Luận án tiến sĩ giáo dục học nghiên cứu xây dựng tiêu chuẩn đánh giá trình độ tập luyện nữ vận động viên bóng đá cấp cao việt nam

Thể loại Số Nội dung Trang Biểu bảng 3.41 Bảng điểm quy đổi các nhóm yếu tố thành phần đánh giá trình độ tập luyện của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam từ thang điểm 10 sang thang điểm có

Trang 1

BÙI THỊ HIỀN LƯƠNG

NGHIÊN CỨU XÂY DỰNG TIÊU CHUẨN ĐÁNH GIÁ TRÌNH ĐỘ TẬP LUYỆN

NỮ VẬN ĐỘNG VIÊN BÓNG ĐÁ CẤP CAO VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ GIÁO DỤC HỌC

HÀ NỘI - 2020

Trang 2

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH

VIỆN KHOA HỌC THỂ DỤC THỂ THAO

BÙI THỊ HIỀN LƯƠNG

NGHIÊN CỨU XÂY DỰNG TIÊU CHUẨN ĐÁNH GIÁ TRÌNH ĐỘTẬP LUYỆN

NỮ VẬN ĐỘNG VIÊN BÓNG ĐÁ CẤP CAO VIỆT NAM

Trang 3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công

bố trong bất kỳ công trình nào

Tác giả luận án

Bùi Thị Hiền Lương

Trang 4

MỤC LỤC Trang bìa

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục ký hiệu viết tắt trong luận án

Danh mục biểu bảng, biểu đồ, hình vẽ trong luận án

ĐẶT VẤN ĐỀ 1 CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 5 1.1 Cơ sở khoa học về đánh giá trình độ tập luyện trong huấn luyện thể thao hiện đại 5

1.1.1 Một số khái niệm có liên quan 51.1.2 Tổng quan một số quan điểm về trình độ tập luyện trong huấn

luyện thể thao 71.1.3 Khái quát những quan điểm về đánh giá trình độ tập luyện của vận

động viên bóng đá cấp cao 12

1.2 Xu thế phát triển của bóng đá hiện đại và đặc điểm của các yếu tố cấu thành trình độ tập luyện VĐV bóng đá cấp cao trong công tác huấn luyện 19

1.2.1 Đặc điểm và xu thế phát triển của bóng đá hiện đại 191.2.2 Đặc điểm các yếu tố cấu thành trình độ tập luyện của vận động

viên bóng đá cấp cao trong công tác huấn luyện 24

1.3 Khái quát về đặc điểm tâm - sinh lý của nữ vận động viên bóng đá cấp cao 32

1.3.1 Đặc điểm tâm lý của nữ vận động viên bóng đá cấp cao 321.3.2 Đặc điểm sinh lý của nữ vận động viên bóng đá cấp cao 341.3.3 Đặc điểm về khả năng vận động của nữ vận động viên bóng đá cấp

cao và chu kỳ kinh nguyệt 36

Trang 5

1.4 Cơ sở lý luận về kiểm tra, đánh giá trình độ tập luyện của nữ vận

động viên bóng đá cấp cao 37

1.4.1 Các nguyên tắc trong kiểm tra, đánh giá trình độ tập luyện của nữ vận động viên bóng đá cấp cao 37

1.4.2 Các hình thức kiểm tra, đánh giá trình độ tập luyện của nữ vận động viên bóng đá cấp cao 38

1.4.3 Các phương pháp kiểm tra, đánh giá trình độ tập luyện của nữ vận động viên bóng đá cấp cao 41

1.5 Tổng quan một số công trình nghiên cứu có liên quan 48

1.6 Kết luận chương 53

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, PHƯƠNG PHÁP VÀ TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU 55

2.1 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 55

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu 55

2.1.2 Khách thể nghiên cứu 55

2.2 Phương pháp nghiên cứu 55

2.2.1 Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu 56

2.2.2 Phương pháp phỏng vấn toạ đàm 57

2.2.3 Phương pháp quan sát sư phạm 57

2.2.4 Phương pháp kiểm tra y sinh học 60

2.2.5 Phương pháp kiểm tra tâm lý 63

2.2.6 Phương pháp kiểm tra sư phạm 66

2.2.7 Phương pháp toán học thống kê 75

2.3 Tổ chức nghiên cứu 78

2.3.1 Thời gian nghiên cứu 78

2.3.2 Phạm vi nghiên cứu 80

2.3.3 Địa điểm nghiên cứu 80

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN 81

Trang 6

3.1 Xác định hệ thống tiêu chí đánh giá trình độ tập luyện của nữ vận động viên bóng đá cấp cao Việt Nam 81

3.1.1 Lựa chọn các tiêu chí đánh giá trình độ tập luyện của nữ vận động

viên bóng đá cấp cao Việt Nam 813.1.2 Xác định độ tin cậy, tính thông báo các tiêu chí đánh giá trình độ

tập luyện của nữ vận động viên bóng đá cấp cao Việt Nam 893.1.3 Bàn luận về hệ thống tiêu chí đánh giá trình độ tập luyện của nữ

vận động viên bóng đá cấp cao Việt Nam 91

3.2 Xác định đặc điểm và mối quan hệ giữa các nhóm tiêu chí đánh giá trình độ tập luyện của nữ vận động viên bóng đá cấp cao Việt Nam 103

3.2.1 Xác định đặc điểm, diễn biến các tiêu chí đánh giá trình độ tập

luyện của nữ vận động viên bóng đá cấp cao việt nam theo vị trí chuyên môn hóa sau 1 năm tập luyện 1033.2.2 Xác định mối quan hệ giữa các tiêu chí đánh giá trình độ tập luyện

của nữ vận động viên bóng đá cấp cao Việt Nam 1063.2.3 Quy trình xây dựng tiêu chuẩn đánh giá trình độ tập luyện của nữ

vận động viên bóng đá cấp cao Việt Nam 1083.2.4 Xác lập tỷ trọng ảnh hưởng của các nhóm yếu tố thành phần trong

đánh giá trình độ tập luyện của nữ vận động viên bóng đá cấp cao Việt Nam 1123.2.5 Bàn luận về đặc điểm và mối quan hệ giữa các nhóm tiêu chí đánh

giá trình độ tập luyện nữ vận động viên bóng đá cấp cao Việt Nam 117

3.3 Xây dựng và ứng dụng tiêu chuẩn đánh giá trình độ tập luyện của

nữ vận động viên bóng đá cấp cao Việt Nam 120

3.3.1 Xây dựng tiêu chuẩn đánh giá trình độ tập luyện của nữ vận động

viên bóng đá cấp cao Việt Nam 120

Trang 7

3.3.2 Ứng dụng tiêu chuẩn đánh giá trình độ tập luyện của nữ vận động

viên bóng đá cấp cao Việt Nam trong thực tiễn huấn luyện 125

3.3.3 Bàn luận về kết quả xây dựng, ứng dụng tiêu chuẩn đánh giá trình độ tập luyện nữ vận động viên bóng đá cấp cao Việt Nam 130

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 137

A Kết luận 137

B Kiến nghị 138

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 90

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 90

PHỤ LỤC 100

Trang 8

DANH MỤC KÝ HIỆU VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

Trang 9

DANH MỤC BIỂU BẢNG, BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ TRONG LUẬN ÁN

Biểu

bảng

3.1 Kết quả phỏng vấn lựa chọn các tiêu chí đánh giá

trình độ tập luyện của nữ VĐV bóng đá cấp cao ở Việt Nam (n = 75)

Sau 87

3.2 Kết quả xác định tính thông báo các tiêu chí đánh giá

trình độ tập luyện của nữ VĐV bóng đá cấp cao ở Việt Nam

Sau 89

3.3 Kết quả xác định độ tin cậy các tiêu chí đánh giá

trình độ tập luyện của nữ VĐV bóng đá cấp cao ở Việt Nam

Sau 90

3.4 Diễn biến các tiêu chí đánh giá trình độ tập luyện

của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam qua các giai đoạn kiểm tra - nhóm vị trí tiền đạo (n = 32)

Sau 104

3.5 Diễn biến các test đánh giá trình độ tập luyện của

nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam qua các giai đoạn kiểm tra - nhóm vị trí tiền vệ (n = 62)

Sau 104

nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam qua các giai đoạn kiểm tra - nhóm vị trí hậu vệ (n = 60)

Sau 104

nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam qua các giai đoạn kiểm tra - nhóm vị trí thủ môn (n = 20)

Sau 104

3.8 Hệ số tương quan giữa các tiêu chí đánh giá TĐTL

của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam - nhóm vị trí tiền đạo (n = 32)

Sau 107

của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam - nhóm vị trí tiền vệ (n = 62)

Sau 107

của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam - nhóm vị trí hậu vệ (n = 60)

Sau 107

của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam - nhóm vị trí thủ môn (n = 20)

Sau 107

Trang 10

Thể loại Số Nội dung Trang

Biểu

bảng

3.12 Hệ số tương quan giữa các yếu tố thành phần và hệ

số tương quan của các yếu tố đó với hiệu suất thi đấu của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam - nhóm

vị trí tiền đạo

114

vị trí tiền vệ

114

vị trí hậu vệ

115

vị trí thủ môn

115

3.16 Tỷ trọng ảnh hưởng () theo vị trí chuyên môn thi

đấu của các nhóm yếu tố đánh giá TĐTL với hiệu suất thi đấu của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam

116

3.17 Kiểm định tính phân bố chuẩn các tiêu chí đánh giá

trình độ tập luyện của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam - nhóm vị trí tiền đạo (n = 32)

Sau 121

trình độ tập luyện của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam - nhóm vị trí tiền vệ (n = 62)

Sau 121

trình độ tập luyện của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam - nhóm vị trí hậu vệ (n = 60)

Sau 121

trình độ tập luyện của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam - nhóm vị trí thủ môn (n = 20)

Sau 121

3.21 Tiêu chuẩn đánh giá phân loại trình độ tập luyện

của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam theo từng tiêu chí - nhóm vị trí tiền đạo - thời điểm ban đầu

Sau 122

Trang 11

Biểu

bảng

của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam theo từng tiêu chí - nhóm vị trí tiền đạo - thời điểm sau 1 năm tập luyện

Sau 122

của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam theo từng tiêu chí - nhóm vị trí tiền vệ - thời điểm ban đầu

Sau 122

của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam theo từng tiêu chí - nhóm vị trí tiền vệ - thời điểm sau 1 năm tập luyện

Sau 122

của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam theo từng tiêu chí - nhóm vị trí hậu vệ - thời điểm ban đầu

Sau 122

của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam theo từng tiêu chí - nhóm vị trí hậu vệ - thời điểm sau 1 năm tập luyện

Sau 122

của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam theo từng tiêu chí - nhóm vị trí thủ môn - thời điểm ban đầu

Sau 122

của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam theo từng tiêu chí - nhóm vị trí thủ môn - thời điểm sau 1 năm tập luyện

Sau 122

3.29 Bảng điểm đánh giá trình độ tập luyện của nữ VĐV

bóng đá cấp cao Việt Nam theo từng tiêu chí - nhóm

vị trí tiền đạo - thời điểm ban đầu

Sau 122

vị trí tiền đạo - thời điểm sau 1 năm tập luyện

Sau 122

vị trí tiền vệ - thời điểm ban đầu

Sau 122

Trang 12

Biểu

bảng

vị trí tiền vệ - thời điểm sau 1 năm tập luyện

Sau 122

vị trí hậu vệ - thời điểm ban đầu

Sau 122

vị trí hậu vệ - thời điểm sau 1 năm tập luyện

Sau 122

vị trí thủ môn - thời điểm ban đầu

Sau 122

vị trí thủ môn - thời điểm sau 1 năm tập luyện

Sau 122

3.37 Tổng điểm của các tiêu chí đánh giá trình độ tập

luyện sau khi đã quy đổi theo tỷ trọng ảnh hưởng của từng nhóm yếu tố thành phần

124

3.38 Bảng điểm quy đổi các nhóm yếu tố thành phần

đánh giá trình độ tập luyện của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam từ thang điểm 10 sang thang điểm có tính đến tỷ trọng ảnh hưởng - nhóm vị trí tiền đạo (thời điểm ban đầu và sau 1 năm tập luyện)

Sau 124

đánh giá trình độ tập luyện của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam từ thang điểm 10 sang thang điểm có tính đến tỷ trọng ảnh hưởng - nhóm vị trí tiền vệ (thời điểm ban đầu và sau 1 năm tập luyện)

Sau 124

đánh giá trình độ tập luyện của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam từ thang điểm 10 sang thang điểm có tính đến tỷ trọng ảnh hưởng - nhóm vị trí hậu vệ (thời điểm ban đầu và sau 1 năm tập luyện)

Sau 124

Trang 13

Biểu

bảng

đánh giá trình độ tập luyện của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam từ thang điểm 10 sang thang điểm có tính đến tỷ trọng ảnh hưởng - nhóm vị trí thủ môn (thời điểm ban đầu và sau 1 năm tập luyện)

Sau 124

3.42 Tiêu chuẩn đánh giá xếp loại tổng hợp trong đánh

giá trình độ tập luyện của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam có tính đến tỷ trọng ảnh hưởng của các nhóm yếu tố thành phần (thời điểm ban đầu và sau

1 năm tập luyện)

125

3.43 Kết quả kiểm tra ngược thông qua tiêu chuẩn đánh

giá trình độ tập luyện - thời điểm sau 1 năm tập luyện

127

3.44 So sánh kết quả xếp loại tổng hợp trong đánh giá

TĐTL của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam giữa tiêu chuẩn do luận án xây dựng với tiêu chuẩn của các câu lạc bộ, ban huấn luyện đội tuyển quốc gia xây dựng

129

Biểu đồ

3.1 Tỷ trọng ảnh hưởng của các nhóm yếu tố thành

phần trong đánh giá TĐTL đến hiệu suất thi đấu của nữ VĐV bóng đá cấp cao việt nam theo các vị trí chuyên môn thi đấu

Sau 115

Hình vẽ

2.2 Agility T - test (chạy tốc độ theo hình chữ T) 70

2.3 Short Dribbling test (dẫn bóng tốc độ trong đoạn

ngắn)

72

2.4 Creative speed test (test chạy tốc độ sáng tạo) 73

Trang 14

ĐẶT VẤN ĐỀ

Huấn luyện thể thao nói chung và huấn luyện bóng đá nói riêng là một quá trình sư phạm phức tạp diễn ra trong quãng thời gian dài liên tục, gồm nhiều giai đoạn, mang tính kế thừa lẫn nhau, trong đó giai đoạn huấn luyện cơ

sở đóng vai trò vô cùng quan trọng, là tiền đề để đạt hiệu quả cao trong giai đoạn huấn luyện chuyên môn hóa sâu, cũng như giai đoạn hoàn thiện thể thao Nội dung của công tác huấn luyện ở mỗi giai đoạn cũng đa dạng, bao gồm nhiều mặt: thể lực, kỹ thuật, chiến thuật và tâm lý thi đấu Để đảm bảo hiệu quả của quá trình huấn luyện VĐV bóng đá, vấn đề kiểm tra, đánh giá TĐTL của VĐV luôn là một nhiệm vụ quan trọng, được tiến hành một cách có hệ thống, thường xuyên và chặt chẽ, nhằm xác định hiệu quả huấn luyện với sự phát triển năng lực thể thao của VĐV, qua đó kịp thời dự báo, điều khiển và điều chỉnh chương trình, kế hoạch trong quá trình huấn luyện theo mục đích

đã đặt ra, hay nói cách khác, tính tiêu chuẩn là một trong những đặc tính hàng đầu của quá trình huấn luyện

Trong xu hướng hội nhập với các hoạt động thể thao quốc tế, các tiêu chuẩn đánh giá TĐTL của VĐV theo định hướng tiếp cận với đỉnh cao ở khu vực, châu lục và quốc tế cần được xác định ngay từ giai đoạn huấn luyện cơ

sở của VĐV bóng đá, nhằm định hướng cho công tác tuyển chọn và huấn luyện VĐV ở các giai đoạn tiếp theo [60] Trong đó, giai đoạn hoàn thiện thể thao (giai đoạn huấn luyện cuối cùng trong chu kỳ huấn luyện nhiều năm với mục tiêu chính là duy trì và nâng cao thành tích thể thao) là giai đoạn huấn luyện các VĐV lớn tuổi có trình độ thành tích thể thao cao (VĐV cấp cao) thì cần quan tâm đánh giá sự ổn định của thành tích [72] Vì thế, đối với VĐV cấp cao, việc đánh giá TĐTL thường gắn với trạng thái sung sức trong các chu kỳ huấn luyện và thành tích thi đấu thể thao, nhằm giúp cho các HLV có những thông tin khách quan, tin cậy để điều chỉnh kế hoạch huấn luyện một cách hợp lý và khoa học

Trang 15

Trong bóng đá, TĐLT của cầu thủ là khả năng biến đổi các chức năng sinh lý, sinh hoá, tâm lý và tố chất thể lực thích nghi ngày càng cao với quá trình luyện tập và thi đấu được thể hiện qua sự phát triển của thành tích thể thao Vì vậy, khi đánh giá TĐLT của cầu thủ bóng đá, cần xác định các yếu tố

về sư phạm, y - sinh học và tâm lý [62]

Qua theo dõi và tìm hiểu cho thấy, trong công tác huấn luyện (trên đối tượng nữ VĐV bóng đá cấp cao), các HLV, các chuyên gia trực tiếp huấn luyện đội tuyển và các câu lạc bộ hầu như chưa có được những phương thức

và phương tiện kiểm tra, đánh giá TĐTL một cách hiệu quả Công tác kiểm tra, đánh giá TĐTL VĐV bóng đá nữ tại các câu lạc bộ, cũng như đội tuyển quốc gia chủ yếu dựa theo kinh nghiệm của các nhà chuyên môn, các chuyên gia và HLV Các nội dung, tiêu chuẩn kiểm tra đánh giá áp dụng chưa được kiểm nghiệm trong thực tiễn một cách có đầy đủ cơ sở khoa học Chính vì lẽ

đó, trình độ và thành tích bóng đá nữ ở cấp độ đội tuyển, thời điểm gần đây so với mặt bằng trình độ chung của khu vực châu Á, chúng ta còn ở một khoảng cách khá xa, đồng thời đã mất dần vị trí dẫn đầu khu vực Đông nam Á (ngang bằng Thái Lan - quốc gia luôn thua Việt Nam những năm 2007 trở về trước)

Có thể thấy, trong những năm gần đây bóng đá nữ Việt Nam không còn có khả năng tạo ra những thế hệ VĐV xuất sắc (như Kim Chi, hay Lưu Ngọc Mai) cho đội ngũ kế tiếp, nên khi đã không còn hơn một số nước trong khu vực về mặt con người Một trong những nguyên nhân được xác định, đó là: về mặt chuyên môn, các đội tuyển bóng đá Việt Nam nói chung và đội tuyển bóng đá nữ nói riêng còn lúng túng trong việc định hướng lối chơi, phong cách thi đấu cũng như nâng cao tư duy chiến thuật, kỹ năng của các VĐV đội tuyển, đồng thời vấn đề ứng dụng khoa học công nghệ trong công tác huấn luyện, kiểm tra - đánh giá trình độ VĐV còn có những hạn chế nhất định

Mặt khác, hệ thống lý luận và thực hành của việc đào tạo VĐV bóng đá trong các tài liệu khoa học hiện nay, vấn đề đánh giá TĐTL của VĐV bóng đá

Trang 16

nữ, đặc biệt là đối với VĐV cấp cao hiện nay ít được quan tâm, hoặc có quan tâm nhưng còn thực sự chưa đầy đủ cơ sở lý luận khoa học và thực tiễn cần thiết Cho đến nay, vấn đề nghiên cứu đánh giá TĐTL VĐV các môn thể thao

đã được rất nhiều các chuyên gia thuộc các lĩnh vực khác nhau trên thế giới nghiên cứu như: Tomat A (1973); Aulic I.V (1982); Nabatnhicova (1982); Bungacova (1985); Matveep (1976, 1992); D.Harre (1986); V.P.Philin (1986); Vương Chí Hồng (1989)…

Ở Việt Nam, vấn đề nghiên cứu nhằm xây dựng hệ thống lý luận và thực tiễn của việc đánh giá TĐTL VĐV bóng đá đã có đóng góp rất đáng trân trọng của các chuyên gia, các HLV, các nhà chuyên môn hàng đầu Việt Nam như: Lê Bửu (1983); Nguyễn Thiệt Tình (1982, 1986, 1991); Ngô Tử Hà, Phạm Quang, Phạm Ngọc Viễn (1985 - 1987); Phạm Ngọc Viễn (1999); Trần Duy Long (1985); Phạm Quang (1989, 1992, 1994); Trần Quốc Tuấn, Nguyễn Minh Ngọc (2000); Nguyễn Thế Truyền, Nguyễn Kim Minh, Trần Quốc Tuấn (2002); Dương Nghiệp Chí (2004); Nguyễn Đăng Chiêu (2004); Nguyễn Đức Nhâm (2005); Phạm Xuân Thành (2007)… Trong đó, tiêu biểu phải kể đến các công trình nghiên cứu của các tác giả: Phạm Quang (1998)

“Kiểm tra cấp bậc VĐV bóng đá các đội hạng nhất Quốc gia”; Phạm Ngọc Viễn (1999): “Nghiên cứu về tuyển chọn huấn luyện ban đầu về cầu thủ bóng

đá trẻ từ 9 - 12”; Trần Quốc Tuấn (2000) “Nghiên cứu xây dựng hệ thống thang điểm và phân loại đánh giá TĐTL của cầu thủ bóng đá trẻ 15 - 17”, Phạm Xuân Thành (2007): “Nghiên cứu tiêu chí đánh giá năng lực nam VĐV bóng đá trẻ lứa tuổi 14 - 16 (giai đoạn chuyên môn hoá sâu)” Song phần lớn

các tác giả chỉ mới dừng lại ở mức độ xác định các nội dung, tiêu chuẩn tuyển chọn ban đầu, tổ chức quá trình tuyển chọn, cũng như xác định các nội dung, tiểu chuẩn đánh giá TĐTL cho đối tượng VĐV bóng đá nam… trong khi đó đối với các VĐV bóng đá nữ, đặc biệt là các VĐV bóng đá nữ cấp cao Việt Nam thì hầu như chưa được các tác giả quan tâm nghiên cứu một cách đầy đủ

Trang 17

Xuất phát từ những lý do nêu trên, với mục đích nâng cao hiệu quả công tác kiểm tra, đánh giá TĐTL của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam ở giai đoạn

hoàn thiện thể thao, đề tài luận án: “Nghiên cứu xây dựng tiêu chuẩn đánh

giá trình độ tập luyện nữ vận động viên bóng đá cấp cao Việt Nam” được

xác định là cấp thiết và cần được triển khai nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu

Thông qua việc nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc đánh giá TĐTL VĐV bóng đá, luận án tiến hành lựa chọn hệ thống tiêu chí đánh giá TĐTL, từ đó xây dựng và kiểm nghiệm trong thực tiễn hệ thống tiêu chuẩn (định tính và định lượng) đánh giá TĐTL của nữ VĐV bóng đá cấp cao cấp cao Việt Nam

Mục tiêu nghiên cứu

Để giải quyết mục đích nghiên cứu nêu trên, luận án xác định giải quyết các mục tiêu nghiên cứu sau:

Mục tiêu 1 Xác định hệ thống tiêu chí đánh giá TĐTL của nữ VĐV

bóng đá cấp cao Việt Nam

Mục tiêu 2 Xác định đặc điểm và mối quan hệ giữa các nhóm tiêu chí

đánh giá TĐTL của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam

Mục tiêu 3 Xây dựng và ứng dụng tiêu chuẩn đánh giá TĐTL của nữ

VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam

Giả thuyết khoa học của luận án

Thực trạng công tác kiểm tra, đánh giá TĐTL của nữ VĐV bóng đá cấp cao Việt Nam còn nhiều hạn chế, chưa có hệ thống, mang tính chủ quan, chưa đảm bảo cơ sở khoa học Vì thế nếu xây dựng được hệ thống tiêu chuẩn đánh giá TĐTL có đủ cơ sở khoa học trong chương trình huấn luyện năm sẽ giúp cho các HLV điều chỉnh phương pháp huấn luyện, cũng như phương pháp kiểm tra, đánh giá trong quá trình huấn luyện, góp phần nâng cao thành tích thi đấu cho các VĐV

Trang 18

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Cơ sở khoa học về đánh giá trình độ tập luyện trong huấn luyện thể thao hiện đại

1.1.1 Một số khái niệm có liên quan

Trình độ tập luyện: Trình độ tập luyện là một phức hợp gồm nhiều

thành tố y sinh, tâm lý, kỹ, chiến thuật, thể lực, ngày càng được nâng cao nhờ ảnh hưởng trực tiếp lâu dài của lượng vận động tập luyện và thi đấu cũng như các liệu pháp hỗ trợ ngoại sinh khác [3], [9], [27], [47]

Khái niệm về quá trình biến đổi lâu dài của TĐTL luôn luôn gắn liền với các phạm trù “phát triển” và “thích nghi” Phát triển là một quá trình những biến đổi trạng thái của tất cả các thành tố tạo nên thực thể trong tự nhiên và xã hội diễn ra theo quy luật nhất định Sự biến đổi các thực thể đó có mối quan hệ tương hỗ về lượng và chất; tính ngẫu nhiên, tính đa dạng của những biến đổi đó theo xu hướng chung và tồn tại lâu dài

Sự phát triển TĐTL nhờ động tác lâu dài của lượng vận động tạo nên những biến đổi về chức năng và cấu trúc trong các cơ qua và các hệ thống cơ thể Tuy nhiên mọi quá trình phát triển đều mang tính tịnh tiến (bước một) thường gắn với các yếu tố có tính chất chu kỳ Do đó quá trình phát triển TĐTL được thực hiện không theo đường vòng, không theo đường thẳng mà dường như theo đường xoáy chôn ốc bao gồm cả các yếu tố đối lập nhau nghĩa là vừa có tính chu kỳ, vừa có dạng tuyến tính (đường thẳng) trong quá trình phát triển của TĐTL

Nếu xem xét quá trình phát triển TĐTL ở tầm chu kỳ dài hạn thông qua yếu tố “trạng thái sung sức thể thao”, thì càng cần phải lưu ý tới tính chất xoáy chôn ốc của quá trình phát triển TĐTL Trong phạm vi một chu kỳ huấn luyện dài hạn, trạng thái của VĐV thường thay đổi theo quy luật và theo từng giai đoạn: giai đoạn có trạng thái sung sức thể thao (tương ứng với TĐTL cao) được thay bằng giai đoạn tương đối ổn định và tiếp đến là giai đoạn suy

Trang 19

giảm tạm thời trạng thái sung sức thể thao Ngoài ra mỗi một chu kỳ mới, như thường lệ, đều có điểm khác so với chu kỳ trước đó ở chỗ sự phát triển TĐTL theo từng giai đoạn và mang tính chất chu kỳ, do vậy tính chất lặp lại là quy luật phổ biến và chung nhất đối với bất kỳ quá trình phát triển TĐTL nào

Như vậy, quá trình phát triển TĐTL là một quá trình mang tính chu kỳ

và diễn biến lâu dài theo dạng xoáy chôn ốc của những biến đổi về chức năng

và cấu trúc trong tất cả các hệ thống của toàn bộ cơ thể VĐV

Vận động viên thể thao: là người tham gia tranh tài trong các giải thi

đấu, biểu diễn thể thao trong nước và quốc tế trên cơ sở tuân thủ luật thi đấu

và điều lệ giải ở từng môn thể thao VĐV được huấn luyện tại các trường năng khiếu thể thao, các trung tâm huấn luyện thể thao nếu được tuyển chọn vào đội tuyển thể thao các cấp sẽ được thi đấu ở hệ thống giải đấu tương ứng

Theo quan điểm của tác giả Phạm Ngọc Viễn (2014) thì VĐV thể thao:

là những người tham gia tập luyện và thi đấu một môn thể thao nào đó một cách có hệ thống và chuyên nghiệp Trong quá trình tác nghiệp, VĐV thể thao luôn phấn đấu đạt tới những đỉnh cao của thành tích, vượt qua những giới hạn năng lực thể chất và tâm lý của chính bản thân mình [87]

Các VĐV lấy huấn luyện, biểu diễn, thi đấu thể thao là nghề của mình được coi là VĐV chuyên nghiệp VĐV chuyên nghiệp phải ký hợp đồng lao động với câu lạc bộ thể thao chuyên nghiệp; quyền và nghĩa vụ của VĐV được thực hiện theo hợp đồng lao động đã ký với câu lạc bộ thể thao chuyên nghiệp; hợp đồng lao động ký giữa VĐV chuyên nghiệp với câu lạc bộ thể thao chuyên nghiệp theo quy định của pháp luật về lao động và phù hợp với

quy định của tổ chức thể thao quốc tế tương ứng [13], [40], [42], [46]

Vận động viên cấp cao: là những VĐV thể thao được tuyển chọn vào đội

tuyển của tỉnh, thành, ngành hoặc đội tuyển quốc gia, và đại diện cho tỉnh, thành, ngành hoặc quốc gia tham dự các giải trong hệ thống thi đấu cấp quốc gia và quốc tế VĐV cấp cao được huấn luyện tại các Trung tâm Huấn luyện

Trang 20

thể thao quốc gia hoặc các cơ sở đào tạo - huấn luyện VĐV do nhà nước đầu tư

và quản lý [13] VĐV bóng đá nữ cấp cao mà luận án xác định lựa chọn nghiên cứu là những nữ VĐV bóng đá thuộc các câu lạc bộ hiện đang tham gia tập luyện, thi đấu trong hệ thống giải nữ vô địch quốc gia môn bóng đá, đồng thời cũng bao gồm các nữ VĐV bóng đá thuộc đội tuyển quốc gia Việt Nam

1.1.2 Tổng quan một số quan điểm về trình độ tập luyện trong huấn luyện thể thao

Trong thể thao hiện đại vấn đề đánh giá trình độ tập luyện của VĐV có một vị trí hết sức quan trọng Việc tiến hành đánh giá trình độ tập luyện một cách khoa học bằng các phương pháp khách quan sẽ cho phép HLV luôn nắm được những thông tin cần thiết để điều khiển quá trình huấn luyện, đồng thời nâng cao hiệu quả của công tác tuyển chọn và đào tạo VĐV Tuy nhiên vẫn còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về vấn đề trình độ tập luyện của VĐV

Chỉ số cơ bản của trình độ tập luyện là thành tích thể thao của VĐV chỉ

có thể đạt được sau nhiều năm tập luyện một cách khoa học, bền bỉ và công phu Hơn nữa, thành tích thể thao chỉ đạt được trong một giai đoạn ngắn (trạng thái sung sức thể thao) trong mỗi chu kỳ tập luyện Thành tích thể thao luôn là hiện tượng đa nhân tố và phụ thuộc vào nhiều nguyên nhân Trong những điều kiện như nhau, thành tích thể thao của mỗi cá thể phụ thuộc vào năng khiếu và mức độ đào tạo VĐV [72] Năng khiếu của VĐV là tiền định, còn trình độ đào tạo thì luôn thay đổi nhờ kết quả của tập luyện Khái niệm trình độ tập luyện và thành tích thể thao không hoàn toàn đồng nhất Khái niệm hay định nghĩa về trình độ tập luyện trong các sách báo hiện đại có những cách thể hiện và nhìn nhận còn khác nhau

Theo quan điểm của D Harre (1996) thì: “Trình độ tập luyện của VĐV thể hiện ở sự nâng cao năng lực thể thao nhờ ảnh hưởng của lượng vận động tập luyện, lượng vận động thi đấu và các biện pháp bổ trợ khác” [23, tr.89]

Các yếu tố của trình độ tập luyện thể thao bao gồm các năng lực thể chất,

Trang 21

năng lực phối hợp vận động, năng lực trí tuệ, kỹ xảo kỹ thuật, năng lực chiến thuật và các phẩm chất tâm lý Thông qua lượng vận động tập luyện, lượng vận động thi đấu, lượng vận động tâm lý, trình độ từng yếu tố của năng lực vận động một mặt được nâng cao, mặt khác giữa chúng cũng hình thành các mối quan hệ bền vững Bên cạnh đó, việc phát huy đầy đủ các tiềm năng thể chất của VĐV thông qua sự nỗ lực ý chí ở mức cao nhất cũng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Năng lực thể thao cao nhất mà VĐV đạt được trong từng thời

kỳ thi đấu phù hợp với trình độ tập luyện của họ được gọi là trạng thái sung sức thể thao Cũng theo quan điểm của D Harre (1996), các thông tin về trình

độ tập luyện của VĐV được thể hiện ở các cuộc thi đấu và kiểm tra thành tích Các tiêu chuẩn cơ bản có thể sử dụng trong việc đánh giá trình độ tập luyện và dự báo tiềm năng của VĐV là: (1) tiêu chuẩn về trình độ của thành tích; (2) tiêu chuẩn về nhịp độ phát triển của thành tích; (3) tiêu chuẩn về sự

ổn định thành tích và khả năng tăng trưởng; (4) tiêu chuẩn về khả năng chịu đựng lượng vận động Bốn tiêu chuẩn trên thể hiện 4 mặt khác nhau của việc đánh giá tổng hợp năng lực thể thao [23]

Các tác giả Nabatnhicôva M.Ia (1985) và Ozolin M.G (1980) cho rằng:

“Trình độ tập luyện thường liên quan phần lớn đến những thay đổi thích ứng sinh học (hình thái và chức năng) xảy ra trong cơ thể VĐV dưới những tác động của lượng vận động tập luyện và những thay đổi đó biểu hiện ở sự phát triển năng lực hoạt động của VĐV” [40, tr.76], [47, tr.65]

Theo quan điểm của Aulic I.V (1982), việc đánh giá TĐTL là một trong những phương tiện kiểm tra cần phải có để phục vụ vấn đề chính, đó là phương pháp tập luyện tạo điều kiện đạt được những thành tích thể thao cao Tác giả

cho rằng: “Trình độ tập luyện là năng lực tiềm tàng của VĐV để đạt được những thành tích nhất định trong môn thể thao lựa chọn và năng lực này được biểu hiện cụ thể ở sự chuẩn bị về kỹ thuật, chiến thuật, thể lực, đạo đức - ý chí

và trí tuệ…” [3, tr 44]

Trang 22

Theo quan điểm của Nguyễn Thế Truyền (1991) thì: “Trình độ tập luyện của VĐV là kết quả tổng hợp của việc giải quyết các nhiệm vụ trong thực tiễn huấn luyện thể thao Trình độ tập luyện thể hiện ở mức độ nâng cao chức phận cơ thể, năng lực hoạt động chung và chuyên môn của VĐV ở mức hoàn thiện các kỹ năng và kỹ xảo thể thao phù hợp” [65, tr 69]

Các tác giả Nguyễn Toán, Phạm Danh Tốn cho rằng: “Trình độ đào tạo

là nhằm chỉ tất cả các mặt đào tạo để làm cho VĐV có thể đạt được những thành tích thể thao kế tiếp nhau Trình độ đào tạo bao gồm trình độ đào tạo

về thể lực, kỹ thuật, chiến thuật, tâm lý và cả lý luận nhất định của VĐV” [62,

tr 111], [63, tr 99]

Trình độ (năng lực) thể thao (hay trình độ tập luyện) được thể hiện trong quá trình tập luyện và thi đấu của VĐV Nó là cấu trúc tổng hợp về thể năng, kỹ năng, trí năng, năng lực tâm lý… Trình độ (năng lực) về chiến thuật liên quan chặt chẽ tới cả bốn thành phần trên Sự hình thành những năng lực trên chủ yếu qua huấn luyện Nhờ huấn luyện mà VĐV có được và nâng dần trình độ thích ứng mới, ngày càng cao hơn (trong giai đoạn phát triển) hoặc duy trì hay hạn chế sự suy giảm trong giai đoạn VĐV đã có thâm niên thể thao tương đối cao Người ta còn gọi đó là TĐTL của VĐV [17] [18], [57], [64] Cũng theo quan điểm của nhiều tác giả cho rằng, mỗi môn thể thao đều

có đặc điểm riêng nên yêu cầu, đặc trưng của TĐTL cũng có khác nhau

Theo quan điểm của tác giả Dương Nghiệp Chí (2001, 2004) cho rằng:

“TĐTL của VĐV là trình độ điêu luyện về kỹ chiến thuật, mức phát triển về tố chất thể lực và sự vững vàng nhạy bén về tinh thần và ý thức để đáp ứng yêu cầu đạt thành tích thể thao ngày càng cao” [12, tr 11], [14, tr 25]

Theo tác giả Bungacôva N.G (1983): “Trình độ tập luyện của VĐV là khả năng thích ứng của VĐV trong hoạt động nhờ hoàn thiện sự điều khiển và phối hợp hoạt động giữa các hệ thống chức năng trên cơ sở những biến đổi sâu sắc về cấu tạo chức phận trong cơ thể” [7, tr 86]

Trang 23

Như vậy, theo quan niệm của các nhà khoa học, TĐTL trong huấn luyện thể thao có thể tóm tắt như sau: TĐTL là mức thích ứng của cơ thể đạt được qua tập luyện, hoặc bằng con đường tập luyện hoặc nhờ lượng vận động tập luyện, nhờ lượng vận động thi đấu và các bài tập bổ trợ khác Và TĐTL của VĐV còn là sự thể hiện các mức độ kỹ, chiến thuật, mức độ đạt tới của các tố chất thể lực, đồng thời là khả năng thích ứng của VĐV nhờ hoàn thiện

sự điều khiển và phối hợp hoạt động giữa các hệ thống chức năng Theo các quan điểm và định nghĩa đã nêu trên, có thể thấy TĐTL của VĐV đã được các nhà khoa học nhìn nhận theo những luận điểm chính sau: (1) TĐTL bao gồm nhiều mặt, nhiều thành phần và chịu sự ảnh hưởng của lượng vận động; (2) TĐTL chủ yếu là những biến đổi thích nghi về hình thái và chức năng diễn ra trong cơ thể dưới tác động của tập luyện; (3) Yếu tố cơ bản của TĐTL là thành tích thể thao được nâng cao thông qua quá trình đào tạo, huấn luyện; (4) TĐTL được thể hiện ở các mặt: kỹ, chiến thuật, thể lực, tâm lý, chức năng… khi VĐV thực hiện các hoạt động chuyên môn

Từ những phân tích tổng hợp nêu trên có thể thấy, quan niệm về TĐTL trong huấn luyện thể thao được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau, khá phong phú và đa dạng Tổng hợp các quan điểm trên có thể thấy: TĐTL của VĐV chính là năng lực thể thao cao trong một môn thể thao nhất định nào đó

mà VĐV đạt được thông qua lượng vận động tập luyện và thi đấu Theo khái niệm về cấu trúc nhiều thành phần của TĐTL, thì thành tích thể thao được xác định bằng cả một loạt các yếu tố và có thể ghép chúng vào một số nhóm Chính vì vậy, có thể nghiên cứu TĐTL theo các khía cạnh khác nhau: sư phạm, tâm lý, y học, xã hội

Thuộc về khía cạnh sư phạm của TĐTL có yếu tố trình độ kỹ thuật và chiến thuật của VĐV Song, ý nghĩa kỹ thuật hay chiến thuật trong các môn

thể thao khác nhau lại không đồng nhất Ví dụ: cùng với các yếu tố khác, thì

yếu tố kỹ thuật trong môn Quyền Anh và trong các môn bóng chiếm vị trí

Trang 24

hàng đầu, trong khi đó ở môn chạy cự ly dài kỹ thuật lại có ý nghĩa nhỏ hơn là khả năng chức phận của cơ thể [49], [50], [66]

Về khía cạnh tâm lý của TĐTL cần kể đến các trạng thái tâm lý, các phẩm chất ý chí và đạo đức của VĐV Khó mà đánh giá quá cao vai trò của trạng thái tâm lý trong thể thao Khả năng tập trung chú ý khi bắt buộc phải tiếp tục cuộc thi đấu trong những điều kiện khó khăn được thể hiện rõ đối với các VĐV của hầu hết các môn thể thao Song trong từng môn thể thao, vai trò của trạng thái tâm lý của VĐV có khác nhau [79], [80], [84]

Về khía cạnh y học của TĐTL người ta xem xét đến các chỉ số hình thái sinh lý của cơ thể và tình trạng sức khoẻ Rất rõ là, sức khoẻ tốt và khả năng chức phận cao của cơ thể là điều kiện cần thiết để đạt được những thành tích xuất sắc trong thể thao [17], [25], [26], [43]

Khía cạnh xã hội của TĐTL xác định vị trí của thể thao và của VĐV trong xã hội, nó thể hiện ở điều kiện sống của VĐV, động cơ và về những tính chất khác nhau của tính cách…

Theo quan điểm lý luận đã được thừa nhận, người ta phân biệt TĐTL chung và TĐTL chuyên môn TĐTL chuyên môn ở VĐV được xác định bằng mức độ thích ứng của cơ thể đối với những yêu cầu riêng biệt của môn thể thao lựa chọn, còn TĐTL chung được xác định bằng mức độ thích ứng đối với một phức hợp các hình thức hoạt động khác nhau Các chỉ số về TĐTL chung của VĐV có thể biểu thị một cách độc lập với hình thức hoạt động của họ Để thực hiện điều này, chủ yếu qua phân tích những kết quả thử nghiệm, gọi là các thử nghiệm chức năng, chúng phản ánh hệ thống tuần hoàn - hô hấp của

VĐV các môn thể thao khác nhau Ví dụ, những chỉ số về TĐTL chung của

các VĐV cử tạ và thể dục có đẳng cấp cao thường bị đánh giá là thấp hơn so với những chỉ số ấy ở các VĐV chạy cự ly dài hay đua xe đạp Song sự đánh giá như thế không khách quan, đặc biệt trong trường hợp họ là những người đạt kỷ lục mới hay nhà vô địch Theo ý kiến của nhiều chuyên gia thì có thể

Trang 25

thay các khái niệm “trình độ tập luyện chung” bằng “trình độ thể lực” hay

“năng lực hoạt động thể lực” Trình độ thể lực biểu thị bằng tình trạng chức

năng của cơ thể và đặc biệt nó thể hiện thông qua các tố chất thể lực: sức bền, sức mạnh, sức nhanh, khéo léo và mềm dẻo đồng thời còn thể hiện ở sự phối hợp thần kinh - cơ [24], [32], [71], [92]

Aulic I.V cho rằng: Giữa trình độ thể lực và TĐTL có liên quan với nhau TĐTL cao luôn thể hiện năng lực hoạt động cao và trong một số môn thể thao thì TĐTL và trình độ thể lực gần như trùng nhau Bởi vì, TĐTL phụ thuộc vào hình thức hoạt động thể lực, tức là phụ thuộc vào môn thể thao Như vậy, trình độ thể lực là một thành tố của TĐTL Cũng theo tác giả thì:

“Trình độ phát triển các tố chất thể lực là chỉ số có ý nghĩa dự báo quan trọng trong tất cả các giai đoạn tuyển chọn” [3]

1.1.3 Khái quát những quan điểm về đánh giá trình độ tập luyện của vận động viên bóng đá cấp cao

Trong quy trình đào tạo VĐV nhiều năm, việc đánh giá TĐTL của VĐV các cấp theo độ tuổi, giới tính và môn thể thao chuyên sâu rất có ý nghĩa về mặt lý luận và thực tiễn trong huấn luyện và tuyển chọn VĐV thể thao nói chung và VĐV bóng đá cấp cao nói riêng TĐTL là một phức hợp gồm nhiều thành tố y sinh, tâm lý, kỹ chiến thuật, thể lực, ngày càng được nâng cao nhờ tác động trực tiếp, lâu dài của lượng vận động tập luyện và thi đấu cũng như các biện pháp hỗ trợ ngoại sinh khác Khái niệm của quá trình biến đổi lâu dài của trình độ tập luyện luôn luôn gắn liền với các phạm trù

“phát triển” và “thích nghi”

Theo quan điểm của Philin V.P cho rằng [49, tr 64]: “Trình độ luyện tập là thước đo mức thích nghi của cơ thể đối với một hoạt động cụ thể đạt được qua tập luyện”, tác giả đã nhấn mạnh trình độ luyện tập là khả năng biến

đổi các chức năng sinh học của cơ thể VĐV dưới tác động của tập luyện

Theo Aulic I.V “Trình độ luyện tập là năng lực tiềm tàng của VĐV để đạt

Trang 26

được những thành tích nhất định trong môn thể thao lựa chọn và năng lực này được biểu hiện cụ thể ở mức chuẩn bị về kỹ - chiến thuật, thể lực, đạo đức, ý chí và trí tuệ, trình độ luyện tập nâng cao thì VĐV càng có thể làm trọn vẹn được một nhiệm vụ nhất định với hiệu quả mỹ mãn hơn” [3, tr 55] Tác

giả cho rằng, yếu tố cơ bản của trình độ tập luyện là thành tích thể thao TĐLT càng cao đồng nghĩa với khả năng đạt thành tích cao trong thi đấu

Theo tác giả Nguyễn Thế Truyền (1991) cho rằng: “Do ảnh hưởng của lượng vận động trong tập luyện và thi đấu, năng lực thể thao của VĐV được nâng cao phù hợp với từng giai đoạn huấn luyện, trình độ được nâng cao của các năng lực thể thao được gọi là TĐTL” [65, tr.78] Tác giả chỉ rõ TĐLT thể

hiện ở sự phát triển của từng yếu tố thành phần như tố chất thể lực, năng lực

kỹ thuật, chiến thuật, khả năng phối hợp vận động và phẩm chất tâm lý Ngoài

ra, TĐLT còn thể hiện khả năng biến đổi thích nghi về mặt sinh học của cơ thể với hoạt động thể thao

Tóm lại các quan điểm trên của các tác giả trong và ngoài nước được phân tích và nhìn nhận dưới nhiều góc độ, cũng như khía cạnh khác nhau và TĐTL là một tổ hợp của nhiều yếu tố hợp thành Nhưng nhìn chung các khái niệm, quan điểm về trình độ luyện tập được đánh giá theo các phương diện sư phạm, y - sinh học, tâm lý

Trong bóng đá, TĐLT của cầu thủ là khả năng biến đổi các chức năng sinh lý, sinh hoá, tâm lý và tố chất thể lực thích nghi ngày càng cao với quá trình luyện tập và thi đấu được thể hiện qua sự phát triển của thành tích thể thao Vì vậy, khi đánh giá TĐLT của cầu thủ bóng đá, cần xác định các yếu tố

về sư phạm, y - sinh học và tâm lý

Ở Việt Nam, những nghiên cứu đánh giá TĐTL với cầu thủ bóng đá còn rất ít và chưa toàn diện Tuy nhiên trong những năm gần đây, vấn đề này

đã bắt đầu được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu như các công trình

nghiên cứu của tác giả Phạm Ngọc Viễn (1999) với công trình: “Nghiên cứu

Trang 27

về tuyển chọn huấn luyện ban đầu về cầu thủ bóng đá trẻ từ 9 - 12” [85]; tác giả Phan Anh Tú (1993) với đề tài: “Nghiên cứu tuyển chọn và đào tạo bóng

đá thiếu niên nghiệp dư ở Hà Nội” [70]; các tác giả Trần Quốc Tuấn, Nguyễn Minh Ngọc (2000) [74] với đề tài: “Kiểm tra trình độ luyện tập đối với cầu thủ bóng đá trẻ” cho thấy, các công trình nghiên cứu ban đầu này rất có ý

nghĩa góp phần thiết thực nâng cao hiệu quả công tác đào tạo cầu thủ bóng đá trẻ ở các câu lạc bộ và đội tuyển quốc gia Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu trên chưa toàn diện, chủ yếu tập trung vào nghiên cứu sâu một số vấn đề hay trên một số đối tượng cụ thể Để hoàn thiện hệ thống đào tạo VĐV bóng

đá trẻ, nhiệm vụ trước mắt là bên cạnh xây dựng Chương trình giáo án huấn luyện mẫu, cần phải nghiên cứu và xây dựng hệ thống các tiêu chuẩn đánh giá TĐTL của cầu thủ bóng đá theo các lứa tuổi khác nhau nhằm giúp các HLV, các CLB thường xuyên kiểm tra đánh giá tuyển chọn theo giai đoạn huấn luyện để sàng lọc lựa chọn chính xác các cầu thủ có tài năng triển vọng tiếp tục đào tạo ở các độ tuổi lớn hơn

Quá trình phát triển TĐTL: Phát triển là một quá trình biến đổi trạng

thái của tất cả các thành tố tạo lên thực thể trong tự nhiên và xã hội diễn ra theo một quy luật nhất định Sự biến đổi các thực thể đó có mối quan hệ tương hỗ về lượng và chất; tính ngẫu nhiên, tính đa dạng của những biến đổi

đó theo xu hướng chung không đảo ngược và tồn tại lâu dài

Sự phát triển trình độ tập luyện nhờ tác động lâu dài của lượng vận động (bao gồm khối lượng, cường độ, mật độ bài tập) tạo nên những biến đổi

về chức năng và cấu trúc trong các cơ quan và các hệ thống của cơ thể Đương nhiên quá trình phát triển trình độ tập luyện không theo đường vòng, không theo đường thẳng mà theo đường xoáy chôn ốc, bao gồm cả các yếu tố đối lập nhau, nghĩa là vừa có tính chu kỳ vừa có dạng tuyến tính (đường thẳng) trong quá trình phát triển của trình độ tập luyện Nếu đánh giá quá trình phát triển TĐTL ở tầm chu kỳ dài hạn thông qua lăng kính “trạng thái

Trang 28

sung sức thể thao” hoặc “phong độ” của cầu thủ thì càng cần phải lưu ý tới tính chất xoáy chôn ốc của quá trình phát triển trình độ tập luyện

Trong phạm vi một chu kỳ huấn luyện dài hạn, trạng thái của VĐV thường thay đổi theo quy luật và theo từng giai đoạn:

Giai đoạn sung sức thể thao (tương ứng với trình độ tập luyện cao) được thay bằng giai đoạn tương đối ổn định sau đó và tiếp đến là giai đoạn suy giảm tạm thời trạng thái sung sức thể thao Ngoài ra mỗi một chu kỳ mới, như thường lệ, đều có những điểm khác so với chu kỳ trước đó ở chỗ TĐTL phát triển ở mức cao hơn Như vậy sự phát triển TĐTL theo từng giai đoạn và mang tính chu kỳ, cho nên tính lặp lại là quy luật phổ biến và chung nhất đối với bất kỳ quá trình phát triển TĐTL nào Cần nhấn mạnh trong huấn luyện theo hệ thống qui trình khoa học thì thời lượng từng giai đoạn phát triển trạng

thái sung sức thể thao có mối quan hệ tương hỗ Ví dụ giai đoạn một diễn ra

mạnh bao nhiêu thì giai đoạn hai đến nhanh bấy nhiêu, như vậy thời lượng giai đoạn một quyết định thời lượng ở giai đoạn hai Nói một cách tổng quát

là thời lượng của từng giai đoạn tùy thuộc vào sự thay đổi các phương tiện bài tập được sử dụng trong tập luyện và phụ thuộc vào thời gian thích ứng với lượng vận động chuyên môn của VĐV theo hướng đã được lựa chọn

Tóm lại quá trình phát triển TĐTL là một quá trình mang tính chu kỳ

và biến đổi lâu dài theo dạng xoáy chôn ốc của những biến đổi về chức năng

và cấu trúc trong tất cả các hệ thống của toàn bộ cơ thể VĐV đặc biệt là các

hệ tuần hoàn, hô hấp, hệ thần kinh - cơ, hệ tiêu hóa, hệ nội tiết…

Phát triển TĐTL - chu kỳ của những phản ứng thích nghi: nếu xem xét

những luận điểm cơ bản về lý thuyết phát triển trên cơ sở lý thuyết thích nghi, nhận thấy sự phát triển TĐTL thực chất là chu kỳ của những phản ứng thích nghi Như vậy quá trình thích nghi là một trong những mặt quan trọng của quá trình phát triển trình độ tập luyện lâu dài Quá trình thích nghi được hiểu

là quá trình thích ứng của cơ thể với những nhân tố môi trường bên ngoài tác

Trang 29

động lên bản thân cá thể VĐV Đặc điểm hoạt động chức năng của cơ thể (lúc đầu còn xa lạ, nhưng dần dần trở lên quen thuộc đối với các cá thể VĐV đó) nảy sinh tùy thuộc vào tính chất của hoạt động, chế độ sống của từng cá thể VĐV Những kết quả đạt được như là sản phẩm cuối cùng của quá trình thích nghi tạo nên nội hàm của khái niệm “trình độ thích nghi”, là trạng thái của các

cơ quan và các hệ thống trong cơ thể đạt được sau quá trình thích ứng

Một trong những nguyên tắc cơ bản nhất khi xây dựng chương trình huấn luyện thể thao là phải đưa ra những quan điểm định hướng chung, xác định mục tiêu, nhiệm vụ cần đạt được trong từng giai đoạn huấn luyện, đảm bảo tăng từ từ lượng vận động (khối lượng, cường độ, mật độ vận động) và các nhân tố khác tác động đến VĐV trong quá trình tập luyện Những tác nhân mang tính rèn luyện phát triển với VĐV phải dần dần đạt tới quy mô đầy

đủ Các luận điểm của thuyết thích nghi, cùng một số nhân tố khác thường được sử dụng làm cơ sở khoa học tự nhiên cho việc xây dựng nguyên tắc này Tuy nhiên điều này không có nghĩa là các luận điểm của thuyết thích nghi là

cơ sở duy nhất

Nguyên tắc này còn được dựa trên luận điểm quan trọng cho rằng: Các

xu hướng tăng tiến trong sự phát triển các tố chất, khả năng kỹ chiến thuật, tâm lý của từng cá nhân VĐV luôn luôn phụ thuộc vào tính năng động sáng tạo trong hành vi hoạt động của họ, trong đó phải kể đến hoạt động cơ bắp tích cực được rèn luyện một cách có hệ thống nhằm phát huy tối đa mọi khả năng tiềm ẩn của con người Những nghiên cứu của các nhà khoa học được thể hiện trong các luận điểm có tính quy luật như: sử dụng thường xuyên với cường độ ngày càng cao một cơ quan nào đó của cơ thể sẽ có tác dụng củng

cố phát triển, đồng nghĩa với tạo ra và tăng cường sức mạnh của cơ quan đó Sức mạnh ấy luôn luôn tỷ lệ thuận với thời gian sử dụng cơ quan hay bộ phận

ấy của cơ thể Sau này người ta càng hiểu chi tiết hơn đặc tính kỳ diệu của sinh giới đó là hoạt động, làm việc không những không làm cho cơ thể yếu đi,

Trang 30

hay bị suy giảm mà ngược lại, được hoàn thiện và phát triển Điều đó chính là nhờ khả năng hiếm có của sinh giới: Khôi phục lại những cái đã bị tiêu hao ở mức độ cao hơn “bù đắp vượt mức” - của Ukhtomki Từ góc độ tổng quát lý

luận triết học trong tác phẩm “vai trò của lao động trong quá trình chuyển hóa từ vượn thành người” Ăngghen phân tích, chứng minh đầy sức thuyết

phục vai trò sáng tạo con người của hoạt động tích cực nhằm cải tạo tự nhiên

và cải tạo chính mình

Theo những quan điểm lý thuyết xây dựng trên cơ sở các kết quả nghiên cứu thực nghiệm thì phản ứng của cơ thể đối với những tác nhân kích thích (lượng vận động tập luyện) thay đổi rất mạnh mẽ ở các giai đoạn khác nhau trong quá trình thích nghi [2], [33], [47]

Ở giai đoạn đầu tiên thường xảy ra những phản ứng mang tính stress

cực kỳ năng động Những phản ứng này đi liền với quá trình huy động vượt mức chức năng của các cơ quan, các hệ thống của cơ thể chịu sự tác động đột ngột mới mẻ từ phía các nhân tố môi trường bên ngoài hoặc của một dạng hoạt động mới nào đó Những phản ứng dạng này đôi lúc mạnh đến mức làm cho cơ thể lâm vào trạng thái mất cân bằng tạm thời

Ở giai đoạn thứ hai (giai đoạn chuyển tiếp) chủ yếu diễn ra những biến

đổi về cấu trúc chức năng của các cơ quan và hệ thống trong cơ thể (thường biểu hiện dưới dạng những thay đổi mạnh mẽ trong hệ cơ bắp) Những biến đổi này luôn luôn gắn liền với sự năng động hóa hệ thống gien trong cấu trúc

tế bào với sự tổng hợp các yếu tố về kết cấu (các axit amin, các chất đạm…) với sự lớn mạnh về khả năng hoạt động của những cơ quan, các hệ thống thích nghi của cơ thể

Ở giai đoạn thứ ba (giai đoạn thích nghi bền vững) những phản ứng

nêu trên của cơ thể giảm dần, tức là cơ thể phản ứng lại các tác nhân kích thích không mạnh mẽ, tổng lực như trước Theo Merrson, nhà nghiên cứu uy tín về các quy luật thích nghi, các đặc trưng của giai đoạn này là tính tiết kiệm

Trang 31

trong hoạt động chức năng Áp dụng những kết quả phân tích trên vào việc xây dựng cơ sở lý luận tập luyện cho phép hiểu thấu đáo hơn các cơ chế khách quan dẫn tới hiệu quả trong tập luyện

Do các quy luật thích nghi cùng biểu hiện trong quá trình tập luyện, nên các tác nhân tập luyện (LVĐ tập luyện) tạo ra trạng thái thích nghi ổn định, sẽ không còn tác dụng gây ra những biến đổi tăng tiến trong trình độ tập luyện

Từ lâu, các huấn luyện viên đã phát hiện ra hiện tượng này, cho nên họ đã tích cực tìm kiếm những hình thức tạo sự tăng trưởng thành tích thể thao của cầu thủ Lúc đầu theo kinh nghiệm, sau nâng dần lên trình độ tổng kết lý luận Những kết quả cho thấy mối quan hệ có tính quy luật giữa việc không ngừng tăng cường tác nhân phát triển trong quá trình tập luyện và xu hướng tăng tiến trình độ tập luyện của cầu thủ bóng đá Quy luật này được thể hiện ở một trong những nguyên tắc tổ chức tập luyện Cần chú ý là bản thân nguyên tắc này không phải là hệ quả trực tiếp được rút ra từ thuyết thích nghi, mặc dù thuyết này có tác dụng nhất định đối với nhận thức những quy luật liên quan đến tập luyện thể thao Xin nhấn mạnh thuyết phát triển và thuyết thích nghi

là hai lý thuyết riêng biệt độc lập tương đối với nhau, tuy nhiên có những mối liên quan nhất định với nhau Mối liên hệ giữa hai lý thuyết này cần được xem xét nhận thức một cách chính xác Cụ thể nhất là khi cùng được ứng dụng để được giải quyết một vấn đề thuộc về lĩnh vực khoa học chuyên ngành nào đó Trong trường hợp này, một nhiệm vụ đặt ra là kết hợp tối ưu các tác nhân thích nghi với các tác nhân tập luyện theo hướng phát triển trong quá trình huấn luyện đào tạo cầu thủ bóng đá Nhiệm vụ này không đơn giản Mức độ phức tạp của nó càng tăng trong quá trình xây dựng thiết kế một chương trình tập luyện thể thao tổng hợp trong những thời gian dài, những chu kỳ lớn

Tất cả những ý kiến được trình bày trên liên quan đến việc vận dụng các luận điểm của thuyết thích nghi vào việc thiết kế soạn thảo chương trình,

kế hoạch tập luyện cho cầu thủ bóng đá nhưng không có ý phủ định giá trị của

Trang 32

lý thuyết này với khoa học thể thao, mà ngược lại cần phải cố gắng áp dụng một cách sáng tạo những nguyên lý của thuyết thích nghi và học thuyết huấn luyện Từ những phân tích nêu trên cho thấy, nếu không có sự phân biệt rõ ràng giữa “thuyết thích nghi” và “thuyết phát triển” trong quá trình ứng dụng vào lý thuyết huấn luyện thì sẽ dẫn tới hậu quả khó lường, không chỉ về mặt

lý luận mà còn cả về mặt thực tiễn trong quá trình huấn luyện VĐV bóng đá

1.2 Xu thế phát triển của bóng đá hiện đại và đặc điểm của các yếu tố cấu thành trình độ tập luyện VĐV bóng đá cấp cao trong công tác huấn luyện

1.2.1 Đặc điểm và xu thế phát triển của bóng đá hiện đại

1.2.1.1 Đặc điểm hoạt động vận động trong môn bóng đá

Bóng đá là môn thể thao đối kháng trực tiếp giữa hai đội bóng thay phiên nhau tấn công và phòng thủ Đặc điểm nổi bật của bóng đá hiện đại là tập luyện và thi đấu với khối lượng và cường độ vận động lớn trong thời gian dài, điều đó tác động mạnh mẽ đến cơ thể VĐV Trong suốt 90 phút, thậm chí

120 phút thi đấu, VĐV bóng đá chạy tổng cộng từ 10.000 - 15.000 m, bao gồm các hình thức chạy, đi xen kẽ, chạy nước rút cự ly ngắn, chạy tốc độ trung bình, chạy chậm, đi bộ, đứng yên [1], [22], [28], [90]

Theo nghiên cứu của các tác giả Kotrekov A.P (2001) [35] và Visochin Yu.V, Denisenko Yu.P (2001) [88] cho thấy, trong một trận đấu, trung bình các VĐV chạy nước rút chiếm 18% tổng quãng đường trận đấu, chạy tốc độ 6.92 - 8.15 m/s; chạy tốc độ trung bình, chạy chậm chiếm 44% tổng quãng đường, vận tốc 2.04 - 6.92 m/s; đi bộ chiếm 36.3% tổng quãng đường, vận tốc 1.30 - 2.04 m/s Dựa vào cự ly chạy trong trận đấu và đặc điểm kỹ thuật cá nhân đã phân tích được lượng vận động của VĐV trong một trận đấu và các dạng chuyển hoá năng lượng khác nhau Như vậy, đặc điểm loại hình vận đông khá phổ biến trong bóng đá là vận động hỗn hợp, trong đó có dạng vận động với công suất cực đại trong thời gian ngắn và lặp lại nhiều lần trong suốt

Trang 33

90 phút thi đấu Nếu đội bóng có đẳng cấp càng cao thì tỷ lệ phần trăm của khối lượng vận động với tốc độ cực đại càng lớn Tổng lượng sức mạnh và tốc độ chủ yếu tập trung vào chạy nước rút trong thời gian ngắn Vì vậy nếu chỉ đánh giá tổng cự ly chạy của một cầu thủ trong một trận đấu thì không đủ cho chúng ta đánh giá sức bền, mà phải tính đến khả năng duy trì sức bền của cầu thủ đó

Trong bóng đá hiện đại, VĐV hoạt động với công suất cận cực đại trong thời gian ngắn và tần số lặp lại cao, vì thế nguồn năng lượng cung cấp cho cơ thể là hồn hợp ưa khí và yếm khí, nhưng chủ yếu dựa vào nguồn năng lượng chuyển hoá yếm khí lactat và phi lactat Kết quả nghiên cứu của Alagich R (1998) về sự biến đổi nồng độ axit lactic (LA) của VĐV bóng đá trong suốt trận đấu cho thấy: nồng độ axit lactic đều đạt trên 4mmol/l trong suốt trận đấu, chứng tỏ năng lượng do chuyển hoá yếm khí chiếm ưu thế so với chuyển hoá ưa khí; chuyển hoá yếm khí lactat xảy ra mạnh ở đầu hiệp 1

và cuối hiệp 2; nồng độ axit lactic cực đại vượt quá 12mmol/l; lượng vận động suốt trận đấu ổn định cực đại [1]

Ngoài ra người ta còn thấy, khi vận động ngắt quãng với công suất cực đại hoặc cận cực đại thì có giảm gluco ở phút thứ 9 - 10, còn trong bóng đá có suy giảm gluco vào cuối trận đấu Về cơ chế cho rằng, gluco là một trong các yếu tố tham gia vào hoạt động của nơron thần kinh cơ và cần phải có đủ glucose trong quá trình hoạt động thần kinh tâm lý cho VĐV khi thi đấu Điều này đảm bảo cho quá trình dẫn truyền xung động thần kinh (theo quan điểm của các tác giả Sletca A.M (1968) [54]; Vương Chí Hồng (1989) [28] và Tomat A (1973) [64]) Khi dự trữ glucogen trong cơ và glucose trong máu cao, sự tập trung chú ý và tư duy sẽ nhanh và chính xác hơn Đây là một trong những điều kiện để giảm bớt các yếu tố stress sinh học [12], [16], [44] Chuyển hoá ưa khí được đánh giá là nguồn cung cấp năng lượng có hiệu suất cao đối với VĐV bóng đá Nhờ đó, nồng độ axit lactic trong máu của VĐV

Trang 34

trong thi đấu không tăng lên quá mức (12mmol/l) so với các môn tốc độ khác (có thể lên đến 16 - 24 mmol/l) Theo Tân Vũ, Lý Phương Lâu (1964) [90] qua nghiên cứu trong các trận đấu và không thi đấu cũng nhất trí với nhận định trên vì: (1) đặc điểm nổi bật nhất với bóng đá là cự ly chạy tối đa khoảng trên 10 km trong thời gian 90 - 120 phút; (2) khả năng hấp thụ oxy tối đa (VO2 max) đạt 80% và điều này tuỳ theo cự ly chạy của VĐV; (3) quá trình chuyển hoá diễn ra đa dạng và đan xen lẫn nhau

Qua tổng hợp các tư liệu chuyên môn, các công trình nghiên cứu của các tác giả, có thể tổng hợp những đặc điểm cơ bản về các yếu tố kỹ thuật, chiến thuật, thể lực và tâm lý của VĐV bóng đá như sau: [1], [10], [22], [35], [64], [75], [85], [90]

Về kỹ thuật: cầu thủ phải có khả năng điều khiển quả bóng bằng nhiều

bộ phận cơ thể, từ đôi chân đến đầu, ngực… (trừ đôi tay) Phải có khả năng làm chủ quả bóng trong lối chơi nhanh và thường xuyên bị đối phương gây áp lực Phải biết sút cầu môn khi có điều kiện ở bất cứ vị trí nào, cũng như phải biết cản phá và thu hồi bóng trong phòng thủ dù đó là cầu thủ tiền đạo

Về chiến thuật: đòi hỏi cầu thủ phải biết tư duy chiến thuật nhanh, do

yêu cầu phải liên tục hoán đổi vị trí khác nhau trong tấn công và phòng ngự với lối chơi nhanh nên đòi hỏi cầu thủ phải chuẩn bị đa dạng về chiến thuật Với nhịp độ thi đấu luôn khẩn trương, phải linh hoạt trong di chuyển, đòi hỏi cầu thủ phải nhanh chóng tìm ra giải pháp chiến thuật hợp lý cho mình và cho đồng đội

Về thể lực: để có thể hoạt động tích cực, chủ động cả trong phòng thủ

và trong tấn công suốt 90 hoặc 120 phút của trận đấu, hơn bao giờ hết đòi hỏi

ở mỗi cầu thủ phải có một thể lực sung mãn Để chiến thắng đối thủ trong tranh cướp bóng hoặc trong nhũng cú sút từ xa…, cầu thủ phải có cơ thể mạnh mẽ, với sức mạnh được duy trì cho tới cuối trận đấu Ngày nay, trong một trận đấu, những cầu thủ trình độ cao phải di chuyển tới 12 - 15 km, trong

Trang 35

đó tới 80% là chạy và với hơn 80 lần bứt phá tốc độ cao Muốn phát huy tốt khả năng kỹ thuật, chiến thuật trong thi đấu, đòi hỏi cầu thủ phải được chuẩn

bị thật tốt và toàn diện về thể lực Thể lực là nền tảng cho mọi hoạt động trong bóng đá

Về tâm lý: sự ổn định về tâm lý, vững vàng về tinh thần, luôn luôn bình

tĩnh và biết kiềm chế, cũng như ý thức kỷ luật thi đấu cao luôn đảm bảo cho thành công trong thi đấu bóng đá

1.2.1.2 Xu thế phát triển của bóng đá hiện đại

Bóng đá đã trở thành phương tiện hoạt động, rèn luyện thể chất cho đông đảo người tập luyện và thi đấu, loại hình nghệ thuật thực sự này góp phần đáp ứng nhu cầu đời sống văn hoá của nhân dân và quan hệ quốc tế theo yêu cầu của nhiệm vụ xã hội Nghệ thuật bóng đá càng trở lên phong phú khoa học hơn Các yếu tố về tâm lý, thể lực, kỹ - chiến thuật của bóng đá hiện đại tiếp tục được phát triển toàn diện Những chiến thuật cứng nhắc, thiếu cân đối, những động tác kỹ thuật vụng về, tố chất thể lực thiếu toàn diện… đã trở lên xa lạ với bóng đá hiện đại Để đạt được thành tích trong hoạt động bóng

đá, các yếu tố tâm lý, thể lực, kỹ - chiến thuật, phải liên kết gắn bó với nhau một cách hoàn hảo trong toàn bộ đội bóng cũng như ở từng cầu thủ [1], [6], [10], [12] Dưới đây là ba nét đặc trưng cơ bản nhất tạo ra xu thế phát triển của bóng đá hiện đại:

Trình độ kỹ thuật cao, điêu luyện: Đó là khả năng xử lý bóng trong các

tình huống thi đấu khác nhau, di chuyển hợp lý nhằm giữ quyền kiểm soát bóng dưới áp lực lớn, nhịp độ cao, khả năng điều chỉnh trong các tình huống thi đấu Kỹ thuật được coi là phương tiện để đạt đến mục đích, một mặt của lối chơi mang ý nghĩa quyết định khi nó được thực hiện với tốc độ cao trong tranh cướp, đột phá và dứt điểm [1], [22], [28]

Tính hiệu quả của kỹ thuật được xác định bởi độ chính xác của động tác kỹ thuật do các cầu thủ thực hiện Tính nhẹ nhàng khi thực hiện động tác

Trang 36

cho thấy khả năng tiết kiệm hoá chức năng tối đa của các cầu thủ Do năng lượng bị tiêu hao ít nên các VĐV có trình độ cao có thể hoạt động với cường

độ lớn trong một thời gian dài mà hiệu quả thi đấu vẫn không bị giảm sút Do

đó trong quá trình huấn luyện, các HLV đã không ngừng hoàn thiện kỹ thuật cho các cầu thủ

Sự dồi dào và sung mãn về thể lực: Nếu như những tiến bộ kỹ thuật cá

nhân đã tạo điều kiện cho toàn đội ngày một hoàn chỉnh và biến hoá về hình thái chiến thuật, tổ chức được những đợt tấn công hiệu quả hơn thì chính sự phát triển các tố chất thể lực là cơ sở của quá trình hoàn thiện các kỹ thuật bóng đá Ngược lại những yêu cầu của sự tiến hoá về chiến thuật mà thúc đẩy việc nâng cao chất lượng kỹ thuật và đòi hỏi những khả năng thể lực tương ứng của cầu thủ [1], [35], [44], [54], [64]

Bóng đá hiện đại ngày nay mang lại hiệu quả với lối chơi áp sát, tạo áp lực lên đối phương (pressing) đang cầm bóng để khiến cầu thủ đó mất bóng

và trao cơ hội lại cho mình Về mặt chiến thuật có thể chia ra các loại là: siêu pressing trong phòng ngự và pressing trong tấn công Khi phòng ngự thì chủ yếu diễn ra trên phần sân nhà, còn pressing trên phần sân đối phương mà dành được bóng thì hoàn toàn có thể mở ra đường tấn công nguy hiểm vì khi đó cũng có sẵn một số lượng lớn cầu thủ của bên mình (đồng đội) đã bên phần sân đối phương để cùng tham gia tấn công Để thực hiện được lối chơi pressing có hiệu quả buộc các VĐV phải có khả năng sức bền, sự dẻo dai và linh hoạt để gây áp lực cho đối phương Điều đó đòi hòi VĐV phải được tập luyện thường xuyên để phát triển các tố chất thể lực, kỹ thuật - chiến thuật…

Từ đó cho thấy, càng nâng lên trình độ cao, bóng đá càng đòi hỏi những phẩm chất thể lực tuyệt vời với sự nhanh nhẹn, dẻo dai, bền bỉ và khéo léo Những yều cầu về thể lực là vô cùng cần thiết đối với xu hướng phát triển bóng đá hiện đại và cũng là cơ sở để hoàn chỉnh các mặt về kỹ thuật, chiến thuật Vì thế trong huấn luyện các đội bóng đá ở bất kỳ trình độ nào (đặc biệt là đối với

Trang 37

VĐV cấp cao), nội dung huấn luyện thể lực giữ vị trí vô cùng quan trọng và đòi hỏi tỷ lệ thời gian thích đáng

Hoạt động trí tuệ phát triển cao gắn liền với tư tưởng chiến thuật hiện đại: Chiến thuật thi đấu ngày nay đa dạng và phức tạp, đòi hỏi VĐV phát

triển toàn diện hơn do các thách thức phải vượt qua trong trận đấu ngày càng lớn Trước đây, trong hệ thống chiến thuật, mỗi VĐV có một nhiệm vụ cụ thể cho vị trí thi đấu của mình trên sân Ngày nay, ranh giới các vị trí, phạm vi hoạt động của các VĐV trên sân đã được mở rộng VĐV phải tham gia vào các hoạt động tấn công, phòng thủ tích cực ngay ở giai đoạn đầu nhằm tạo ưu thế về người cả trong tấn công và phòng thủ [75], [85], [90]

Bóng đá hiện đại đòi hỏi ở VĐV, đặc biệt là VĐV tuyến tiền vệ có năng lực tổ chức, thông minh, nhanh nhẹn, nhạy bén với mọi tình huống nảy sinh, có thể đảm nhiệm mọi vị trí Mặt khác, các VĐV ngoài trình độ kỹ thuật điêu luyện và các tố chất thể lực toàn diện thì cần phải phát triển tri thức ở mức độ cao Trong bóng đá, tri thức luôn gắn liền với tư duy chiến thuật Tư duy của cầu thủ gắn liền với hành động và trực tiếp tri giác các hình ảnh trực quan (tình huống thi đấu) trong điều kiện hạn hẹp về thời gian, căng thẳng về thể chất, tâm lý đồng thời gắn liền với những dự đoán về các sự kiện xảy ra [64], [75]

Quá trình tư duy chiến thuật của VĐV bóng đá là hoạt động trí tuệ phức tạp và được đặc trưng bởi một số tính chất nhất định: Tốc độ, tính linh hoạt, tính mục đích, tính độc lập, tính sâu sắc… Tư duy chiến thuật của các cầu thủ luôn luôn mang màu sắc và cảm xúc nhất định Hiệu quả của tư duy chiến thuật phụ thuộc trực tiếp vào độ lớn và cường độ của những nỗ lực ý chí Đồng thời, kết quả của tư duy chiến thuật phụ thuộc vào trình độ kỹ - chiến thuật, thể lực, tâm lý của VĐV

1.2.2 Đặc điểm các yếu tố cấu thành trình độ tập luyện của vận động viên bóng đá cấp cao trong công tác huấn luyện

Trang 38

1.2.2.1 Yếu tố hình thái, chức năng sinh lý, sinh hóa

Yếu tố hình thái: hình thái phản ánh cấu trúc cơ thể, được xác định bởi

trình độ phát triển, những giá trị tuyệt đối về nhân trắc và tỷ lệ của những chỉ

số đó [51] Thông qua sự biến đổi về hình thái trong quá trình huấn luyện để đánh giá TĐTL Tuy nhiên, khi xác định các chỉ tiêu đánh giá TĐTL, cần lưu

ý đến những chỉ tiêu ít chịu sự tác động của yếu tố di truyền Bởi vì, nội hàm của TĐTL là một trạng thái động và được nâng cao qua con đường tập luyện Thực chất đánh giá TĐTL là nhận định giá trị hiện tại Do đó, không phải mọi chỉ tiêu hình thái đều có khả năng đánh giá TĐTL, mà chỉ có những chỉ tiêu

có sự biến đổi qua tập luyện có hệ thống mới có được giá trị ấy

Việc kiểm tra các chỉ tiêu hình thái (bằng phương pháp nhân trắc) khi đánh giá TĐTL của VĐV, thường không có ý nghĩa lớn như khi tuyển chọn ban đầu [7], [24], [28], [41] Tuy nhiên, đây vẫn là điều cần thiết nhất là đối với các VĐV ở tuổi cơ thể còn đang phát triển Các kết quả kiểm tra sẽ cho biết cơ thể của VĐV có phát triển đúng quy luật chung hay không, có đúng

với yêu cầu đặc thù của môn thể thao chuyên môn hẹp của VĐV hay không

Với các cầu thủ bóng đá nói chung và với các cầu thủ trẻ nói riêng, điều kiện về thể hình cũng là một yếu tố không được coi nhẹ - kể cả khi tuyển chọn và trong quá trình huấn luyện Sự thua kém tầm vóc thường kéo theo sự thua kém về thể lực, sẽ làm cho cầu thủ rất thiệt thòi khi tranh cướp bóng hoặc bám đuổi cản phá hoạt động của đối phương Để bù lại sự thua thiệt đó, cầu thủ cần phát huy hoặc tạo thế mạnh khác để bù lại: nếu là người không cao, để vẫn chơi bóng bằng đầu tốt, cần bù lại bằng sức bật cao tốt, nhanh nhạy trong phán đoán điểm rơi của bóng để chiếm vị trí thuận lợi nhất và phải

có kỹ năng điều khiển bóng bằng đầu chuẩn xác Cũng có thể vì thấp nên chân ngắn, không thể có độ dài bước chạy bằng độ dài bước của người cao, để

bù lại phải có khả năng xuất phát nhanh, có khả năng chạy với tần số bước cao… Đã có một thời người ta thấy rằng những cầu thủ có trọng tâm thấp

Trang 39

thường vượt trội so với đồng đội về khả năng khống chế bóng - do cơ năng học xoay chuyển nhanh, rê dắt bóng tốt và không để mất bóng Tuy nhiên, bóng đá hiện đại không còn là sân chơi riêng của những người như vậy Với đôi chân ngắn và “vòng kiềng” tuy có lợi khi dê dắt, nhưng lại rất thiệt thòi khi phải chạy nhanh, hoặc chơi bóng bổng [64], [70], [82]

Các kích thước thể hình liên quan tới thành tích tập luyện và thi đấu của cầu thủ bóng đá Tuy nhiên ở đây chỉ quan tâm tới chiều cao cơ thể, thêm vào đó cũng xét tới trọng lượng cơ thể để biết sự ảnh hưởng đến phát triển cơ thể Là cầu thủ bóng đá, do chơi ở các vị trí trên sân khác nhau, yêu cầu về chiều cao có khác nhau Người ta đã tổng kết được rằng ở mức chung nhất, yêu cầu về chiều cao trong bóng đá: cao nhất là đối với các thủ môn Do một mình phải trấn giữ khung thành có kích thước 2.44m × 7.32m nếu không “cao to” thì rất khó có thể “bịt kín” được khoảng không gian lớn, nhất là hiện nay đối phương có khả năng sút bóng nhanh, chính xác cao, họ luôn nhắm đá bóng vào 4 góc của khung thành Tiếp sau thủ môn là hàng hậu vệ, rồi tiền vệ

và cuối cùng là hàng tiền đạo [11], [12], [22]

Yếu tố chức năng sinh lý, sinh hóa: các yếu tố chức năng sinh lý quy

định hoạt động thể lực của cơ thể Khả năng chức phận của các cơ quan trong

cơ thể là năng lực tiềm ẩn của mỗi người được phát triển, hoàn thiện nhờ quá trình giáo dục, rèn luyện và bộc lộ ra bên ngoài bằng tố chất thể lực, năng lực vận động của cơ thể [8] Kiểm tra chức năng sinh lý nhằm nghiên cứu về đặc điểm cấu tạo và chức năng của các cơ quan trong cơ thể VĐV, có vai trò đặc biệt quan trọng đối với việc đánh giá trình độ thể lực hay năng lực hoạt động thể lực của VĐV Bởi vì, quá trình phát triển TĐTL có liên quan chặt chẽ với

sự phát triển các cơ quan và hệ cơ quan của cơ thể Ví dụ: Tần số hô hấp,

dung tích sống, tần số mạch đập là những chỉ tiêu được sử dụng đánh giá chức năng hô hấp, tuần hoàn Những chỉ số này được biến đổi dưới tác động của quá trình tập luyện TDTT và nó là chỉ số quan trọng không những để đánh giá

Trang 40

TĐTL mà còn có giá trị trong tuyển chọn VĐV [25], [26], [44] Chức năng của cơ thể còn được đánh giá thông qua các hoạt động định lượng, phản ứng

của cơ thể thể hiện một phần TĐTL của VĐV đó Ví dụ như: Trong trạng thái

hoạt động định lượng, VĐV có TĐTL cao hơn thường có tần số mạch đập tăng chậm hơn so với VĐV có TĐTL thấp Chức năng hô hấp, tim mạch của VĐV có trình độ cao, thường thích nghi với hoạt động cơ bắp tốt hơn so với VĐV có trình độ thấp Chính vì vậy, việc xác định các chỉ số chức năng sinh

lý ở trạng thái hoạt động định lượng là những thông tin có giá trị để so sánh

và tố chất thể lực, gọi chung là năng lực thể lực Năng lực thể lực càng cao, thì hoạt động vận động càng hoàn thiện và thành tích thể thao càng cao Thật vậy, quá trình hình thành và phát triển các tố chất thể lực luôn có mối quan hệ chặt chẽ với sự hình thành các kỹ năng vận động và mức độ phát triển của các

cơ quan trong cơ thể [19], [21], [31] Thực tế trong các trận thi đấu bóng đá cho thấy, để có thể hoạt động tích cực, chủ động cả trong phòng thủ và trong tấn công suốt 90 phút hoặc 120 phút của trận đấu, hơn bao giờ hết đòi hỏi ở cầu thủ phải có một thể lực sung mãn Để chiến thắng đối thủ trong tranh chấp bóng, hoặc trong những cú sút từ xa làm bó tay thủ môn, cầu thủ phải có

cơ thể mạnh mẽ, với sức mạnh được duy trì cho tới cuối trận đấu [90] Ngày nay, trong một trận đấu, những cầu thủ trình độ cao phải di chuyển tới 10 - 15

km, trong đó tới 80% là chạy và với hơn 80 lần bứt phá tốc độ cao Muốn phát huy tốt khả năng kỹ thuật, chiến thuật trong các tình huống luôn biến đổi theo diễn biến trận đấu, cầu thủ cần phải được chuẩn bị thật tốt và toàn diện

Tiêu đề	Nghiên Cứu Xây Dựng Tiêu Chuẩn Đánh Giá Trình Độ Tập Luyện Nữ Vận Động Viên Bóng Đá Cấp Cao Việt Nam
Tác giả	Bùi Thị Hiền Lương
Người hướng dẫn	PGS.TS. Phạm Ngọc Viễn, PGS.TS. Trần Đức Dũng
Trường học	Học viện Khoa học Thể dục Thể thao - Hà Nội
Chuyên ngành	Giáo dục học
Thể loại	Luận án tiến sĩ giáo dục học
Năm xuất bản	2020
Thành phố	Hà Nội

Định dạng
Số trang	220
Dung lượng	3,61 MB