Hoàn thiện phân cấp phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước tỉnh (thành phố) trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam

Hoàn thiện phân cấp phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước tỉnh thành phố trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam Đề cương đề tài mã số:LA2118 PHẦN MỞ ĐẦU...1 Chương 1...6 Cơ sở lí lu

Hoàn thiện phân cấp phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước tỉnh (thành phố) trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam

Đề cương đề tài mã số:LA2118

PHẦN MỞ ĐẦU 1 Chương 1 6

Cơ sở lí luận, thực tiễn của việc hoàn thiện phân cấp quản lý ngân sách nhà nước tỉnh (thành phố) trong điều kiện chuyển sang kinh tế thị trường 6

1.1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ NSNN VÀ PHÂN CẤP QUẢN LÝ NSNN TỈNH (T.PHỐ ) TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 6

1.1.1 Khái niệm và vai trò của ngân sách Nhà nước 6 1.1.2 Khái niệm của phân cấp quản lý NSNN 9

1.2 SỰ CẦN THIẾT VÀ NỘI DUNG HOÀN THIỆN PHÂN CẤP QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TỈNH (THÀNH PHỐ) TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 10

1.2.1 Sự cần thiết phân cấp quản lý ngân sách nhà nước tỉnh (thành phố) 10 1.2.2 Nội dung cơ bản và các nguyên tắc cơ bản của phân cấp QLNS Nhà nước giữa TW đối với cấp tỉnh (thành phố) 17 1.2.3 Các nhân tố ảnh hưởng tới phân cấp phân cấp quản lý ngân sách nhà nước 30

1.3 TÌNH HÌNH PHÂN CẤP QLNSNN GIỮA TRUNG ƯƠNG VÀ ĐỊA PHƯƠNG Ở MỘT

SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI NHỮNG BÀI HỌC CÓ THỂ VẬN DỤNG Ở VIỆT NAM 33

1.3.1 Phân cấp phân cấp quản lý ngân sách là vấn đề mà ở bất kỳ nước nào cũng được nhà nước quan tâm 34 1.3.2 Hệ thống ngân sách được tổ chức phù hợp với hệ thống hành chính 34 1.3.3 Phân cấp phải tuân thủ các nguyên tắc cơ bản trong phân cấp quản lý ngân sách 34

1.3.4 Các xu hướng phân cấp có 2 xu hướng trong phân cấp phân cấp quản lý ngân sách nhà nước: một là, tập trung nhiều về ngân sách trung ương; hai là, mở rộng

quyền tự chủ cho các địa phương 35

1.3.5 Việc phân cấp phân cấp quản lý ngân sách ở các nước không lồng ghép, ngân sách cấp trên không bao gồm ngân sách cấp dưới, ngân sách chính phủ không bao gồm ngân sách địa phương 35

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÂN CẤP PHÂN CẤP QUẢN LÝ NGÂN SÁCH GIỮA TW VÀ TỈNH (THÀNH PHỐ) HIỆN NAY 37

2.1 THỰC TRẠNG CỦA PHÂN CẤP QLNS GIỮA TW VÀ ĐỊA PHƯƠNG 37

2.1.1 Tổ chức hệ thống ngân sách Nhà nước 37

2.1.2 Thực trạng của phân cấp quản lý ngân sách nhà nước 38

2.1.2.1 Tổng quan về quá trình phân cấp QLNS 38

2.1.2.2 Phân định nguồn thu giữa ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương 40

2.1.2.3 Phân định nhiệm vụ chi giữa NSTW và ngân sách địa phương 45

2.1.2.4 Phân định nhiệm vụ thu, chi đối với ngân sách cấp huyện, quận 50

2.1.2.5 Phân định nhiệm vụ thu, chi của ngân sách cấp xã 51

2.1.3 Quá trình lập, chấp hành và quyết toán ngân sách nhà nước 52

2.2 ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG PHÂN CẤP PHÂN CẤP QUẢN LÝ NGÂN SÁCH GIỮA TRUNG ƯƠNG VÀ TỈNH (THÀNH PHỐ) - NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA HIỆN NAY 53

2.2.1 Những kết quả đạt được 53

2.2.1.1 Vai trò, nhiệm vụ quyền hạn của Quốc hội và HĐND địa phương được tăng cường và phân định rõ ràng hơn trong việc xem xét, quyết định dự toán NSNN phân bổ NSNN và phê chuẩn quyết toán NSNN 53

2.2.1.2 Việc phân công, phân cấp giữa các cơ quan trung ương, giữa ngân sách trung ương và ngân sách địa phương đã rõ ràng, rành mạch hơn Tính công khai, minh bạch trong quản lí, điều hành ngân sách được tăng cường, hạn chế tình trạng "xin, cho" trong phân bổ ngân sách Nhà nước 55

2.2.1.3 Quy trình quản lí chi ngân sách nhà nước có sự đổi mới tích cực, phù hợp với hướng cải cách hành chính ở nước ta 58

2.2.1.4 Công tác quyết toán NSNN đã đi dần vào nề nếp, chất lượng được nâng lên 59 2.2.1.5 Phân cấp phân cấp quản lý ngân sách cho địa phương (theo Luật ngân

sách hiện hành) đã phát huy tố hơn tính chủ động sáng tạo của địa phương Do

đó, có tác động tích cực thúc đẩy kinh tế địa phương phát triển 59 2.2.2 Những hạn chế, tồn tại của phân cấp phân cấp quản lý ngân sách địa phương hiện hành 60

2.2.2.1 Trong việc quyết định dự toán, điều chỉnh dự toán và phê chuẩn quyết

toán ngân sách địa phương có sự trùng lặp thẩm quyền, trách nhiệm giữa các cấp 60

2.2.2.2 Quy trình ngân sách quá dài, trong khi thời gian có hạn, dẫn tới tình

trạng thưòi gian giành cho mỗi khâu trong quy trình ngân sách Nhà nước ngắn ảnh hưởng tới thẩm quyền và chất lượng phân cấp quản lý ngân sách nhà nước

và ngân sách địa phương 61

2.2.2.3 Luật ngân sách năm 2002 đã rất chú trọng đến phân cấp phân cấp quản

lý ngân sách cho địa phương, nhưng vẫn còn một số tồn tại cần tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện nhằm huy tính chủ động của địa phương hơn nữa 64

2.2.2.4 Hội đồng nhân dân địa phương có quyền Quyết định dự toán chi, tuy

nhiên trên thực tế đôi khi mang tính hình thức: 65

2.2.2.5 Trong quá trình triển khai thực thi phân cấp ngân sách theo Luật qui

định việc kiểm soát chi của địa phương gặp nhiều khó khăn 66

2.2.3 Nguyên nhân hạn chế trong phân cấp quản lý ngân sách tỉnh (T.phố) 67 CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM, PHƯƠNG HƯỚNG, BIỆN PHÁP HOÀN THIỆN PHÂN CẤP QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI TỈNH (THÀNH PHỐ) 69

3.1 CÁC QUAN ĐIỂM CẦN QUÁN TRIỆT TRONG HOÀN THIỆN PHÂN CẤP QUẢN

LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI TỈNH (THÀNH PHỐ) 69

3.1.1 Bảo đảm tính thống nhất của hệ thống tài chính quốc gia và vai trò chủ đạo của ngân sách Trung ương; đồng thời phát huy tính chủ động, năng động, sáng tạo

của địa phương trong phát triển kinh tế - xã hội địa phương và tích cực góp phần

vào phát triển kinh tế xã hội của đất nước 69

3.1.2 Bảo đảm hiệu quả kinh tế - xã hội cao trong sử dụng ngân sách Nhà nước .70 3.1.3 Bảo đảm sự rõ ràng, minh bạch và sự công bằng 71

3.2 PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN PHÂN CẤP QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI TỈNH (THÀNH PHỐ) 72

3.2.1 Sớm khắc phục sự trùng lặp thẩm quyền, trách nhiệm giữa các cấp TW và địa phương trong quyết định dự toán, điều chỉnh dự toán và phê chuẩn quyết toán ngân sách địa phương 72

3.2.2 Tiếp tục hoàn thiện các quy định pháp lý, các phân cấp quản lý phân cấp quản lý ngân sách theo hướng phân cấp nhiều hơn cho địa phương nhằm phát huy quyền làm chủ, năng động, sáng tạo của địa phương 75

3.2.3 Chuyển đổi cơ chế phân bổ nguồn vốn vay và phương thức đầu tư theo nguyên tắc thị trường 78

3.2.4 Xây dựng và thực hiện các kế hoạch tài chính - ngân sách trung và dài hạn 79 3.2.5 Chuyển việc bố trí ngân sách theo chi phí các yếu tố đầu vào sang bố trí ngân sách theo mục tiêu, kết quả, hiệu quả kinh tế xã hội ở đầu ra 81

3.3 CÁC GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN PHÂN CẤP QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI TỈNH (THÀNH PHỐ) 83

3.3.1 Hoàn thiện tổ chức bộ máy của Hội đồng nhân dân địa phương 83

3.3.2 Nâng cao năng lực cán bộ công tác trong hệ thống HĐND địa phương 88

3.3.3 Bổ sung, chi tiết hoá các quy định hiện hành theo hướng nâng cao thực quyền "giám sát" của Hội đồng nhân dân địa phương 90

3.3.4 Bổ xung, hoàn thiện một số quy chế để tăng cường khả năng kiểm soát chi của HĐND địa phương 91

3.3.5 Hoàn thiện hệ thống căn cứ, định mức trong lập và phân bổ dự toán ngân sách 92

KẾT LUẬN 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

PHẦN PHỤ LỤC 101

LỜI CẢM ƠN 114

LỜI CAM ĐOAN 115

DANH MỤC BẢNG, BIỂU TRONG LUẬN VĂN 116

Mẫu biểu 01 117

Mẫu biểu 02 118

Mẫu biểu 03: *Thành phố Hồ Chí Minh 119

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Ngân sách Nhà nước là một công cụ phân cấp quản lý tài chính quan trọng của một quốc gia, để quản lý quá trình hình thành và phân bố một cách có hiệu quả việc sử dụng các nguồn lực tài chính khan hiếm của quốc gia đó, tạo tiền đề và điều kiện thuận lợi thúc đẩy sự phát triển hài hoà và điều kiện thuận lợi thúc đẩy sự phát triển hài hoà cả về kinh tế và xã hội, bảo đảm mục tiêu ổn định, công bằng và bền vững, thông qua việc thoả mãn nhu cầu xã hội Trên cơ

sở đó tạo điều kiện tăng thu nhập, cải thiện và nâng cao chất lượng cuộc sống của dân cư

Thực tế cho thấy ở các nước trên thế giới, NSNN thực sự trở thành một công cụ phân cấp quản lý tài chính quan trọng thông qua đó Nhà nước thực hiện các mục tiêu phát triển Tuy nhiên, tuỳ thuộc vào đặc điểm của từng nước, tuỳ thuộc vào quan điểm, và nhận thức của các nhà hoạch định phân cấp quản lý (cũng như các ràng buộc khác) mục tiêu, định hướng, nhịp độ phát triển có thể

có sự khác nhau giữa các quốc gia

Việt Nam (nhất là sau 1986) luôn theo đuổi chủ trương thực thi phân cấp quản lý sử dụng NSNN là một công cụ tài chính quan trọng để thúc đẩy sự phát triển các ngành và các vùng kinh tế Năm 1996 luật NSNN ra đời (có hiệu lực thi hành từ năm Ngân sách 1997) sau đó được thay thế bằng luật NSNN năm

2002 (có hiệu lực thi hành từ năm ngân sách 2004) đã góp phần quan trọng nâng cao hiệu quả quản lý điều hành NSNN theo chủ trương trên

Tỉnh (thành phố) là vùng HC - KT quan trọng Tỉnh (thành phố) vừa là một cấp vùng kinh tế chiến lược; lại vừa là một cấp hành chính địa phương lớn nhất Sự trùng hợp giữa kinh tế và hành chính đã cho phép tỉnh (thành phố) là một cấp NSNN quan trọng

Phát triển kinh tế - xã hội các tỉnh (thành phố) là một nhiệm vụ sống còn đối với đất nước Nhà nước sử dụng công cụ NSNN như thế nào để thúc đẩy sự

phát triển kinh tế xã hội ở các địa phương Luật NSNN năm 2002, các văn bản dưới luật và Bộ Tài chính hướng dẫn thi hành luật đã có tác dụng to lớn vào việc nâng cao hiệu quả quản lý điều hành ngân sách Nhà nước nhằm thực hiện mục tiêu phát triển đất nước nói chung và từng địa phương nói riêng Tuy nhiên, tình hình kinh tế, đời sống của cả nước và địa phương phát triển, biến đổi từng ngày, luật ngân sách và các văn bản khác qua thực hiện bộc lộ nhưng lạc hậu, hạn chế cần được bổ sung, hoàn thiện trong vấn đề phân cấp quản lý NSNN

Với lí do đó, tôi chọn đề tài: "Hoàn thiện phân cấp phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước tỉnh (thành phố) trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam" làm đề tài luận văn thạc sĩ của mình.

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu trên hướng đề tài:

Vấn đề phân cấp quản lý ngân sách nói chung và phân cấp quản lý ngân sách đối với tỉnh (thành phố) nói riêng là một vấn đề quan trọng, luôn được quan tâm nghiên cứu

- Trước năm 1996 - có hàng loạt nghiên cứu nhằm góp phần xây dựng luật ngân sách năm 1996

- Những năm 2000 - 2001 - cũng có hàng loạt nghiên cứu nhằm hoàn thiện luật ngân sách năm 1996 Xây dựng luật ngân sách năm 2002

- Luật nghiên cứu năm 2002, được thi hành từ năm 2004, đã trải qua trên

3 năm thực thi Đã đến lúc phải nghiên cứu xem xét để bổ sung, hoàn thiện

 Quốc hội đã cử nhiều đoàn giám sát thi hành luật Ngân sách 2002 Các đoàn đều có báo cáo giám sát tại các địa phương

 Quốc hội và Uỷ ban kinh tế - ngân sách của Quốc hội đã cử nhiều đoàn

đi khảo sát tình hình lập, phê chuẩn dự toán, phân bổ quyết toán ngân sách ở nhiều nước trong khu vực và trên thế giới Các đoàn đi về đều có báo cáo khảo sát, đúc rút kinh nghiệm

 Năm 2005-2006 có các đề tài thuộc dự án VIE 02/08 như đánh giá việc thực hiện luật NSNN và kiến nghị hoàn thiện do GS.TSKH Tào Hữu Phùng làm chủ nhiệm; Nghiên cứu cơ cấu thu, chi ngân sách Nhà nước trong mối quan hệ

với tốc độ tăng trưởng kinh tế, xoá đói giảm nghèo và các chỉ tiêu kinh tế vi mô khác do TSKH Trịnh Huy Quách làm chủ nhiệm; Cơ cấu lại các khâu chủ trương NS Việt Nam do Nguyễn Minh Tân làm chủ nhiệm; Luận án Tiến sĩ kinh

tế đề tài: Nâng cao hiệu quả quản lý chi tiêu NSNN nhằm phục vụ yêu cầu phát triển ở Việt Nam của Nguyễn Phú Hà

- Để ra đời và chuẩn bị các điều kiện thi hành luật ngân sách năm 2002 Các năm 2003, 2004, 2005, 2006 và 2007 Quốc hội, Chính phủ, Bộ Tài chính có nhiều báo cáo giải trình ra đời Nghị quyết Quốc hội, Nghị định Chính phủ, Thông tư của Bộ Tài chính Đây là những tài liệu quý (luận văn thống kê đầy đủ

ở phần danh mục tài liệu tham khảo)

- Hàng năm các địa phương khi trình lên Chính phủ dự toán NSĐP đều có bản giải trình, đây là những tài liệu thực tế rất cụ thể, rất thời sự gợi ý nhiều ý tưởng tốt

Những tác phẩm nghiên cứu của các cơ quan, các tác giả vào những năm gần đây được luận văn hệ thống và phát triển hình thành nội dung cơ bản của luận văn này

3 Mục đích nghiên cứu:

Mục đích nghiên cứu của luận văn: khảo sát đánh giá phân cấp quản lý NSNN đối với tỉnh (thành phố) trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay Từ

đó, đề xuất các quan điểm các phương hướng và giải pháp tiếp tục hoàn thiện phân cấp quản lý ngân sách đối với tỉnh (thành phố) trong thời gian tới

Để thực hiện mục đích luận văn phải hoàn thành các nhiệm vụ sau:

- Về mặt lí luận: sẽ hệ thống hoá các cơ sở lí luận liên quan đến đề tài như: NSNN, NS tỉnh (thành phố); phát triển kinh tế - xã hội tỉnh (thành phố); Phân cấp quản lý NSNN tỉnh (thành phố); trong điều kiện nền kinh tế thị trường; kinh nghiệm phân cấp quản lý NSNN tỉnh (thành phố) của một vài nơi trên thế giới

- Phân tích thực trạng phân cấp quản lý NSNN đối với tỉnh (thành phố) ở nước ta hiện nay Các phân tích được tiến hành trên cơ sở các quan điểm phát

triển, quan điểm thị trường (đã đề cập ở chương 1) và qua điều tra khảo sát, phân tích nhằm phát hiện hệ thống phân cấp quản lý NSNN đối với tỉnh (thành phố) hiện hành còn những gì cản trở sự phát triển, cản trở sự hình thành cơ chế thị trường

- Đề xuất các quan điểm, hướng đổi mới hệ thống phân cấp quản lý và các biện pháp tạo điều kiện thực hiện các đổi mới đã đề xuất

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu là NSNN, NSNN tỉnh (thành phố), hệ thống phân cấp quản lý NSNN đối với tỉnh (thành phố) của Nhà nước

- Hướng tiếp cận: Từ vị trí của các nhà hoạch định phân cấp quản lý NS ở

TW, để nhìn nhận lại hệ thống phân cấp quản lý đã ban hành, theo các quan điểm phát triển, quan điểm kinh tế thị trường, và quan điểm hiệu quả kinh tế- xã hội và thực tiễn thực thi các phân cấp quản lý thuộc lĩnh vực này các năm qua

- Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu tình hình sau khi có luật NSNN 2002 là chủ yếu, có đối chiếu với tình hình ở thời kỳ thực thi luật NSNN 1996

Về hướng tiếp cận (do đó giới hạn phạm vi nội dung nghiên cứu)

Việc phân cấp quản lý NSNN cấp tỉnh (thành phố) liên quan đến hàng loạt phân cấp quản lý cụ thể, ít nhất cũng là các phân cấp quản lý thu, chi ngân sách, các phân cấp quản lý thể hiện vai trò của nhà nước trong các quan hệ giữa Nhà nước và các chủ thể kinh tế của nền kinh tế thị trường, phân cấp quản lý phân định quyền hạn giữa TW với các cấp chính quyền địa phương trong quá trình hình thành, tạo lập và sử dụng hợp lý có hiệu quả NSNN v.v Tuy nhiên,

do đối tượng nghiên cứu tập trung là phân cấp quản lý ngân sách cấp tỉnh, nên nhóm phân cấp quản lý phân định trách nhiệm, quyền hạn giữa TW với cấp chính quyền địa phương là quan trọng và bao trùm

5 Phương pháp nghiên cứu:

Luận văn sẽ sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu như: điều tra, khảo sát, phân tích, so sánh, suy diễn, khái quát hoá… để nghiên cứu

6 Đóng góp của luận văn:

- Hệ thống hoá những vấn đề lý luận và các quan điểm của Đảng ta về phân cấp QLNSNN trong công cuộc đổi mới đất nước

- Đánh giá tổng quát Thực trạng phân cấp QLNSNN tỉnh (thành phố) giai đoạn 2001-2006.

- Đề xuất phương hướng và giải phỏp nhằm phỏt huy tớnh tớch cực

và hạn chế phân cấp QLNSNN tỉnh (thành phố) giai đoạn 2001-2006.

7 Kết cấu của luận văn:

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo Luận văn dự kiến có 3 chương

- Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc hoàn thiện phân cấp quản lý NSNN tỉnh (thành phố)

- Chương 2: Thực trạng phân cấp QLNSNN tỉnh (thành phố) giai đoạn 2001-2006

- Chương 3: Quan điểm, phương hướng và biện pháp tiếp tục hoàn thiện phân cấp QLNSNN tỉnh (thành phố)