Luận án tiến sĩ giáo dục học nghiên cứu các biện pháp khắc phục trạng thái tâm lý xấu trước thi đấu cho vận động viên karatedo cấp cao việt nam

DANH MỤC CÁC BIỂU BẢNG, BIỂU ĐỒ TRONG LUẬN ÁN trang Bảng 3.1 Độ tin cậy kết quả phỏng vấn về vai trò của huấn luyện và điều chỉnh tâm lý cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam n = 38 55 3.2

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HOÁ , THỂ THAO VÀ DU LỊCH

VIỆN KHOA HỌC THỂ DỤC THỂ THAO

-

NGUYỄN MẠNH HÙNG

NGHIÊN CỨU CÁC BIỆN PHÁP KHẮC PHỤC TRẠNG THÁI TÂM LÝ XẤU TRƯỚC THI ĐẤU CHO VẬN ĐỘNG VIÊN

KARATEDO CẤP CAO VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ GIÁO DỤC HỌC

Hà Nội - 2020

ĐHSP : Đại học Sư phạm GDTC : Giáo dục thể chất

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HOÁ , THỂ THAO VÀ DU LỊCH

VIỆN KHOA HỌC THỂ DỤC THỂ THAO

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1 PGS TS PHẠM NGỌC VIỄN

2 GS TS DƯƠNG NGHIỆP CHÍ

HÀ NỘI - 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả trình bày trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào

Tác giả luận án

Nguyễn Mạnh Hùng

MỤC LỤC

Trang bìa

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục ký hiệu viết tắt trong luận án

Danh mục các biểu bảng, biểu đồ trong luận án

Mở đầu 1

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 8

1.1 Vai trò và tác dụng của huấn luyện tâm lý trong tập luyện và thi đấu thể thao 8

1.1.1 Các khái niệm tâm lý học có liên quan tới đề tài 8

1.1.2 Vai trò tác dụng của huấn luyện tâm lý trong quá trình tập luyện và thi đấu thể thao 154 1.1.3 Vai trò của năng lực tâm lý trong thi đấu thể thao 145 1.2 Các trạng thái tâm lí xấu trước thi đấu thể thao 19

1.2.1 Đặc điểm tâm lí thi đấu của VĐV môn Karatedo cấp cao 19

1.2.2 Khái niệm về trạng thái tâm lí xấu trước thi đấu thể thao 22

1.2.3 Các biểu hiện đặc trưng của trạng thái tâm lí xấu 23

1.2.4 Ảnh hưởng của trạng thái tâm lí xấu trước thi đấu đối với kết quả thi đấu 24

1.3 Cơ sở lý luận của phương pháp huấn luyện và điều chỉnh tâm lí thi đấu cho VĐV thể thao 25

1.3.1 Khái quát về năng lượng tâm lý 25

1.3.2 Cơ sở khoa học của phương pháp huấn luyện và điều chỉnh tâm lý thi đấu 28

1.3.3 Phương pháp và môi trường huấn luyện tâm lý, ảnh hưởng tới hiệu quả huấn luyện tâm lý 30 1.3.4 Các nguyên tắc huấn luyện tâm lý trong thể thao thành tích cao 30

1.3.5 Xu hướng nâng cao các yêu cầu cơ bản đối với công tác huấn

luyện tâm lý 33

1.3.6 Xu hướng sử dụng các phương pháp huấn luyện tâm lý hiện đại, đa dạng 34

1.4 Khái quát lịch sử vấn đề nghiên cứu 38

1.4.1 Các công trình nghiên cứu về tâm lý ngoài nước 38

1.4.2 Các công trình nghiên cứu về tâm lý trong nước 42

1.5 Tiểu kết chương 43

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG,PHƯƠNG PHÁP VÀ TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU 44 2.1 Đối tượng nghiên cứu 44

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu 44

2.1.2 Khách thể nghiên cứu 44

2.2 Phương pháp nghiên cứu 44

2.2.1 Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu tham khảo 44

2.2.2 Phương pháp phỏng vấn toạ đàm 45

2.2.3 Phương pháp quan sát sư phạm 46

2.2.4 Phương pháp kiểm tra y học 46

2.2.5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 48

2.2.6 Phương pháp toán học thống kê 49

2.3 Tổ chức nghiên cứu: 522 2.3.1 Thời gian nghiên cứu 52

2.3.2 Địa điểm nghiên cứu 53

2.3.3 Phạm vi nghiên cứu……… …53

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN 54

3.1 Nghiên cứu thực trạng công tác huấn luyện và điều chỉnh tâm lý thi đấu cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam 54

3.1.1 Thực trạng nhận thức của HLV và VĐV về công tác huấn luyện và điều chỉnh tâm lý trước thi đấu 54

3.1.2 Thực trạng công tác huấn luyện tâm lý cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam 600

3.1.3 Thực trạng và hiệu quả sử dụng các biện pháp điều chỉnh tâm lý xấu trước thi đấu cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam 63 3.1.4 Các tiêu chí đánh giá trạng thái tâm lý của VĐV Karatedo trước

3.1.5 Bàn luận 76 3.2 Lựa chọn xây dựng các biện pháp điều chỉnh tâm lý xấu trước thi đấu của VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam 84 3.2.1 Xác định các cơ sở lựa chọn biện pháp 84 3.2.2 Xác định các nguyên tắc lựa chọn biện pháp khắc phục trạng thái tâm lý xấu trước thi đấu cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam 85 3.2.3 Các biện pháp khắc phục tâm lý xấu trước thi đấu cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam 87 3.2.4 Kiểm định sự đồng thuận đối với các biện pháp khắc phục tâm lý xấu trước thi đấu cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam 95 3.2.5 Bàn luận 100 3.3 Đánh giá hiệu quả các biện pháp khắc phục trạng thái tâm lý xấu trước thi đấu của VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam 104 3.3.1 Tổ chức thực nghiệm 104 3.3.2 Đánh giá hiệu quả khắc phục trạng thái tâm lý xấu của các biện pháp qua kết quả thực nghiệm sư phạm 109 3.3.3 Bàn luận 11414

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 120 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

DANH MỤC KÝ HIỆU VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

HLV Huấn luyện viên

TDTT Thể dục thể thao

DANH MỤC CÁC BIỂU BẢNG, BIỂU ĐỒ TRONG LUẬN ÁN

trang

Bảng

3.1 Độ tin cậy kết quả phỏng vấn về vai trò của huấn

luyện và điều chỉnh tâm lý cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam (n = 38)

55

3.2 Thực trạng nhận thức của HLV về vai trò của

huấn luyện và điều chỉnh tâm lý cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam (HLV = 38)

55

3.3 Độ tin cậy kết quả phỏng vấn về vai trò của huấn

luyện và điều chỉnh tâm lý cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam (VĐV = 38)

57

3.4 Thực trạng nhận thức của VĐV về vai trò của

huấn luyện và điều chỉnh tâm lý cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam (VĐV = 44)

58

3.5 So sánh sự khác biệt giữa nhận thức của HLV và

VĐV về vai trò công tác huấn luyện và điều chỉnh tâm lý trước thi đấu cho VĐV Karatedo

60

3.6 Thực trạng nội dung và thời lượng huấn luyện tâm

lý trong kế hoạch huấn luyện năm đối với VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam

61

3.7 Kiểm định tỷ lệ thời lượng thực hành huấn luyện

tâm lý của VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam với đội Karatedo Nhật Bản

62

3.8 Thực trạng diễn biến các trạng thái tâm lý xấu

trước thi đấu của VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam (n = 126 lượt thi đấu)

64

3.9 Thực trạng sử dụng các biện pháp khắc phục các 66

Bảng

trạng thái tâm lý xấu trước thi đấu cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam (n=13)

3.10 Thực trạng hiệu quả điều chỉnh tâm lý xấu của

3.11 Kết quả phỏng vấn các huấn luyện viên về tiêu chí

đánh giá trạng thái tâm lý của VĐV Karatedo trước thi đấu

73

3.12 Kết quả phỏng vấn xác định các nguyên tắc lựa

chọn biện pháp khắc phục tâm lý xấu cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam

86

3.13 Độ tin cậy kết quả phỏng vấn các biện pháp khắc

phục tâm lý xấu trước thi đấu cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam (n = 22)

96

3.14 Phân tích nhân tố về biện pháp khắc phục trạng

thái tâm lý xấu trước thi đấu cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam (n = 22)

98

3.15 So sánh một số chỉ tiêu ảnh hưởng đến trạng thái

tâm lý của VĐV trước thực nghiệm sư phạm 105 3.16 Tiến trình ứng dụng các biện pháp khắc phục tâm

lý xấu trước thi đấu của VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam

106

3.17 ác kết quả triển khai các biện pháp khắc phục

trạng thái tâm lý xấu trước thi đấu cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam

109

3.18 Trạng thái tâm lý xấu trước thi đấu của hai nhóm

3.19 Kết quả khắc phục trạng thái tâm lý xấu trước thi

Bảng 3.20 Kết quả khắc phục trạng thái tâm lý xấu trước thi

3.21 Ảnh hưởng của các biện pháp khắc phục tâm lý

cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam 113 3.22 So sánh kết quả thi đấu giữa nhóm đối chứng và

Biểu đồ

3.1 Thực trạng nhận thức của HLV về vai trò của

huấn luyện và điều chỉnh tâm lý cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam

56

3.2 Thực trạng nhận thức của VĐV về vai trò của

huấn luyện và điều chỉnh tâm lý cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam

58

3.3 Tỷ lệ thời lượng huấn luyện tâm lý trong kế hoạch

huấn luyện năm đối với VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam

61

3.4 Phân bố các trạng thái tâm lý xấu trước thi đấu

theo các đợt thi đấu của VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam

65

3.5 Kết quả khắc phục trạng thái tâm lý xấu trước thi

đấu của VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam 72

3.7 Kết quả phỏng vấn các biện pháp khắc phục tâm

lý xấu trước thi đấu cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam

96

3.8 Các biện pháp khắc phục 3 trạng thái tâm lý xấu

trước thi đấu trong không gian xoay 98

MỞ ĐẦU

Trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, TDTT được xác định là một bộ phận quan trọng trong chính sách phát triển kinh tế ổn định xã hội của Đảng và Nhà nước ta nhằm phát huy nhân tố con người

Chỉ thị 36CT/TW về công tác TDTT trong giai đoạn mới của Ban bí thư Trung ương Đảng đã chỉ rõ: “Phát triển rộng rãi phong trào TDTT quần chúng với khẩu hiệu: Khoẻ để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc từng bước xây

dựng lực lượng thể thao đỉnh cao… phấn đấu đạt vị trí xứng đáng trong các

hoạt động thi đấu thể thao quốc tế, trước hết là ở khu vực Đông Nam Á và Châu Á…” [1]

Nghị quyết 08 – NQ/TW ngày 01/12/2011 của Bộ Chính trị về tăng

cường sự lãnh đạo của Đảng, tạo bước phát triển mạnh mẽ về thể dục, thể thao đến năm 2020 đã chỉ rõ: “Đổi mới tổ chức, quản lý thể thao thành tích cao theo hướng chuyên nghiệp phù hợp với đặc điểm của từng môn và từng địa phương Ưu tiên đầu tư của Nhà nước và huy động các nguồn lực xã hội

hỗ trợ cho các cơ sở đào tạo VĐV các môn thể thao trọng điểm; tích cực chuẩn bị lực lượng VĐV và các điều kiện cơ sở vật chất kỹ thuật cần thiết để sẵn sàng đăng cai tổ chức Đại hội thể thao Châu Á Bảo đảm sử dụng hiệu quả các nguồn lực”

Định hướng công tác của ngành TDTT đã được Chính phủ thông qua cũng khẳng định: “Thể thao thành tích cao là một trong ba nhiệm vụ chiến lược trọng tâm của ngành nhằm mục tiêu nhanh chóng tiếp cận với trình độ thể thao khu vực, Châu lục và Thế giới…” [3], [76],[88]

Khi xác định mục tiêu đó, ngành TDTT cũng đã xây dựng các quan điểm và các giải pháp để phát triển nền thể thao nước nhà, trong đó một số môn thể thao đã được chọn làm trọng điểm mũi nhọn như: Bắn súng, Thể dục,

Cử tạ, Điền kinh, Bơi, Vật Boxing, Taekwondo, Karatedo… để tham dự các

kỳ đại hội TDTT khu vực, Châu lục và Thế giới

Quan điểm và giải pháp trên của ngành đã được thực tiễn chứng minh một cách thuyết phục bằng những tấm huy chương vàng ở các môn trọng điểm này trong các cuộc thi đấu quốc tế Trong đó VĐV Karatedo đã có sự đóng góp đáng kể, điều đó càng khẳng định sự kế thừa truyền thống thượng

võ của dân tộc ta trong các môn thể thao hiện đại

Dân tộc Việt Nam đã có lịch sử 4000 năm dựng nước và giữ nước, có truyền thống chiến đấu chống giặc ngoại xâm từ ngàn đời nay Từ thủa xa xưa, ông cha ta đã biết sử dụng võ nghệ để chống giặc ngoại xâm bảo vệ đất nước, đời này kế tiếp đời kia truyền cho nhau những môn phái võ như võ Tây Sơn, võ Bình Định, võ Nhất Nam, võ Dân Tộc, đồng thời tiếp thu và du nhập các môn phái võ của nước ngoài như võ Thiếu Lâm, Judo, Kiếm, Boxing, Karatedo, Wushu, Taekwondo, Pencaksilatvv… ngày càng làm phong phú thêm các môn phái võ của Việt Nam, giúp cho các thế hệ (hội nhập quốc tế) rèn luyện thể chất nâng cao sức khỏe để xây dựng và bảo vệ tổ quốc để sẵn sàng bảo vệ đất nước [20], [31], [36], [40]

Hưởng ứng lời kêu gọi tập thể dục của Bác Hồ ngày 27/3/1946 cả nước

ta, đặc biệt là trong các lực lượng vũ trang và thanh thiếu niên cả nước, đã dấy lên một phong trào tập luyện TDTT nói chung và tập luyện võ nói riêng Ngành TDTT đã chọn ngày này là ngày thể thao Việt Nam Ngày nay, trong

sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước, nhân dân ta vẫn phát huy truyền thống thượng võ đó vào trong việc rèn luyện thân thể, bảo vệ an ninh, quốc phòng và tham gia huấn luyện thể thao thành tích cao để thi đấu quốc tế

Dưới sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước thực hiện tốt “Lời kêu gọi toàn dân tập thể dục” của Bác Hồ kính yêu, Ngành TDTT nước nhà có nhiều

cố gắng trong xây dựng và nhân rộng phong trào rèn luyện thân thể trong các ngành, các tầng lớp Nhân dân, đồng thời trong đào tạo và thi đấu thể thao

thành tích cao VĐV của nước ta đã giành được nhiều thành tích thi đấu tại các

giải khu vực, Châu Á và Thế giới Thành tích đó đã góp phần làm rạng rỡ

thêm truyền thống thượng võ của dân tộc, cố vũ động viên thế hệ trẻ nước nhà tích cực học tập, rèn luyện thân thể thực hiện sự nghiệp dân giàu, nước mạnh,

xã hội công bằng văn minh [4], [17], [48], [71]

Đầu năm 2002 khi Việt Nam chính thức là nước chủ nhà đăng cai SEA Games 22, Chủ tịch nước Trần Đức Lương gửi thư chúc tết cho cán bộ, HLV,

VĐV, Trọng tài ngành TDTT “Nước ta đăng cai tổ chức Đại hội thể thao

Đông Nam Á SEA Games lần thứ 22, đây là một sự kiện chính trị, Văn hoá, Ngoại giao quan trọng, thể hiện tính đoàn kết hữu nghị, gắn bó giữa các dân tộc trong khu vực và trên Thế giới, thể hiện vị thế của đất nước, bản lĩnh và trí tuệ Việt Nam bước vào thế kỷ mới”

Nhận thức được vai trò của SEA Games 22 được tổ chức tại Việt Nam, Ngành TDTT đã có mở ra những hướng đi phù hợp với điều kiện thực tế Nâng cao và phát huy những môn thể thao trọng điểm và có truyền thống về thành tích như các môn võ, vật, trong đó có môn Karatedo Tuy các môn thể thao này mới du nhập vào Việt Nam trong một thời gian ngắn, song với truyền thống thượng võ của nhân dân ta, cộng với các tư chất thông minh lanh lợi và năng khiếu về võ của con người Việt Nam nên các môn võ đã được phát triển nhanh chóng và sâu rộng trên cả nước Các VĐV Việt Nam ở các môn võ này không những nhanh chóng nắm bắt được kỹ thuật và nâng cao trình độ để theo kịp với VĐV các nước khác trong khu vực mà còn dành được những thành tích vang dội ở các đại hội, SEA Games, ASIAD, Olympic và thế giới

Môn Karatedo đã dành được nhiều huy chương vàng, bạc, đồng ở các đại hội SEA Games, ASIAD và Thế giới Trong đó có các VĐV nổi tiếng của làng Karatedo Việt Nam như: Phạm Hồng Hà (2 lần vô địch Châu Á, 3 lần vô địch SEA Games), Phạm Hồng Thắm, Trần Văn Thông, Hà Kiều Trang,

Nguyễn Trọng Bảo Ngọc, Vũ Kim Anh, Vũ Thị Nguyệt Ánh, Đặng Thị Hồng Nhung và Lê Bích Phương là những nhà vô địch Châu Á và SEA Games cùng nhiều võ sĩ khác Tại SEA Games 22 và SEA Games 23, đoàn thể thao Việt Nam đoạt tổng số 158 huy chương vàng trong đó các môn võ vật đạt đến 65 huy chương vàng chiếm hơn 1/3 trong tổ số bộ huy chương riêng Karatedo đạt 17 huy chương vàng [19], [36], [47], [58]

Trong thể thao hiện đại, song song với việc chuẩn bị về kỹ chiến thuật thể lực, việc chuẩn bị tâm lý thi đấu cho VĐV đã ngày càng được coi trọng

Đặc biệt trong thể thao hiện đại khi trình độ kỹ thuật và thể lực giữa các VĐV không có sự khác biệt đáng kể thì các yếu tố tâm lý sẽ đóng vai trò quyết định thắng, bại trong mỗi trận thi đấu Nhiều nhà tâm lý đã cho rằng “yếu tố tâm lý quyết định 50% thắng bại ở những trận đấu then chốt”

Hoạt động tập luyện và thi đấu thể thao diễn ra trong điều kiện hết sức căng thẳng cả về thể lực lẫn tâm lý; Nếu chuẩn bị tâm lý cho VĐV không tốt

sẽ làm ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng tập luyện và thi đấu Đặc biệt trong thể thao hiện đại khi mà trình độ kỹ thuật và thể lực giữa các VĐV không có

sự khác biệt đáng kể thì các yếu tố tâm lý sẽ đóng vai trò thắng bại trong thi đấu

Thực tiễn thể thao đã chứng minh trong thi đấu nhiều VĐV có trình độ chuyên môn tốt nhưng đã không thể hiện được hết khả năng chuyên môn của mình trong các cuộc thi đấu quan trọng; Một trong những nguyên nhân làm ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả thi đấu, đó là trạng thái tâm lý của VĐV trước và trong quá trình thi đấu Các kết quả nghiên cứu của nhiều chuyên gia tâm lý thể thao hàng đầu của thế giới như P.A Rudich, AX Pu Nhi (Nga), Hall, Hanin, Hinman Jackốp, Orlick (Mỹ), Lưu Thúc Huệ, Mã Khởi Vĩ, Vương Tân Thắng (Trung Quốc) cũng như các Chuyên gia tâm lý thể thao Việt Nam như Phạm Ngọc Viễn, Lê Văn Xem, Nguyên Duy Phát, Nguyễn Toán đều khẳng định vai trò quan trọng của trạng thái tâm lý trước thi đấu các

môn thể thao nhất là các môn thi đấu cá nhân mang tính chất đối kháng trực tiếp như Kiếm, Boxing, Karatedo, Taekwondo và Pencaksilat [2], [40], [75], [87], [92]

Theo quan điểm của các nhà tâm lý thể thao: do đối kháng tích cực của đối phương tạo nên tính đối lập (mẫu thuẫn) trực tiếp giữa ý nghĩa của VĐV (mối liên hệ trực tiếp) và thông tin ngược về kết quả là (mối liên lệ phản hồi) tạo nên sự đối lập về cảm xúc trong hoạt động tâm lý và luôn luôn mang tính xung đột (hưng phấn hay ức chế) trong hoạt động thi đấu, nhất là trong các cuộc thi đấu quan trọng Tính đối kháng này là một trong những nhân tố tạo

ra các trạng thái tâm lý khác nhau ở VĐV Chỉ khi nào VĐV có được các phẩm chất tâm lý cần thiết và kỹ năng tự điều chỉnh tốt nhằm khắc phục các trạng thái tâm lý xấu để đưa trạng thái tâm lý trở về trạng thái tâm lý tối ưu (trạng thái sẵn sàng thi đấu) thì mới đạt được hiệu quả thi đấu mong muốn

Qua nhiều năm liên tục theo dõi các VĐV Karatedo thi đấu tại các giải toàn quốc và quốc tế, cũng như qua phỏng vấn các chuyên gia trong và ngoài nước của môn Karatedo và hàng trăm VĐV Karatedo cấp cao chúng tôi nhận thấy: trước và trong thi đấu, các VĐV ở môn võ Karatedo thường có các trạng thái tâm lý như hưng phấn hoặc ức chế ở các mức độ khác nhau gây nên các trở ngại tâm lý làm ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả thi đấu của họ Đặc biệt

là ở các cuộc thi đấu quan trọng như Seagames và Asiad Chúng tôi nhận thấy nhiều VĐV trong tập luyện đã được các HLV đánh giá đạt được trình độ chuyên môn và thể lực tốt, song khi ra thi đấu lại có biểu hiện trạng thái tâm

lý như ý chí bị giảm sút, tư duy thiếu logic, tốc độ của quá trình tư duy chậm, năng lực vận động cũng như kỹ, chiến thuật, thể lực bị sa sút Có nhiều VĐV

đã bị rối loạn về cảm xúc làm suy giảm thành tích và sức khoẻ của họ một cách rõ rệt Việc đánh giá tâm lý trước thi đấu chưa được tiến hành một cách khoa học, việc điều chỉnh tâm lý cho VĐV trước thi đấu còn thực hiện tự phát

mang nặng chủ nghĩa kinh nghiệm, các đội tuyển nói chung và Karatedo nói riêng chưa có chuyên gia về tâm lý [16], [23], [75], [93], [95], [96]

Qua theo dõi một số giải đấu của VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam cho thấy, hiệu quả khắc phục tâm lý xấu trước thi đấu đối với VĐV cấp cao Việt Nam còn thấp, nhiều VĐV có các trạng thái tâm lý xấu chưa được khắc phục kịp thời Tỷ lệ khắc phục trạng thái tâm lý xấu cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam còn hạn chế, đặc biệt là các trạng thái tâm lý sốt xuất phát, thờ ơ và không phân biệt, số VĐV này chiếm tỷ lệ cao Từ đó ảnh hưởng lớn tới kết quả và hiệu suất thi đấu của VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam

Xuất phát từ những thực tiễn khách quan, từ vị trí vai trò của công tác huấn luyện và điều chỉnh tâm lý trong tập luyện và thi đấu thể thao, chúng tôi

đi sâu nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu các biện pháp khắc phục trạng thái tâm lý xấu trước thi đấu cho vận động viên Karatedo cấp cao Việt Nam”

Với mong muốn nâng cao thành tích cho các VĐV Karatedo trên đấu trường quốc tế bởi hiện nay môn Karatedo đã được đưa vào thi đấu Olympic, nếu VĐV của nước ta giành được huy chương sẽ góp phần đưa thể thao thành tích cao của Việt Nam lên tầm cao mới

Mục đích nghiên cứu:

Dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn các trạng thái tâm lý xấu trước thi đấu của VĐV Karatedo để lựa chọn xây dựng nội dung và cách tiến hành các biện pháp tâm lý nhằm khắc phục có hiệu quả các trạng thái tâm lý xấu trước thi đấu, nâng cao thành tích thi đấu cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam

Mục tiêu nghiên cứu:

Mục tiêu 1: Nghiên cứu thực trạng công tác huấn luyện và điều chỉnh

tâm lý thi đấu cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam

Thực trạng nhận thức của HLV và VĐV về công tác huấn luyện và điều chỉnh tâm lý trước thi đấu;

Thực trạng công tác huấn luyện tâm lý cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam;

Thực trạng và hiệu quả sử dụng các biện pháp điều chỉnh tâm lý xấu trước thi đấu cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam

Mục tiêu 2: Lựa chọn xây dựng các biện pháp điều chỉnh tâm lý xấu

trước thi đấu của VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam

Xác định các cơ sở lựa chọn biện pháp;

Xác định các nguyên tắc lựa chọn biện pháp khắc phục trạng thái tâm

lý xấu trước thi đấu cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam;

Các biện pháp khắc phục tâm lý xấu trước thi đấu cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam;

Kiểm định sự đồng thuận đối với các biện pháp khắc phục tâm lý xấu trước thi đấu cho VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam

Mục tiêu 3: Đánh giá hiệu quả các biện pháp khắc phục trạng thái tâm

lý xấu trước thi đấu của VĐV Karatedo cấp cao Việt Nam

Tổ chức thực nghiệm: Đánh giá hiệu quả khắc phục trạng thái tâm lý xấu của các biện pháp qua kết quả thực nghiệm sư phạm

Giả thuyết khoa học của đề tài:

Mỗi loại trạng thái tâm lý xấu trước thi đấu của VĐV Karatedo đều có nguyên nhân và cơ chế khác nhau, nếu lựa chọn và xây dựng được giải pháp, các biện pháp điều chỉnh tâm lý Phát động kích hoạt các hoạt động tâm lý, tích cực sẽ tạo ra các trạng thái tâm lý tốt khắc phục tâm lý xấu, đưa VĐV vào trạng thái sung sức thể thao phát huy tối đa trình độ chuyên môn khi thi đấu từ

đó nâng cao được thành tích thi đấu cho VĐV Karatedo cấp cao ở nước ta

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Vai trò và tác dụng của huấn luyện tâm lý trong tập luyện và thi đấu thể thao

1.1.1 Các khái niệm tâm lý học có liên quan tới tập luyện và thi đấu thể thao

Khái niệm về quá trình tâm lý

Theo các nhà tâm lý Mác xít của Nga thì quá trình tâm lý là “hiện tượng khởi đầu, diễn biến và kết thúc nhằm biến những tác động bên ngoài

thành hình ảnh tâm lý” “Quá trình tâm lý là nguồn gốc của đời sống tinh

thần, nó xuất hiện như là một yếu tố điều chỉnh ban đầu đối với con người Các quá trình đó gồm quá trình nhận thức, cảm xúc và ý chí”

Các nhà tâm lý học Trung Quốc khái niệm về quá trình tâm lý là “Hình thức cơ bản hiện tượng tâm lý là quá trình hoạt động phản ánh sự vật khách quan của bộ não con người, là nền tảng của việc hình thành trạng thái tâm lý

và đặc trưng cá tính”

Qua 2 khái niệm đó chúng ta thấy có sự đồng nhất, họ đều cho rằng quá trình tâm lý là một hoạt động phản ánh của bộ não con người đối với sự vật khách quan là nền tảng của quá trình nhận thức cảm xúc ý chí và các đặc trưng tâm lý cá tính

Khái niệm về trạng thái tâm lý

Các nhà tâm lý Xô Viết cho rằng trạng thái tâm lý luôn đi kèm theo các quá trình tâm lý, giữ vai trò như là cái nền quy định mức hoạt động của các quá trình đó Theo họ trạng thái tâm lý không phải là hiện tượng tâm lý độc lập, nó xuất hiện và tồn tại theo các quá trình tâm lý

Quan điểm của các nhà tâm lý học của Trung Quốc: “Trạng thái tâm lý

là đặc điểm hoạt động tâm lý trong một thời gian mặc định những hoạt động tâm lý này có mối quan hệ chặt chẽ với quá trình tâm lý và công năng sinh lý nhất định là phản ánh của con người với tác dụng của nhân tố môi trường bên

trong và bên ngoài, trạng thái tâm lý là một thứ sản phẩm tổng hợp của thế hoàn chỉnh

Các khái niệm trên ở mức độ này hay mức độ khác, đã có sự đồng nhất cho rằng đó là một hoạt động tâm lý xảy ra trong một thời điểm nhất định, với điều kiện nhất định nào đó Nó liên quan chặt chẽ với quá trình tâm lý, bị chi phối bên trong và bên ngoài của cơ thể, đồng thời nó là một sản phẩm tổng hợp của một thể hoàn chỉnh của con người và môi trường

Một trong những trạng thái tâm lý liên quan trong thể thao được các nhà tâm lý học đề xuất tới là trạng thái thi đấu thể thao, trạng thái tâm lý thi đấu dựa vào thời điểm lại được phân thành trạng thái tâm lý trước thi đấu, trong thi đấu và sau thi đấu

Khái niệm về trạng thái tâm lý trước thi đấu

Theo các nhà tâm lý học thể thao, khái niệm về trạng thái tâm lý trước thi đấu là “sự biểu hiện tổng hợp của những chức năng tâm lý quan thời điểm nhất định và cần thiết cho hoạt động thể thao được thể hiện tiêu biểu ở một mức tích cực và ở một cường độ nhất định” Nó là một mặt ý thức của VĐV phản ánh các rung cảm được gây nên do những suy nghĩ, biểu tượng về việc tham gia thi đấu [1], [10], [30], [70]

Các nhà tâm lý học cho rằng trạng thái tâm lý trước thi đấu gồm 4 loại:

(1) Trạng thái tâm lý “sốt xuất phát”

Trạng thái sốt xuất phát còn được gọi là trạng thái (kích động quá mức) Trạng thái này có những biểu hiện chủ yếu sau:

VĐV hưng phấn quá mức hoặc quá sớm, cảm xúc căng thẳng mãnh liệt

Hô hấp ngắn, gấp; tim đập nhanh; tâm thần không ổn định

Thường xuyên có các cản trở cảm xúc tiêu cực như sợ, lo lắng, nôn nóng, dễ kích động, tình cảm không ổn định

Có các hành vi về mặt tri giác và biểu tượng không liên quan, sức chú ý

không tập trung, trí nhớ giảm sút rõ rệt

Dễ quên các yếu tố quan trọng đối với thi đấu, động tác kỹ thuật không

nhịp nhàng, thống nhất

Các VĐV Karatedo trước thi đấu bị “sốt xuất phát” quan sát sẽ thấy:

Mặt đỏ đi lại đứng ngồi không yên, vội vàng hấp tấp, hay có động tác thừa, đi tiểu nhiều lần, tim đập nhanh, mạnh, mồ hôi ra nhiều, huyết áp tăng, nhiệt độ tăng, tần số hô hấp tăng, run tay, phối hợp động tác kém, chú ý giảm,

ít tập trung, không ổn định, chân tay vụng về, vào thi đấu mất bình tĩnh, hay

bị đối phương ghi điểm khi tấn công

(2) Trạng thái tâm lý tự tin quá mức (không phân biệt):

Trạng thái tâm lý này còn được gọi là trạng thái “tự tin mù quáng”

Biểu hiện chủ yếu là VĐV không lường được đầy đủ các khó khăn phức tạp của cuộc thi đấu sắp đến, hoặc đánh giá quá cao sức mạnh của mình hoặc tin tưởng có thể sẽ dễ dàng giành được thắng lợi Thông thường các

VĐV khi gặp đối thủ kém hơn hay bị rơi vào trạng thái tâm lý này

Trạng thái tâm lý không phân biệt có những đặc trưng sau:

Do năng lượng tâm lý của VĐV không được động viên một cách tích

cực

Cường độ chú ý giảm sút, tri giác, tư duy tương đối trì trệ

Tư tưởng thăng trầm không ổn định

Không chịu khó tiến hành các quy trình để chuẩn bị đấu

Khi VĐV Karatedo bị rơi vào trạng thái này thì năng lực thi đấu thường

ở dưới mức bình thường, chậm chạp, thụ động, thiếu tích cực, tần suất kém ít

ra đòn, đạt điểm số thấp

(3) Trạng thái tâm lý thờ ơ

Nếu VĐV Karatedo trước khi bước vào thi đấu mà bị rơi vào trạng thái tâm lý này thì có những biểu hiện sau:

Mặt tái, đi tiểu nhiều, ít muốn tiếp xúc, không tự chủ, mất bình tĩnh, run tay, chân, nói có thể bị lạc giọng, mạch đập nhanh, khó thở, nhiệt độ và huyết áp thay đổi, ý chí kém, khả năng quan sát và chú ý giảm, thao tác không

rõ ràng không có sức mạnh, khả năng phối hợp vận động kèm, vào thi đấu thì hay lùi thường là hay thua sớm

Trạng thái “thờ ơ” còn được gọi là trạng thái “hờ hững” hoặc trạng thái

“lạnh lùng”

Biểu hiện chủ yếu của trạng thái tâm lý này là:

Cảm xúc của VĐV trước thi đấu giảm sút xuống rất thấp thiếu lòng tin hoặc cảm thấy thi đấu vô vị

Ý chí giảm thấp uỷ mị không phấn chấn

Thể lực giảm đáng kể

Tri giác và cường độ chú ý bị suy giảm có người bị trạng thái thờ ơ ở mức nghiêm trọng thậm chí trốn tránh thi đấu VĐV Karatedo rơi vào trạng thái tâm lý này thường không tự chủ sợ sệt đối thủ, ít tấn công hay phòng thủ

(4) Trạng thái sẵn sàng thi đấu

Là trạng thái mà VĐV trước khi thi đấu có tâm trạng bình tĩnh, tự tin, tỉnh táo tin tưởng vào chính mình, điều khiển và huy động tối đa các năng lực của mình; Trong thi đấu phát huy được tiềm lực tối đa của mình, lúc này VĐV cảm thấy rất thoải mái về kỹ chiến thuật tâm lý

Đặc trưng tâm lý chủ yếu của trạng thái này là:

Cảm giác rất nhịp nhàng giữa tinh thần và thể chất

Tư tưởng của VĐV tập trung cao độ không có cảm giác ức chế

Động tác kỹ thuật tự nhiên, nhẹ nhàng, không có cảm giác tốn sức

Không có cảm giác lo lắng và mong đợi

Ngoài 4 yếu tố chính trên: Đối với VĐV võ nói chung nếu trước khi thi đấu tâm lý ổn định khi quan sát rất dễ nhận thấy: sắc mặt bình thường, ánh mắt tin tưởng và tỏ rõ sự quyết tâm, thái độ bình tĩnh hơi phấn chấn Tổ chức

thực hiện các khâu như: Chuẩn bị tinh thần, khởi động, huấn luyện chiến thuật

tư duy, thao tác, phối hợp vận động, khả năng quan sát, chú ý tập trung rất tốt các VĐV Karatedo khi có trạng thái tâm lý này dù tấn công hay phòng thủ ra đòn đều chính xác hiệu quả và làm chủ trận đấu đưa đối phương vào thế bị động luôn luôn mong muốn và sẵn sàng ra thi đấu để giành thắng lợi [42], [43], [46]

Các biểu hiện đặc trưng của trạng thái cảm xúc trong thi đấu

Theo nhà tâm lý học thể thao Mã Khởi Vĩ, Vương Tân Thắng (Trung Quốc), Martens (Mỹ), Punhi (Nga), Phạm Ngọc Viễn (Việt Nam) thì trạng thái cảm xúc trong thi đấu thể thao có 7 loại: hưng phấn thể thao, phấn chấn thể thao, say mê thể thao, hối hận thể thao, ganh đua thể thao, tình cảm trách

nhiệm nghĩa vụ và cảm giác vinh dự tự hào, cảm xúc căng thẳng quá mức

Cảm xúc căng thẳng quá độ là một sự thể hiện cảm xúc khi gặp phải nguy hiểm hoặc uy hiếp trong thực tế, hoặc tưởng tượng rằng bản thân thiếu sức mạnh, năng lực đối phó với tình huống đáng sợ đó mà dẫn tới việc rối loạn hành vi Loại cảm xúc này thường là kết quả do thành tích thi đấu bị uy hiếp mà lo lắng thất bại, sợ chấn thương, hoặc quá quan tâm tới hậu quả xã hội của việc thắng thua mang đến

Trạng thái phấn chấn thể thao: Tâm lý VĐV dâng cao tinh lực rất tràn trề, có niềm tin kiên định vào bản thân có thể giành chiến thắng Trạng thái tâm lý này xuất hiện ở thời điểm tình huống thi đấu diễn ra căng thẳng cao và cường độ của sự hưng phấn tiếp cận tình cảm bị kích động nhưng VĐV vẫn tỉnh táo, phán đoán chính xác và có thể khống chế đầy đủ các hành động của mình Loại tâm lý này có thể khích lệ VĐV khắc phục mọi khó khăn và dùng

sự cố gắng tối đa để chiến thắng đối phương

Trạng thái say đòn thể thao: Ở vào trạng thái này, VĐV không cảm thấy mệt mỏi, vất vả Khi bị thương cũng cảm thấy không đau đớn, tập trung toàn bộ sự chú ý và tinh lực vào thi đấu, một lòng đinh ninh muốn chiến thắng

đối phương; VĐV không nhìn thấy, nghe thấy những gì diễn ra không liên quan tới thi đấu, tất cả suy nghĩ bị cuốn hút vào thế trận

Trạng thái tâm lý này thường diễn ra lúc thế lực của hai bên ngang nhau, thay nhau nâng tỷ số hoặc tỷ số tiếp cận nhau Trong Karatedo sự ăn miếng trả miếng, trả miếng để ghi điểm số áp đảo chấn áp đối phương

Trạng thái hối hận thể thao: Loại trạng thái tâm lý này bùng phát nhanh, cường độ lớn, nó thường xuất hiện khi VĐV thấy không thoả mãn với các sai lầm do mình gây ra hoặc lòng tự trọng của mình tổn thương và không thoả mãn với sự đánh giá của người khác Có lúc, trong thời khắc then chốt của thi đấu trạng thái tâm lý hối hận có thể động viên nhanh chóng tiềm lực của VĐV, làm cho họ trong một thời gian ngắn có thể khắc phục được trở ngại để phản công đối phương, lật ngược tỷ số và có biểu hiện sự nỗ lực tuyệt vời VĐV Karatedo do lúc tấn công hoặc phòng thủ bị đối phương dẫn điểm hoặc bỏ lỡ các cơ hội nghi điểm khi có trạng thái tâm lý này

Trạng thái cạnh tranh thể thao:

Đặc điểm của trạng thái tâm lý này quyết định bởi đặc điểm thi đấu của môn thi đấu Trong các môn thi đấu đối kháng trực tiếp, tâm lý cạnh tranh bằng tích cực tấn công là sự đề kháng đánh bại đối phương để giành chiến thắng Trạng thái cạnh tranh thể thao này xuất hiện trong quá trình VĐV tiến hành so sánh giữa tự đánh giá và đánh giá đối với đối phương, điều này có tác dụng tốt đối với việc phát huy tiềm lực của bản thân VĐV [50], [66], [67]

Trạng thái tình cảm, trách nhiệm, nghĩa vụ vinh dự tự hào thể thao Loại trạng thái tình cảm này là một loại tình cảm sâu sắc nhất phức tạp nhất, là tình cảm cao cấp mang tính xã hội Đối với VĐV Karatedo dũng cảm

quyết đấu, vượt qua mọi khó khăn để thi đấu giành giật từng điểm số

Loại trạng thái tâm lý này được xuất hiện khi VĐV có một tình cảm coi trọng tập thể, lấy lợi ích và thắng lợi của tập thể cao hơn với lợi ích cá nhân

Trạng thái tâm lý căng thẳng quá mức (stress tâm lý):

Rơi vào trạng thái tâm lý này VĐV cảm nhận thấy sự nguy hiểm trong tưởng tượng hoặc trong thực tế hoặc bản thân họ đang bị uy hiếp Do thiếu sức mạnh hoặc năng lực đối phó lại với tình hình đáng sợ mà VĐV bị rơi vào tình trạng hành vi mất đi sự điều khiển Loại trạng thái này thường là kết quả của việc VĐV do thành tích thi đấu bị uy hiếp mà lo lắng thất bại, sợ bị thương, quá chú ý chờ đợi đối với hậu quả của việc thắng bại Hoặc khi thi đấu gặp phải đối thủ quá mạnh hơn mình và họ vượt xa điểm số cũng như làm chủ tình thế VĐV Karatedo có trạng thái tâm lý này khi là gặp đối thủ mạnh hoặc bị bắt bài không thể ghi được điểm, hoặc bị đối phương lấn lướt về chuyên môn hoặc điểm số và hoàn toàn mất tin tưởng vào khả năng của mình

Khái niệm về biện pháp tâm lý

Theo các nhà tâm lý học Rudich, Punhi (Nga); Mã Khởi Vĩ, Vương Tân Thắng (Trung Quốc) biện pháp tâm lý là một cách làm cụ thể dùng các phương pháp tâm lý thủ pháp tâm lý để huấn luyện và điều chỉnh tâm lý tối

ưu trong lập luyện và thi đấu

Biện pháp tâm lý ngày càng đa dạng phong phú như: biện pháp giáo dục, biện pháp ám thị, biện pháp tự điều chỉnh, các thủ pháp chuyên môn như xoa bóp, ngồi thiền tự kỷ ám thị… [71], [72], [74], [77]

1.1.2 Vai trò của năng lực tâm lý trong thi đấu thể thao

Các chuyên gia tâm lý và các HLV thể thao nói chung, môn Karatedo nói riêng đều có chung quan điểm đánh giá vài trò quan trọng của năng lực tâm lý của VĐV trong thi đấu thể thao rất quan trọng; Vai trò quan trọng đó được thể hiện ở các mặt sau:

Năng lực tâm lý giúp VĐV giữ được sự ổn định của kỹ thuật trong quá trình tập luyện và thi đấu, thông qua sự ổn định kỹ thuật để đạt được thành tích tốt trong thi đấu thể thao; Giữ được việc tiết kiệm năng lượng sinh học cơ thể trong quá trình tập luyện và thi đấu

Năng lượng tâm lý giúp phát huy chức năng vận động, theo các học giả của học thuyết huấn luyện như Harre (Đức), Điền Mạnh Cửu, Pý Trí Dũng (Trung Quốc), Phi Lin (Nga)… cho rằng năng lực tâm lý là một yếu tố quan trọng cấu thành thành tích thể thao tùy theo đặc điểm thi đấu của từng môn thể thao khác nhau và tỷ trọng của yếu tố tâm lý khác nhau Các môn đòi hỏi

kĩ thuật cao như thể dục, nhảy cầu… thì tỉ trọng của yếu tố tâm lý có thể quyết định tới sự thắng thua trong trận đấu Đặc biện trong thi đấu thể thao hiện đại, sự chênh lệnh giữa trình độ, thể lực, kỹ thuật của VĐV không đáng

kể thì yếu tố năng lực tâm lý quyết định thắng thua của VĐV Các học giả lý luận và phương pháp huấn luyện thể thao còn đưa ra mô hình về cấu trúc thành tích thể thao để nêu rõ vai trò quan trọng của yếu tố tâm lí trong thể thao hiện đại Thành tích thể thao gồm: Kỹ thuật, Chiến thuật, thể lực, tâm lý

và trí tuệ

1.1.3 Vai trò tác dụng của huấn luyện tâm lý trong quá trình tập luyện

và thi đấu thể thao

Vai trò của huấn luyện tâm lý trong thể thao hiện đại

Trong những năm gần đây trình độ kỹ thuật thể thao đã phát triển với tốc độ nhanh chóng Sự cạnh tranh thể thao diễn ra ngày càng quyết liệt, do

đó nhân tố tâm lý của VĐV ảnh hưởng đối với năng lực và hiệu xuất thể thao Trong thể thao hiện đại, thắng lợi của VĐV dành được trong thi đấu không những chỉ chịu ảnh hưởng của nhân tố tâm lý mà còn ở việc nâng cao năng lực thể thao về các mặt kỹ thuật, chiến thuật, thể lực và mối quan hệ chặt chẽ giữa chúng với nhau

Đối với những môn thể thao tập thể, tâm lý của từng đội viên cá biệt bị dao động sẽ ảnh hưởng đến sức mạnh chung của tập thể cả đội Song đối với những VĐV môn thể thao cá nhân, tâm lý của bản thân VĐV lại bị ảnh hưởng

bởi các hoạt động của đối thủ, trọng tài, HLV, khán giả

Thực tiễn đã chứng minh, vai trò của nhân tố tâm lý có ảnh hưởng quyết định tới việc phát huy kỹ chiến thuật của VĐV Do vậy, những nhà khoa học tâm lý đều rất coi trọng việc nghiên cứu tâm lý đối với VĐV, đồng thời tiến hành hàng loạt các thực tiễn huấn luyện tâm lý nhằm bảo đảm cho việc VĐV phát huy ổn định trình độ kỹ thuật vốn có của mình trên sàn đấu

Trong những năm gần đây, nghiên cứu ứng dụng tâm lý và tiến hành huấn luyện tâm lý cho VĐV các cấp, các môn thể thao đã đang là một xu hướng lớn của thể thao hiện đại Sự cạnh tranh thể thao thành tích cao hiện đại không chỉ là sự cạnh tranh về năng lực cơ thể, cạnh tranh về kỹ năng, thể lực và trí lực của VĐV mà còn sự cạnh tranh về kinh tế và khoa học kỹ thuật

của mỗi nước Nghiên cứu xu thế huấn luyện của thể thao hiện đại trong thời

gian gần đây cho thấy công tác huấn luyện cho VĐV đã trở thành việc huấn luyện, tổng hợp nhiều mặt mang tính nhất thể hoá các mặt năng lực cơ thể, kỹ thuật, hồi phục cơ thể, kỹ năng tâm lý kết hợp chế độ dinh dưỡng và thuốc bổ dưỡng v.v Đồng thời dưới quan điểm huấn luyện thể thao mà xem xét, trình

độ thể thao của VĐV cao hay từ thành tích thể thao tốt hay tồi, không chỉ ở chỗ VĐV đó đã có được mức độ tài năng bẩm sinh lớn hay nhỏ mà còn có được đội ngũ các nhà nghiên cứu, các huấn lyện viên thể thao có trình độ cao

về các lĩnh vực của huấn luyện thể thao

Tóm lại, hiện nay mọi người đều thừa nhận vai trò của tâm lý học trong đời sống xã hội các yếu tố tâm lý quyết định các hoạt động ở mọi lĩnh vực của con người trong xã hội

Trong lĩnh vực thể thao hiện đại các nhà khoa học về tâm lý của các nước như: Nga, Nhật, Trung Quốc, Hàn Quốc, Mỹ đã coi yếu tố tâm lý là một thành tố rất quan trọng cấu thành thành tích thể thao đồng thời khi mà trình độ của VĐV các nước chênh lệch nhau một khoảng rất nhỏ thì yếu tố tâm lý sẽ đóng vai trò quyết định thắng bại của VĐV

Tác dụng của huấn luyện tâm lý trong thể thao

Tác dụng của huấn luyện tâm lý chủ yếu ở chỗ: Thúc đẩy sự hoàn hiện không ngừng quá trình tâm lý của VĐV, hình thành các tâm lý cá nhân tốt đặc trưng cho môn thể thao chuyên sâu, đạt được sự dự trữ năng lượng tâm lý cần thiết, làm cho trạng thái tâm lý của họ thích ứng với yêu cầu tập luyện và thi đấu nhằm đạt được trạng thái thi đấu tối ưu xây dựng nên nền móng cho thành tích thể thao cao

Nhiều công trình nghiên cứu của các nhà tâm lý học thể thao Rudich, Punhi, Radiono, Vương Tân Thắng, Mã Khởi Vĩ, Phạm Ngọc Viễn đã chứng minh tác dụng của huấn luyện tâm lý trong thể thao biểu hiện cụ thể ở các mặt sau:

Thúc đẩy sự hoàn thiện quá trình tâm lý của VĐV

Huấn luyện tâm lý thể thao giúp cho việc phát triển, hoàn thiện năng lực nhận thức của VĐV Nâng cao trình độ nhận thức đúng đắn về mối quan

hệ giữa huấn luyện và thi đấu, giữa cá nhân và tập thể, đồng thời lại có thể giúp cho việc nâng cao năng lực khống chế cảm xúc của VĐV, xử lý tốt mối quan hệ giữa thả lỏng và căng thẳng, giữa thành công và thất bại Mặt khác huấn luyện tâm lý còn giúp cho VĐV tăng cường phẩm chất ý chí để khắc phục khó khăn trong bất kể điều kiện thi đấu thuận lợi hay khó khăn (chủ quan hay khách quan) đều có thể kiên trì giành giật, nỗ lực không ngừng, chiến thắng bản thân, chiến thắng đối thủ giành thắng lợi cuối cùng

Thúc đẩy việc hình thành và phát triển các phẩm chất tâm lý cá nhân đặc trưng

Chúng ta đều biết: các phẩm chất tâm lý cá nhân quyết định đặc điểm hành vi của con người trong thi đấu thể thao Vì vậy, thông qua huấn luyện tâm lý sẽ có thể giúp cho việc bồi dưỡng động cơ hứng thú tốt đẹp cho VĐV, hình thành và phát triển tính cách, khí chất thích hợp với yêu cầu của môn thể

thao chuyên sâu, nâng cao nhân tố trí tuệ của môn chuyên sâu (Rudich, 1980;

Punhi, 1984; Ilin, 1980; DgianvaRop, 1979 )

Thúc đẩy việc hình thành trạng thái tâm lý thích hợp

Trạng thái tâm lý là cấu trúc tâm lý dễ biến đổi nhất; Nó là sự biểu hiện tổng hợp của phẩm chất tâm lý và năng lực tâm lý, có ảnh hưởng rất lớn đối với quá trình vận động Huấn luyện tâm lý sẽ giúp cho việc bồi dưỡng tính ổn định của quá trình tâm lý ở VĐV Nâng cao năng lực hoạt động của các cơ quan nội tạng và năng lực điều chỉnh quá trình tư duy, phát triển năng lực điều chỉnh khống chế trạng thái tâm lý của mình khi hoạt động căng thẳng cao

độ Hình thành trạng thái tâm lý thích hợp với việc tham gia huấn luyện và thi đấu [Radionop (1973,1979), Ônhisenco, Gumenhinc (1979), Bryout J Craty (1973) Rudich (1980), Trecnhicova, [9]

Có lợi cho việc củng cố và hoàn thiện các kỹ năng thể thao

Thông qua việc kết hợp chặt chẽ giữa huấn luyện tâm lý và huấn luyện thể thao có lợi cho việc đạt được, củng cố và hoàn thiện kỹ năng thể thao Ví dụ: Thông qua huấn luyện biểu tượng vận động và huấn luyện “tự ám thị” HLV có thể làm tái hiện các quá trình động tác chính xác trong não có tác dụng tích cực đối với việc củng cố kỹ thuật từ đó có thể khai thác tiềm năng nội tại nhiều mặt của VĐV, nâng cao hơn hiệu quả huấn luyện (Datxkevich, Cheenhicova, Phạm Ngọc Viễn (1981), Vương Tân Thắng (2001) )

Có tác dụng loại trừ và giảm bớt mệt mỏi, tăng nhanh quá trình hồi phục

Sau huấn luyện và thi đấu căng thẳng, VĐV dễ xuất hiện mệt mỏi tinh thần, nếu dùng biện pháp huấn luyện thả lỏng, thôi miên và nghỉ ngơi tích cực

và các biện pháp hồi phục khác có thể loại bỏ và giảm bớt nhanh chóng mệt mỏi tinh thần của VĐV

Thực tiễn đã chứng minh khi huấn luyện với lượng vận động lớn, nếu tiến hành tự điều chỉnh tâm lý trong 5 phút, có thể đạt được hiệu quả rõ rệt

Khắc phục được các trở ngại tâm lý

Theo các nhà tâm lý và HLV các môn võ huấn luyện tâm lý còn có tác dụng phát triển và hoàn thiện quá trình tâm lý của VĐV; Bồi dưỡng đặc điểm hành vi tốt đẹp, có thể nâng cao được năng lực tâm lý trí tuệ, làm cho quá trình nhận thức sẽ trở nên chính xác và sâu sắc, một số trở ngại tâm lý trong thể thao sẽ được loại trừ, nhờ thế VĐV có thể bước vào tập luyện và thi đấu trong trạng thái tâm lý tốt và thái độ sẽ tích cực gấp bội

1.2 Các trạng thái tâm lí xấu trước thi đấu thể thao

1.2.1 Đặc điểm tâm lí thi đấu của VĐV môn Karatedo cấp cao

Theo quan điểm tâm lý học về việc hệ thống hóa về phân loại các môn thể thao của các nhà tâm lý học Liên Xô (cũ) Dgiamazop, Punhi, Mã Khởi Vĩ thì các môn Karatedo thuộc nhóm môn mang tính đối kháng lấy kỹ năng làm chủ đạo Trong các môn này VĐV không những chỉ cố gắng nâng cao hiệu quả của mình mà đồng thời phải chống đỡ và làm giảm hiệu quả hành động của đối phương, trong các tình huống căng thẳng quyết liệt giới hạn về mặt thời gian do đó đối với VĐV các môn võ cần phải có các phẩm chất tâm lý sau:

Có lòng tin kiên định

Các VĐV môn võ muốn giành được thành công trong thi đấu, điều vô cùng quan trọng là VĐV phải có một niềm tin kiên định tuyệt đối, không nghi ngờ sức mạnh của mình; Có mong muốn chờ đợi thắng lợi một cách rõ rệt, dự kiến được bản thân có thể phát huy trình độ kỹ thuật của mình hoặc phát huy một cách vượt mức bình thường, đồng thời có thể điều động được tiềm năng lớn nhất của bản thân

Niềm tin kiên định bắt nguồn từ việc nhận thức và phân tích toàn diện chính xác sự biến đổi về thực lực, kỹ thuật, chiến thuật của mình và đối thủ, đồng thời dùng tố chất thể lực và kỹ thuật của mình làm thành cơ sở vật chất; Nếu mất hoặc thiếu cơ sở cần thiết, VĐV sẽ giảm lòng tin trong quá trình thi đấu và hiệu quả thi đấu sẽ bị kém chất lượng

Có cảm xúc thi đấu tốt

VĐV các môn võ càng cần phải có cảm xúc thi đấu tốt hơn VĐV các môn thể thao kỹ năng khác “Tâm lý phấn chấn, hưng phấn cao sẽ có lợi cho việc hình thành trạng thái tâm lý tối ưu Từ đó có thể điều động được sức mạnh nội lực của bản thân VĐV để khắc phục khó khăn lập nên thành tích xuất sắc” Tác dụng tích cực của cảm xúc còn có thể trực tiếp ảnh hưởng đến niềm tin, khả năng chú ý từ, tri giác đến tư duy, ý chí Mặt khác HLV có thể thông qua quan sát một các nhạy cảm, sắc bén thế giới nội tâm của VĐV, sử dụng các biện pháp có hiệu quả tiến hành điều chỉnh các vấn đề mà VĐV có

thể gặp phải trong thi đấu

Tính dũng cảm khi vào trận

Do đặc điểm của thi đấu phải cạnh tranh quyết liệt thể thao về lượng vận động cơ bắp lớn nên VĐV thi đấu các môn võ nói chung môn Karatedo nói riêng phải đối đầu với va chạm về thể chất rất mạnh như chịu những đòn tấn công trực tiếp của đối thủ Một trở ngại rất lớn trong thi đấu đối với VĐV võ

là phải khống chế các đòn tấn công của đối phương, có lúc phải chịu những đòn đánh rất nặng Nếu không có ý chí, VĐV sẽ bị giảm sút nhanh chóng năng lực thi đấu và đương nhiên là sẽ không tiếp tục thi đấu nữa hoặc thi đấu

rất thụ động

Khi thi đấu các môn võ, VĐV thường gặp phải trạng thái tâm lý sợ đối

thủ; Đặc biệt là khi gặp đối thủ thủ mạnh VĐV thường thụ động không phát huy được kỹ chiến thuật và thể lực Ngược lại những VĐV các môn võ có

phẩm chất tâm lý tốt, có thể lợi dụng vấn đề tâm lý sợ hãi giống như vậy ở đối thủ, có ý thức tấn công tích cực chủ động làm cho mình giành được ưu thế về khí thế, từ đó giành thắng lợi Song để đạt được trạng thái tâm lý như vậy không phải là dễ dàng, VĐV phải trải qua huấn luyện lâu dài, tích lũy được kinh nghiệm qua tham gia thi đấu nhiều lần với nhiều đối thủ khác nhau Họ

đã phải trải qua sự thắng, thua cũng như sự tập luyện cọ sát để bồi dưỡng lòng

dũng cảm gan dạ của mình Với những VĐV có trình độ ngang nhau, trong thi đấu hai bên đều rất căng thẳng, áp lực tâm lý muốn thắng sợ thua luôn đè nặng lên họ Trên sàn đấu biểu hiện dè dặt, động tác rụt rè, nghiêm trọng hơn,

có thể làm cho động tác biến dạng Vào lúc này nếu VĐV nào không bị sức

ép về mặt tâm ly căng thẳng biểu hiện ở mức độ vừa phải, mạnh dạn vận dụng

kỹ thuật chiến thuật sẽ có thể dễ giành phần thắng Hai kẻ mạnh gặp nhau người dũng cảm sẽ là người chiến thắng

Phẩm chất ý chí ngoan cường

Theo các chuyên gia tâm lý và HLV các môn võ: Đối với VĐV nhóm môn đối kháng trực tiếp như các môn võ thì phẩm chất ý chí ngoan cường trước hết phải qua được cửa ải khó khăn là điều chỉnh khống chế được trọng lượng cơ thể; Đặc biệt là đối với các VĐV ở hạng cân nhỏ của các môn này

Để có thể giành được thắng lợi 'trong thi đấu, có lúc cần phải khống chế trọng lượng cơ thể lâu dài hoặc giảm trọng lượng để tham gia thi đấu ở hạng cân thấp hơn Vấn đề giảm trọng lượng cơ thể là vấn đề tương đối gian khổ, thường xuyên phải đấu tranh với đói và khát có lúc chỉ có thể dùng nước xúc miệng chứ không được uống nếu phải giảm trọng lượng, nhiều VĐV rất dễ nóng nảy, buồn bực; Có lúc phát sinh cảm giác hiềm tị ghen ghét với những VĐV ăn uống bình thường Khi ra thi đấu, do giảm trọng lượng mà thiếu lòng tin vì thể lực bị giảm sút khá nhiều, rất dễ mệt mỏi tăng thêm gánh nặng tâm

lý, nếu không có phẩm chất tâm lý ngoan cường, rất dễ thất bại trong thi đấu Phẩm chất ý chí ngoan cường của VĐV nhóm môn này còn biểu hiện ở

sự đối kháng quyết liệt căng thẳng; Nhất là ở các hiệp đấu then chốt VĐV ở nhóm môn này có thể “một chiêu là chiến thắng” và cũng có thể “bị một chiêu” là thất bại Trong trường hợp này, nếu ai có ý chí ngoan cường thì dễ giành thắng lợi, ngược lại sẽ dễ chuốc thất bại

Trạng thái tâm lý trước thi đấu tương đối ổn định

Trạng thái tâm lý trước thi đấu ổn định, có thể bảo đảm cho VĐV các môn võ có được quá trình tư duy khách quan, bình tĩnh đối với các cuộc thi đấu VĐV có thể nhìn thẳng vào hiện thực của thi đấu, đem sự giành giật căng thẳng hoà nhập vào trong sự suy nghĩ bình tĩnh tỉnh táo của mình để có thể thực hiện được phương châm “về chiến lược coi thường đối thủ, về chiến thuật coi trọng đối thủ”

Cũng theo các nhà tâm lý và HLV các môn võ: ở các môn võ, thường sử dụng chế độ thi đấu vòng tròn hoặc chế độ thi đấu loại trực tiếp Xếp sắp bốc thăm trong đấu loại trực tiếp thường hay xuất hiện vòng trống, nếu VĐV được lọt vào vòng trống hoặc tránh được đối thủ mạnh sẽ cảm thấy may mắn, không cần thi đấu đã lọt được vào thi đấu ở vòng sau Còn VĐV không gặp được vòng trống hay gặp đối thủ mạnh, thường có cảm giác hơi bị choáng và cảm thấy bị “đen đủi”, thậm chí có VĐV còn cáu trách HLV bốc thăm đã đem đến cho mình điều bất lợi, những cảm xúc này sẽ trực tiếp ảnh hưởng đến thành tích thi đấu

Qua giáo dục, huấn luyện tâm lý có thể khắc phục được nhược điểm này để có được trạng thái tâm lý bình tĩnh đối xử với vấn đề bốc thăm [1], [10], [72], [73], [74], [78]

1.2.2 Khái niệm về trạng thái tâm lí xấu trước thi đấu thể thao

Theo các học giả tâm lí học thể thao trong và ngoài nước như Rudich (Nga), Meyer và Meyer Verlag (Đức), Mã Khởi Vĩ, Trương Lực Vi, Vương Tân Thắng (Trung Quốc), Nguyễn Toán, Phạm Ngọc Viễn (Việt Nam) thì trạng thái tâm lí xấu trước thi đấu thể thao được khái niệm như sau: Trạng thái tâm lí xấu trước thi đấu thể thao là những trạng thái tâm lí tạo ra các phản ứng về sinh lí cơ thể như thay đổi mạch đập huyết áp, nhiệt độ da, độ run tay

và các hoạt động của hệ thống nội tiết và thần kinh như lượng tiểu tiện nhiều, khó ngủ vv…; Từ đó tiêu hao năng lượng cơ thể và làm giảm sút độ chuẩn

xác của các hoạt động kỹ thuật trong thi đấu, giảm thiểu hiệu quả thi đấu [57], [72], [74]

Cũng theo các học giả tâm lí trên trạng thái tâm lí xấu trước thi đấu có

3 trạng thái cơ bản sau:

Trạng thái tâm lí sốt xuất phát

Trạng thái thờ ơ

Trạng thái không phân biệt

1.2.3 Các biểu hiện đặc trưng của trạng thái tâm lí xấu

Biểu hiện đặc trưng của trạng thái tâm lí sốt xuất phát

Một VĐV có trạng thái tâm lí sốt xuất phát trước thi đấu thường có những biểu hiện sau:

Biểu hiện bên ngoài thường thấy: Sắc thái da mặt hồng hào, đứng ngồi không yên, tư tưởng thiếu tập trung

Kiểm tra nhiệt độ da của VĐV có thể thấy nhiệt độ tăng cao rõ rệt ở mức 1o – 1,3o

Mạch đập tăng từ 15 đến 30 lần/1 phút huyết áp tâm thu và tâm trương đều tăng khoảng từ 15 đến 20 mmHg

Độ run của tay tăng lên rõ rệ thường đạt tới từ 8 đến 10mm

VĐV vào giấc ngủ chậm thậm chí mất ngủ

Số lần đi tiểu tiện nhiều có thể từ 5 – 10 phút đi 1 lần

Ngoài ra ở VĐV còn có những biểu hiện nói năng nhanh và biểu đạt không rõ rệt…

Các biệu hiện cơ bản của trạng thái tâm lí thờ ơ

VĐV có trạng thái tâm lí thờ ơ thường là những VĐV không xác định được mục đích và động cơ thi đấu đúng hoặc gặp một đấu thủ quá mạnh tỏ ra chán nản không muốn thi đấu, hoặc gặp một VĐV trình độ kém hơn hẳn thì tỏ

ra chủ quan từ đó không sẵn sàng cho chuẩn bị thi đấu

Những biểu hiện cơ bản của trạng thái tâm lí này được thể hiện ở các mặt sau đây:

VĐV không tập trung tư tưởng cho việc chuẩn bị thi đấu

Các biểu hiện bên ngoài tỏ ra bình thản và thờ ơ với thi đấu

Các phản ứng sinh lí không có phản ứng rõ rệt như nhiệt độ da không tăng hoặc tăng không đáng kể trên dưới 0,10, huyết áp và mạch đập ổn định như mức bình thường hoặc tăng không đáng kể (Mạch đập tăng < 6 lần/Phút, huyết áp tăng < 5mmHg)

Các hoạt động ăn ngủ và sinh hoạt khác không khác biệt lúc bình thường

Các biệu hiện cơ bản của trạng thái tâm lí không phân biệt

Những VĐV có trạng thái tâm lí không phân biệt trước thi đấu thường

là những VĐV gặp phải các trường hợp không nắm vững trình độ đối thủ hoặc đối thủ có trình độ tương đương Trước thi đấu chưa xác định được động

cơ mục đích thi đấu rõ rệt vv… khi VĐV có trạng thái tâm lí không phân biệt thường có những biểu hiện sau:

Các biểu hiện bên ngoài không ổn định như lúc nói nhiều lúc nói ít, sức chú ý lúc tập trung lúc thiếu tập trung

Các sinh hoạt ăn ngủ không ổn định, tiểu tiện lúc nhiều lúc ít

Mạch đập, huyết áp lúc tăng lúc giảm

Nhiệt độ da và độ run của tay cũng tăng giảm không ổn định

1.2.4 Ảnh hưởng của trạng thái tâm lí xấu trước thi đấu đối với kết quả thi đấu

Cũng theo các học giả tâm lí thể thao trong và ngoài nước như đã nêu ở trên thì ảnh hưởng của trạng thái tâm lí xấu trước thi đấu đối với kết quả thi đấu được thể hiện ở các mặt sau:

Do các trạng thái tâm lí xấu đó làm tiêu tốn hoặc không phát huy được năng lượng tâm lí vào việc thực hiện tốt các kỹ thuật, chiến thuật thi đấu, từ

đó làm giảm hiệu xuất kỹ thuật và giảm thiểu hiệu quả chiến thuật dẫn tới làm giảm sút kết quả thi đấu

Trong điều kiện thi đấu thể thao hiện đại khi trình độ kỹ thuật thể lực của VĐV đạt được mức độ sấp sỉ như nhau thì ảnh hưởng của các trạng thái tâm lí xấu càng trở nên rõ rệt Nếu trạng thái tâm lý xấu trước thi đấu không được khắc phục thì dù trình độ có thể nhỉnh hơn đối thủ thì cũng dễ bị thất bại trước đối thủ

Vì vậy, có thể nói trạng thái tâm lí xấu trước thi đấu là một cản trở rất lớn đối với VĐV giành thắng lợi trong thi đấu thể thao [1], [10], [23], [30]

1.3 Cơ sở lý luận của phương pháp huấn luyện và điều chỉnh tâm

lí thi đấu cho VĐV thể thao

Theo các nhà tâm lý học hiện đại như Wiliam Marten (Mỹ) Mã Khởi

Vĩ, Trương Lực Vi, Vương Tân Thắng (Trung Quốc), Punhi (Nga) thì huấn luyện và điều chỉnh tâm lý được dựa trên cơ sở của lý luận năng lượng tâm lý

và dựa vào các quy luật quá trình hình thành trạng thái tâm lý tối ưu

1.3.1 Khái quát về năng lượng tâm lý

Trong huấn luyện tâm lý, một khái niệm vô cùng quan trọng mà chúng

ta cần phải hiểu và nắm vững sâu sắc đó là năng lượng tâm lý

Tâm lý học truyền thống đem vấn đề năng lượng tâm lý gọi là rung động làm sống động, thức tỉnh tâm lý và cơ thể

Tâm lý học thể thao đem năng lượng tâm lý gọi là năng lực sức sống và

cường độ do tâm lý tạo nên, lấy nền tảng là động cơ

Trong tập luyện và thi đấu các môn thể thao thành tích cao, năng lượng tâm lý là sự tổng hoà tất cả các kỹ năng tâm lý điều khiển có hiệu quả được hình thành trong hàng ngàn, hàng vạn lần huấn luyện tâm lý của VĐV Năng lượng tâm lý lấy động cơ của VĐV làm nền tảng, tạo ra một năng lực thông qua việc kích hoạt của tâm lý

Nếu loại năng lượng tâm lý này là năng lượng tích cực sẽ thúc đẩy VĐV phát huy năng lực của bản thân; Còn nếu là năng lượng tiêu cực sẽ gây trở ngại cho việc biểu hiện các loại kỹ năng của VĐV Nó có mối quan hệ với các phản ứng cảm xúc khác nhau như hưng phấn vui vẻ khi thành công, buồn

rầu bực mình khi thất bại…[50], [66], [67]

Do tính đặc thù của thi đấu thể thao thành tích cao mang tính quyết liệt căng thẳng, nên cần phải yêu cầu VĐV hạn chế hoạt động thể lực trước thi đấu Cũng giống như bảo tồn năng lượng của cơ thể, VĐV cũng phải thông qua việc hạn chế các hoạt động tâm lý của mình như các tư duy phụ, biểu tượng tiêu cực… để bảo tồn năng lượng tâm lý của mình Như mọi người đã biết, năng lượng cơ thể trước thi đấu của VĐV là năng lượng cất giữ trong cơ

thể dưới hình thức glu cô gen cơ bắp, đường huyết, mỡ thu được nhờ các biện pháp huấn luyện và tăng cường dinh dưỡng… Cũng giống như vậy, năng

lượng tâm lý được tích luỹ ở tư duy dương tính thông qua huấn huấn luyện tâm lý thích hợp và tính xây dựng của hiện thực Năng lực tâm lý sẽ ảnh hưởng đến năng lượng cơ thể ví dụ cơ thể mệt mỏi có thể giảm sự đấu trí trong thi đấu của VĐV; Vì vậy, lý giải và điều khiển tốt năng lượng, tâm lý của VĐV cố gắng đạt được sự thống nhất giữa năng lượng cơ thể và năng lượng tâm lý đó sẽ là một loại trạng tâm lý và sinh lý thích hợp có thể bảo đảm huấn luyện và thi đấu với lượng vận động lớn, cường độ vận động cao

Thực tế chứng minh: Những VĐV có trình độ cao, có kinh nghiệm phong phú đều có thể nắm vững được dự trữ năng lượng cơ trong thi đấu của mình Thậm chí có thể nhận biết tình hình sử dụng năng lượng của mình trong khi vận động, điển hình là các VĐV chạy cự ly dài và trung bình họ có thể xác định và điều chỉnh tốt tốc độ chạy của mình ở lúc nào, đoạn nào hoàn thành tăng tốc cho đến lúc cạnh tranh hết sức với đối thủ Đối với các VĐV

võ, sự phân phối thể lực, năng lực tâm lý qua các hiệp đấu là hết sức cần thiết, điều này còn phụ thuộc vào trình độ của đối thủ cũng như các tình huống diễn

ra trong từng hiệp đấu cụ thể Nếu võ sĩ thi đấu mà không biết sử dụng năng lượng hợp lý ví dụ: VĐV khi gặp một đối thủ mạnh, vừa vào trận đấu đã tấn công liên tiếp huy động tối đa về lực, năng lực tâm lý ở những giây phút đầu tiên của trận đấu thì võ sĩ này thường bị đuối ở các hiệp cuối và bị đối phương khống chế, thậm chí có thể bị hạ đo ván hoặc bị thua tuyệt đối khi chưa hết thời gian thi đấu

Năng lượng tâm lý mặc dù lấy động cơ của VĐV làm cơ sở, thông qua

đó làm cho năng lượng tâm lý có tính chỉ hướng khống chế tư duy phụ tránh những cản nhiễu không có quan hệ để tập trung sức chú ý vào các khâu và quá trình có liên quan với kết quả vận động đưa hiện thực và nhu cầu vào trạng thái cân bằng Năng lượng tâm lý sẽ có thể phát huy được hiệu ích tối đa của nó ngược lại sẽ trở ngại sự biểu hiện kỹ thuật của VĐV gây ra tác dụng tiêu cực

Thực ra đánh giá trạng thái tâm lý trước thi đấu tốt hay xấu là phân tích trạng thái tối ưu năng lượng tâm lý của VĐV, tức là giữa nhu cầu mà bản thân VĐV cần đạt được (như vô địch, á quân…) với năng lực tự nhận biết (tức năng lực kỹ thuật thể lực lúc thi đấu có thể đạt được hay không) có tạo ra sự cân bằng hay không, sự cân bằng này trong tâm lý học thể thao gọi là trạng thái tâm lý tối ưu

Khi VĐV có sự mong đợi quá cao vào sự được mất các danh hiệu thi đấu (tức động cơ) mà năng lực tự nhận biết, năng lực kỹ thuật, thể lực không cân bằng với nó; VĐV sẽ bị lệch lạc về tâm lý tạo ra lo lắng, nôn nóng, thiếu lòng tin và các trở ngại tâm lý khác

Nhà tâm lý học Mỹ Leinar Martens đã dùng sơ đồ dưới đây để phân tích năng lượng tâm lý và trạng thái tâm lý, để giúp chúng ta lý giải năng lượng tâm lý và đánh giá trạng thái tâm lý tối ưu

Theo Martens (1991) năng lượng tâm lý của con người có sự biến đổi cao thấp ở những thời gian khác nhau Khi năng lượng tâm lý của VĐV từ

thấp biến đổi lên cao, thì họ ở vào thời kỳ động viên tâm lý như sắp đến thi đấu Khi năng lượng tâm lý lên quá cao, thì họ lại ở vào trạng thái tâm lý lệch lạc Ví dụ như trong thi đấu hy vọng quá cao vào sự được mất đối với thứ hạng, vì vậy muốn làm cho năng lượng tâm lý của VĐV ở vào trạng thái tâm

lý tối ưu, phải làm động cơ của VĐV cân bằng với năng lực tự nhận biết; Loại trạng thái cân bằng này là trạng thái tâm lý tối ưu và còn gọi là trạng thái sẵn sàng thi đấu

Khi VĐV chuẩn bị bước vào thi đấu sẽ sản sinh một số nhận thức đối với tầm quan trọng của cuộc thi, nhận thức này sẽ tiến hành so sánh với những gì mà họ cho rằng có thể làm được; Nếu như mục đích nào đó mà họ cảm thấy có thể đạt được cao hơn so với những gì mà bản thân họ có thể làm được:

VĐV cảm thấy kết quả thi đấu (như thứ hạng thành tích) càng quan trọng thì mức độ Stress tâm lý càng cao Mặt khác khi VĐV cảm thấy năng lực của họ vượt quá mức yêu cầu cần đạt được ở một mục đích nào đó, họ sẽ

dễ bị rơi vào trạng thái stress

Khu vực giữa 2 khu vực của 2 loại stress này là khu vực năng lượng tâm lý tối ưu còn gọi là khu vực (hoặc trạng thái sẵn sàng thi đấu)

Mối quan hệ giữa năng lượng tâm lý với năng lượng cơ thể

Mối quan hệ giữa năng lượng tâm lý với các loại kỹ năng tâm lý [71], [77], [92], [93], [95]

1.3.2 Cơ sở khoa học của phương pháp huấn luyện và điều chỉnh tâm

lý thi đấu

Trong quá trình nghiên cứu về huấn luyện tâm lý, các nhà khoa học thể thao tâm lý nước ngoài rất quan tâm tới các vấn đề như qui luật quá trình hình thành trạng thái tâm lý tối ưu và những nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả huấn luyện tâm lý Kết quả nghiên cứu về lĩnh vực này đã giúp các nhà khoa học phát hiện ra một số qui luật sau:

Tính giai đoạn của huấn luyện tâm lý

Theo các nhà tâm lý học thể thao huấn luyện kỹ năng tâm lý không phải là một loại phương pháp có hiệu quả nhanh chóng mà là một phương pháp mang tính hệ thống để giúp cho HLV, VĐV nắm vững những gì đã được chứng minh có hiệu quả rõ ràng và nâng cao hứng thú tập luyện

Huấn luyện kỹ năng tâm lý được tiến hành giống như học tập kỹ thuật môn chuyên sâu; Trước tiên cần phải học một số nội dung cơ bản, sau đó đem ứng dụng những kỹ năng tâm lý cơ bản này vào trong tình huống thi đấu Từ thực tiễn huấn luyện kỹ năng tâm lý mà xem xét, huấn luyện kỹ năng tâm lý được các nhà tâm lý học chia thành 3 giai đoạn:

Giai đoạn 1: Giới thiệu cho VĐV nguyên lý, huấn luyện của mỗi loại

kỹ năng tâm lý, làm cho họ có thể nhận thức được cách sử dụng những kỹ năng này và những ảnh hưởng của chúng đến thành tựu trong tập luyện và thi đấu thể thao của họ

Giai đoạn 2: Trang bị cho VĐV các kiến thức và tài liệu giúp cho họ thông qua huấn luyện nâng dần từng bước nắm vững các kỹ năng này

Giai đoạn 3: Nắm thành thạo các kỹ năng này để có thể ứng dụng nó vào trong thực tế thi đấu Muốn nắm vững phương pháp, phải tập luyện lặp đi lặp lại giống như tập luyện các kỹ năng của cơ thể, cho tới khi kỹ năng hình

thành định hình và đạt tới trình độ tự động hoá

Các giai đoạn hình thành kỹ năng tâm lý về cơ bản cũng như 3 giai đoạn hình thành kỹ năng động tác

Các quá trình của huấn luyện tâm lý

Việc sắp xếp học tập, tập luyện kỹ năng tâm lý theo các nhà tâm lý thể thao Rudich, Mã Khởi Vĩ, Vương Tân Thắng cần có 3 quá trình: Tự giám sát kiểm tra; Tự đánh giá; Tự củng cố nâng cao

Những nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả huấn luyện tâm lý Theo các nhà tâm lý học và các HLV thể thao ở các nước có nền thể thao phát triển

như: Mỹ, Nga, Trung Quốc v.v thì có 4 nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến hiệu quả huấn luyện tâm lý Bao gồm: Động cơ tập luyện thể thao; Năng lực nhận thức và năng lực thể thao của VĐV; Tuổi tác, giới tính và đặc trưng tâm lý cá tính chi phối hiệu quả huấn luyện tâm lý [9]

1.3.3 Phương pháp và môi trường huấn luyện tâm lý, ảnh hưởng tới hiệu quả huấn luyện tâm lý

Trong xu hướng coi trọng huấn luyện tâm lý như hiện nay các nhà khoa học, HLV đã luôn tìm ra các phương pháp biện pháp huấn luyện tâm lý mang tính hiệu quả cao, song họ cũng cho rằng không phải phương pháp nào cũng

có hiệu quả như nhau đối với mọi đối tượng Việc sử dụng các phương pháp huấn luyện đặc biệt là liều lượng, cách xắp xếp, cách làm cụ thể của HLV sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới hiệu quả của huấn luyện tâm lý; Mặt khác trong quá trình huấn luyện tâm lý còn chịu tác động rất nhiều của môi trường khí hậu, thời tiết điều kiện tập luyện, sinh hoạt và thi đấu, yếu tố gia đình và xã hội,

vai trò của HLV và đồng đội… Vì vậy muốn đạt hiệu quả cao trong huấn

luyện tâm lý HLV ngoài việc chú trọng ứng dụng các phương pháp huấn luyện có hiệu quả cao còn phải dựa vào các điều kiện môi trường thực tế để tiến hành huấn luyện mới có thể làm cho huấn luyện tâm lý đạt được hiệu quả cao

1.3.4 Các nguyên tắc huấn luyện tâm lý trong thể thao thành tích cao

Nguyên tắc huấn luyện tâm lý trong thể thao thành tích cao được xây dựng trên cơ sở kinh nghiệm thực tế huấn luyện tâm lý nhiều năm của các chuyên gia tâm lý và ở chừng mực nào đó nó phản ánh các quy luật của quá trình huấn luyện tâm lý; Những nguyên tắc này là các yêu cầu cơ bản cần được tuân thủ để tiến hành huấn luyện tâm lý đạt hiệu quả Khi huấn luyện tâm lý trong thể thao thành tích cao, việc tuân thủ những nguyên tắc này có thể bảo đảm cho huấn luyện tâm lý được thuận lợi hơn và chất lượng cao hơn, tránh được đi đường vòng, đồng thời cuối cùng đạt được hiệu quả tốt như