sự thờ phụng các anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa, tổ sư bách nghề… Phần nào giúp bảo tồn và phát huy những truyền thống tốt đẹp của dân tộc Và cuối cùng, đồng ý với quan điểm “cần phải loại bỏ đi những sự pha tạp kệch cởm” Nhưng Đinh Gia Khánh còn đưa ra nhận định phải xem xét toàn diện của sự việc Chúng ta chỉ nên lênh án những sự pha tạp kệch cởm, ảnh hưởng đến lễ hội dân gian

đó và văn hóa dân tộc chứ không phải là lên án tất cả những thay đổi bởi tất cả mọi sự vật, sự việc đều phải tiếp thu và cải biến Nếu nó bị loại bỏ thì chính là vì nó không còn phù hợp

Lễ hội dân gian muốn tồn tại được phải luôn luôn tự đổi mới bằng thành tựu của văn hóa, văn minh

Và để đánh giá thích đáng hiện tượng này, Đinh Gia Khánh nhận định ta phải xem xét vấn đề một cách toàn diện

3.2 Những quan điểm của Ngô Đức Thịnh ở tác phẩm

“Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại”

Nhà nghiên cứu Ngô Đức Thịnh cho rằng: “những lễ hội mà chúng ta đang quan tâm là lễ hội cổ truyền, một hiện tượng sinh hoạt văn hóa mang tinh thần nguyên hợp của xã hội tiền

công nghiệp”1 Bằng chứng là sau cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất hàng loạt các lễ hội truyền thống của Châu Âu và thậm chí là các quốc gia đang và kém phát triển

bị cho là biểu hiện lạc hậu và kém phát triển Chính vì vậy mà hàng loạt lễ hội bị mất đi Tuy nhiên, với nhu cầu tìm về với tự nhiên, trở về với cội nguồn ngày nay những sinh hoạt văn hóa

cổ truyền đang dần được khôi phục, trong đó lễ hội là một trong những hiện tượng khá nổi bật

Sự khôi phục của các lễ hội cổ truyền đến từ nhu cầu của chính con người thời đại Để trả lời câu hỏi: Lễ hội cổ truyền đáp ứng những nhu cầu vĩnh hằng của con người của tất cả các thời đại bằng cách nào? Ngô Đức Thịnh đã đưa ra bốn giá trị văn hóa tiêu biểu:

Thứ nhất, ở mọi dân tộc, các lễ hội dù mang nội dung nghề nghiệp, tôn giáo, suy tôn các thần linh và các anh hùng dân tộc hay thuần túy chỉ là các nghi thức của vòng đời người, thì các lễ hội ấy bao giờ cũng là của một cộng đồng người, biểu dương những giá trị văn hóa và sức mạnh của cộng đồng tạo nên tính cố kết cộng đồng Bởi thế, tính cộng đồng và cố kết cộng đồng bao giờ cũng là nét đặc trưng và giá trị tiêu biểu nhất của lễ hội

Thứ hai, tất cả mọi thứ lễ hội đều mang trong nó bản chất trở về cội nguồn Đó là cội nguồn tự nhiên mà con người là một bộ phận, cội nguồn của chính mỗi cộng đồng, như dân tộc, đất nước, xóm làng, tổ tiên, tôn giáo, cội nguồn với những con người “khổng lồ" đã sáng tạo ra văn hóa và lịch sử con người "khổng lồ" đã sáng tạo ra văn hóa và lịch sử

1 Ngô Đức Thịnh, Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại, nxb Khoa học xã hội, 1995, tr283