Hành trình pedro páramo và cấu trúc tự sự hiện thực huyền ảo trong tiểu thuyết pedro páramo

HÀNH TRÌNH CỦA PEDRO PÁRAMO VÀ CẤU TRÚC TỰ SỰ HIỆN THỰC HUYỀN ẢO TRONG TIỂU THUYẾT PEDRO PÁRAMO NHÀ VĂN JUAN RULFO.Tiểu thuyết chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Văn học Mỹ Latin. Cốt truyện mơ hồ, nhân vật hư ảo, kết cấu đứt gãy.

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN



HÀNH TRÌNH CỦA PEDRO PÁRAMO

VÀ CẤU TRÚC TỰ SỰ HIỆN THỰC HUYỀN ẢO

TRONG TIỂU THUYẾT PEDRO PÁRAMO

NHÀ VĂN JUAN RULFO

HỌC PHÀN: VĂN HỌC TÂY ÂU – MỸ HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS NGUYỄN PHƯƠNG KHÁNH

Đà Nẵng - 2022

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 6

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Bố cục 7

NỘI DUNG 8

CHƯƠNG 1: TIỂU THUYẾT PEDRO PÁRAMO TRÊN HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO NGHỆ THUẬT CỦA JUAN RULFO VÀ CẤU TRÚC TỰ SỰ HIỆN THỰC HUYỀN ẢO TRONG VĂN HỌC MỸ LATINH 8

1.1 Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo khu vực Mỹ Latinh 8

1.1.1 Khái niệm chủ nghĩa hiện thực huyền ảo (Magical Realism) 8

1.1.2 Đặc trưng của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo 8

1.1.3. Cấu trúc tự sự hiện thực huyền ảo – nghệ thuật đắt giá tiểu thuyết Mỹ Latinh 10

1.2 Tiểu thuyết Pedro Páramo – bước nhảy vọt về nghệ thuật sự sự trong hành trình sáng tạo của Juan Rulfo 14

1.2.1 Nhà văn Juan Rulfo – cây bút hiện thực huyền ảo xuất sắc trong nền văn học Mỹ Latinh 14

1.2.2 Tiểu thuyết Pedro Páramo – bước nhảy vọt về nghệ thuật tự sự 18

CHƯƠNG 2: HÀNH TRÌNH CỦA PEDRO PÁRAMO TRONG TIỂU THUYẾT PEDRO PÁRAMO CỦA NHÀ VĂN JUAN RULFO 20

2.1 Sự kiện cuộc đời của Pedro Páramo 20

2.2 Hành trình truy tìm bản ngã của nhân vật Pedro Páramo 22

2.3 Hiện thực đấu tranh chống áp bức 24

2.3.1 Đại diện của tầng lớp bốc lột 24

2.3.2 Một giai đoạn cách mạng Mexico đi vào tiểu thuyết 25

CHƯƠNG 3: CẤU TRÚC TỰ SỰ HIỆN THỰC HUYỀN ẢO TRONG TIỂU THUYẾT PEDRO PÁRAMO CỦA NHÀ VĂN JUAN RULFO 28

3.1 Đảo lộn trật tự sự kiện cốt truyện 28

3.1.1 Cấu trúc phân mảnh 31

3.1.2 Kết cấu đan xen 32

3.2 Người kể chuyện đa ngôi và sự chuyển đổi điểm nhìn 34

3.2.1 Juan Preciado – góc nhìn của người kể chuyện ngôi thứ nhất 34

3.2.3 Tự sự đa ngôi kể đến sự hòa quyện các góc nhìn 39

3.3 Nhân vật bước ra từ thế giới tâm linh 40

3.4 Bất tận và lật đổ không gian 42

3.4.1 Comala – khát vọng thiên đường 42

3.4.2 Comala – mô hình khao khát truy tìm mà không thấy 45

3.4.3 Comala – cô đơn, ma mị và chết chóc 46

3.5 Thời gian “không thời gian” 48

3.5.1 Thời gian thực tại 48

3.5.2 Thời gian cõi chết 49

3.5.3 Thời gian tâm lí 50

KẾT LUẬN 52

TÀI LIỆU THAM KHẢO 53

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Văn học Mỹ Latinh bao gồm văn học của các quốc gia thuộc Tây bán cầu, mà cụ thể

là vùng lãnh thổ Trung và Nam Mỹ chủ yếu viết bằng tiếng Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha.Đây là nền văn học phát triển mạnh mẽ và để lại nhiều thành tựu nổi bật cho nền văn họcthế giới Dù ở bất kỳ giai đoạn nào, văn học Mỹ Latinh vẫn có một chỗ đứng cụ thể và đạtđược nhiều giá trị về chủ đề, thể loại, hình thức hay phong cách Bước vào thế kỷ XX, vănhọc Mỹ Latinh lại càng hấp dẫn và có sức vẫy gọi độc giả với Chủ nghĩa hiện thực huyền

ảo (magical realism) – một khuynh hướng mới trong tiểu thuyết Mỹ Latinh hiện đại sauChiến tranh thế giới thứ II

Khái niệm Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo được hiểu là sự kết hợp bởi hai yếu tố là

“hiện thực” (real) và “huyền ảo” (magic) Và khái niệm này lần đầu được xuất hiện trong

Lời nói đầu tập Những truyền thuyết của Goatêmala của nhà văn Asturias Đây là tác

phẩm văn xuôi đầu tiên của Asturias và gây tiếng vang lớn ở châu Âu Song ở giai đoạn

này, khái niệm về Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo chưa thực sự được công nhận chính thức Mãi đến khi xuất hiện tiểu thuyết của Carpentier Vương quốc trần gian vào năm 1949, cụm

từ Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo mới được xem là một khuynh hướng mới trong nền văn

học Mỹ Latinh

Thế kỷ XX, văn học Mỹ Latinh chuyển mình với nhiều sự khai phá mới mẻ và đầysáng tạo của các thế hệ nhà văn, nhà thơ Trong đó, sự ra đời các tiểu thuyết mang màu sắcChủ nghĩa hiện thực huyền ảo đã đánh dấu một thời kỳ văn học phát triển sôi nổi và phongphú Đã có rất nhiều tiểu thuyết mang khuynh hướng văn học này với những tác giả nổitiếng như: Asturias, Amado, Marquez,…Trong đó, chúng ta không quên kể đến nhà văn

Juan Rulfo với cuốn tiểu thuyết Pedro Páramo Đây được xem là cuốn tiểu thuyết phức tạp

bởi sự đan xen giữa hai yếu tố hiện thực và huyền ảo, tạo ra một hai thế giới song hànhkhiến người đọc miên mang trong những câu chuyện của những bóng ma vực vờ Điềuđáng chú ý ở tác phẩm này là một cấu trúc tự sự độc đáo được xây dựng tạo nên cảm giác

mơ hồ về không gian và thời gian, giữa hiện tại và quá khứ Hơn nữa, việc tìm hiểu và nắmbắt các vấn đề về cấu trúc tự sự sẽ giúp chúng ta thâm nhập sâu và hiểu thấu các tầng ýnghĩa về nội dung và nghệ tuật mà tác giả muốn gửi gắm

Để khẳng định vai trò to lớn của cấu trúc tự sự trong mỗi tác phẩm, chúng tôi muốnkhai thác và tìm hiểu sâu hơn về các vấn đề lý thuyết của cấu trúc tự sự mà cụ thể là cấutrúc tự sự của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo để soi chiếu vào tiểu thuyết Mỹ Latinh ở thế

kỷ XX Ngày nay, có rất nhiều công trình học thuật nghiên cứu các vấn đề về tự sự học vàđạt được nhũng thành công rực rỡ.

Chính vì vậy, chúng tôi lựa chọn và nghiên cứu về đề tài “Hành trình của Pedro Páramo và cấu trúc tự sự hiện thực huyền ảo trong tiểu thuyết Pedro Páramo - Juan Rulfo” với mong muốn giải mã được hành trình của nhân vật Pedro Páramo và cấu trức tự

sự hiện thực huyền ảo trong tiểu thuyết này Qua đó, việc nghiên cứu đề tài sẽ làm phongphú thêm mảng đề tài về cấu trúc tự sự hiện thực huyền ảo, cũng như các đề tài liên quanđến tiểu thuyết Pedro Páramo của nhà văn Juan Rulfo

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Tình hình nghiên cứu về nhà văn Juan Rulfo

Những vấn đề xung quanh tiểu sử Juan Rulfo luôn được thừa nhận là sự tồn tại củamột huyền thoại Giới học giả khi nghiên cứu về ông chưa bao giờ đưa vào trong các côngtrình của mình sự khẳng định chắc nịch nào về tính chính xác những thông tin về Rulfo.Rulfo khi còn sống ông từ chối mọi phỏng vấn, và từ chối trả lời những câu hỏi về đời tưcủa mình Chính vì lẽ đó đã khiến Rulfo trở thành một bí ẩn sống động, suốt ba mươi nămcuối đời Rulfo đã tạo nên một huyền thoại xung quanh sự sáng tạo của mình Hầu nhưnhững công trình viết về tiểu sử Rulfo, các nhà nghiên cứu ít khi khai thác cả hành trìnhcuộc đời ông mà thường hay xé nhỏ giai đoạn ra để khai phá nó bằng những hướng tiếpcận khác nhau

Luis Harss (1968) “Juan Rulfo o la pena sin nombre” 1 (“Juan Rulfo hay nỗi buồnkhông tên”): công trình đưa ra những hình mẫu, thiết lập những bức chân dung tâm lý sâusắc nhất đã được viết về Rulfo Điểm nổi bật, ấn tượng của bài viết này chính là thông quanhững cách gợi ý các nét vẽ và cử chỉ, từ đó tạo dựng nên những điểm tương đồng giữa cácnhân vật mà Rulfo đã xây dựng cùng với sự ẩn chứa bóng dáng của nhà văn trong đó Mặtkhác, Luis Harss cũng vẽ nên một bản đồ để tìm cội nguồn của nhà văn bên cạnh sự khác

xa của Rulfo so với chủ nghĩa khu vực Tác giả công trình đã đi sâu vào thời thơ ấu và tuổitrẻ của nhà văn bất hạnh này để thông qua đó khai phá rộng và sâu hơn những câu chuyệntiểu thuyết của một hiện tượng kì diệu của văn học Harss đã dùng những phân tích củamình chỉ ra những đặc điểm và động lực của các nhân vật để đối chiếu nó với những đặcđiểm và động lực của người đã tạo ra họ Tổng kết lại công trình nghiên cứu phê bình của

1 Harss, Luis và Barbara Dohmann “Juan Rulfo o la pena sin nombre” en Los nuestros Buenos Aires:

Sudamericana, 1968: 301-377

Harss chính là đã phác họa một bức tranh về lịch sử xã hội của tác phẩm nhuốm màu biquan mà nhà văn Juan Rulfo không thể nào rũ bỏ được.

Năm 1973, nhà văn Reina Roffé đã xuất bản tác phẩm “Juan Rulfo: autobiografía armada” (Juan Rulfo: tự truyện vũ trang), đây được xem là một trong những văn bản tiểu

sử đầu tiên của nhà văn Trong cuốn sách này, Rulfo đã xuất hiện với ngôi kể thứ nhấtbằng một đoạn độc thoại, Rulfo đã dạo quanh lịch sử tổ tiên của mình, tái hiện nhữngkhoảnh khắc về thời thơ ấu và cuộc sống nông thôn của ông ở thị trấn Jalisco Đồng thời,cuốn tự truyện của nhà văn Reina Roffé cũng đề cập đến quá trình Rulfo sáng tạo các tácphẩm của mình và thể hiện vị trí của ông với tư cách là một nhà văn về sự đụng chạmtrong mối quan hệ giữa vùng nông thôn và thành phố Mexico. 

Trong “Antecedentes y datos biográficos de Juan Rulfo” 2 (Lịch sử và dữ liệu tiểu sửcủa Juan Rulfo) năm 1987, Federico Munguía Cárdenas đã xác định ngày tháng và thiết lậpnhững mâu thuẫn xung quanh tài liệu tham khảo tiểu sử Liên quan đến các phương diệntiếp cận và giai đoạn tiểu sử Rulfo, năm 1992 Antonio Alatorre đã tái hiện tâm trạng và

thói quen của nhà văn khi còn là nhân viên của Bộ Nội vụ (1936-1947) trong “Cuitas del Joven Juan Rulfo, burócrata”3 (Những rắc rối của chàng trai trẻ Juan Rulfo, quan chức) Emmanuel Carballo (1994) với công trình “Juan Rulfo, 1917-1986”4 đã xây dựng một tiểu

sử trí tuệ dựa trên sự tổng hợp thông tin từ đồng nghiệp của Rulfo tại Centro Mexicano deEscritores và khẳng định: “Tôi có ảnh hưởng quyết định đến Juan Rulfo Đó là một trongnhững khám phá của tôi Người ta đã không cho tôi sự tín nhiệm cần thiết vì lý do chínhsách văn học”5[81]

“La leyenda de Rulfo: cómo se construye el escritor desde el momento que deja de serlo”6 (Huyền thoại về Rulfo: Cách nhà văn được xây dựng từ thời điểm anh ta không còn

là ai) năm 1992, nhà phê bình Jorge Rufinelli đã xét qua những điều bịa đặt xung quanhvấn đề trở thành một nhân vật huyền thoại đa nguyên: Rulfo là nhà văn truyền thống thiên

2 Munguía Cárdenas, Federico “Antecedentes y datos biográficos de Juan Rulfo” en Homenaje a Juan Rulfo.

Recopilación, revisión de textos y notas de Dante Medina Guadalajara: Universidad de Guadalajara, Centro

de Estudios Literarios, 1987.

3 Alatorre, Antonio “Cuitas del joven Juan Rulfo, burócrata” en Umbral, 2, Guadalajara: Secretaría de

Educación y Cultura de Jalisco (primavera 1992): 58-71.

4 Carballo, Emmanuel “Juan Rulfo, 1917-1986” en Protagonistas de la literatura mexicana México: Porrúa,

1994: 409-428 (“Sepan Cuantos…” 640).

5 “influí de una manera decisiva en Juan Rulfo Fue uno de mis descubrimientos La gente no me ha dado el crédito necesario por razones de política litera”.

6 Rufinelli, Jorge, “Un diálogo” en “La leyenda de Rulfo: cómo se construye el escritor desde el momento

que deja de serlo” en Juan Rulfo Toda la obra Literatura Mexicana, XIX.2, 2008, pp 77-91.

tài mà không có lương tâm về phạm vi sáng tạo của mình “La persona de Juan Rulfo” 7

(Con người của Juan Rulfo) (1999), người ta đã đề nghị chỉ ra sự dối trá và sự thật đượctrộn lẫn như thế nào trong cách xây dựng của tác giả, những gì liên quan đến Rulfo đềuđược nhà văn chủ động xác lập bằng sự hòa trộn giữa thật và hư Đồng thời cũng chỉ rarằng Rulfo đã tự bảo vệ bản thân khỏi sự nổi tiếng như thế nào, làm sao để duy trì những ýtưởng cố định là chân lý và kích thích trí tưởng tượng của nhà văn trong một số tuyên bốcông khai Nhưng trên hết việc xây dựng một hình ảnh về chính mình thì Rulfo dường nhưquyết tâm phác họa những bức chân dung tự họa bằng lới nói và “ném bóng ma nhân cáchcủa mình vào khoảng trống”8[80] Nhà văn dường như cũng cố thiết lập bản thân một hìnhnhư những nhân vật của mình là một con ma sống, một nhà văn chủ nghĩa hiện thực huyền

ảo tự tạo ra cái huyền ảo trên con người mình

Roberto Gracia Bonilla (2008) “Rostros biográficos de Juan Rulfo” (Khuôn mặt tiểu

sử của Juan Rulfo), công trình đã tiếp xúc chỉ ra những kết quả nghiên cứu về tiểu sử JuanRulfo trước đó Công trình này đã khẳng định năm cuốn tiểu sử của Juan Rulfo xuất bản từnăm 2003 - 2005 là kết quả mang tính chủ quan, việc viết về một nhà văn bí ẩn và khó nắmbắt như Rulfo bằng cách nào khi “người đã tự làm nổi bật bản thân bằng cách tự chủ hấpthụ bản thân và kiên trì bảo vệ sự riêng tư của cuộc sống gia đình mình”9[82] RobertoGracia Bonilla đi sâu vào các biên niên sử và học giả khác nhau, định hình sẵn của mộtcuộc đời được thuật lại được tìm thấy trong phỏng vấn, một thể loại mà chính Rulfo đã từchối Đồng thời từ đó đã đưa ra những hướng tiếp cận khác nhau về cuộc đời Juan Rulfo.Nhưng nhìn chung bài báo hướng đến lấy tính huyền thoại bao quanh cuộc đời Rulfo là cơ

sở Đã chỉ ra những thách thức đối với những người nghiên cứu muốn viết về tiểu sử Rulfophải đối mặt: “làm thế nào để viết về nhà văn bí ẩn và bảo vệ mình kín kẽ như Rulfo?”,

“làm thế nào để thâm nhập vào cuộc đời của một nhân vật mà hình ảnh của họ được tạonên bằng trí nhớ tập thể, các phương tiện thông tin đại chúng, hội văn học, văn hóa chínhthống?”

2.2 Tình hình nghiên cứu về tiểu thuyết Pedro Páramo

Pedro Páramo là cuốn tiểu thuyết lôi cuốn bạn đọc bởi lối viết tinh xảo và chủ đề hếtsức độc đáo Có thể thấy, hầu hết các nhân vật trong tác phẩm đều là những các hồn ma vànhững cuộc đối thoại của họ chính là những giọng nói, những lời trò chuyện của cõi âm ti

7 “La persona de Juan Rulfo” en Literatura Mexicana, 1/2 México: Universidad Nacional Autónoma de

México, Instituto de Investigaciones Filológicas, Centro de Estudios Literarios, 1999: 225-247.

8 “arrojar al vacío espectros de su personalidad”

9 “que se distinguió por su ensimismamiento y defendió con tenacidad la privacidad de su vida familiar”

được vọng về Tiểu thuyết đã phản ánh không khí bi đát sau cuộc cách mạng, ngày tận diệtcủa chế độ điền trang, chế độ độc tài Porfirio Díaz và chỉ rõ sự thất bại của cách mạng tưsản dân quyền Mexico đầu thế kỷ XX Juan Rulfo đã khắc họa được toàn cảnh vùng nôngthôn đang dần mục nát, tàn lụi ở khu vực Mỹ Latinh Đọc Pedro Páramo, người đọc khôngchỉ tìm hiểu các vấn đề lịch sử được phản ánh mà còn thấy được cách lắp ráp các mảnh vỡtronglối kể và các yếu tố tự sự đã tạo nên một cảm quan mới cho độc giả Đã có rất nhiềucông trình nghiên cứu về tiểu thuyết này như: 

Công trình “Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo trong tiểu thuyết Mĩ Latin nhìn dưới lí tính không của Phật giáo nguyên thủy” (Nguyễn Thành Trung) đã chỉ ra được mối liên hệ

giữa Tính Không và những đặc điểm chủ nghĩa hiện thực huyền ảo trong tiểu thuyết Mĩ

Lantin và đặc biệt là tiểu thuyết Pedro Páramo Nhân vật Juan Preciado trong Pedro Paramo được nhìn nhận dưới phương diện là nhân vật cô đơn cùng Khổ - Duyên khởi.

Trên hành trình đi tìm cha của mình, Juan Preciado “nhận ra bản thể ấy càng mờ mịt, bịnhiều yếu tố bôi xóa, đau khổ lạc lối trong mê cung tự tạo”[36] Ngoài ra, công trình đã chỉ

ra được các yếu tố huyền ảo và nghệ thuật xây dựng: nhân vật (ma), sự thay đổi điểm nhìnliên tục, Tuy nhiên, công trình chưa đi sâu vào khai thác hành trình của Pedro Páramo vàcấu trúc tự sự trong tiểu thuyết này

Trong “Sítios da morte sem fim: espaço e focalização em Pedro Páramo” (Các địa

điểm bất tận của cái chết: Không gian và tiêu điểm trong Pedro Páramo) Jeferson Cardoso

Oliveira đã phân tích những yếu tố tạo nên không gian phức tạp trong tiểu thuyết Pedro Páramo, xem xét các yếu tố không gian ấy trong mối liên hệ với cấu trúc câu chuyện.

Công trình cũng nhắc đến sự phá vỡ rào cản ngăn cách sự sống với cái chết và tiểu thuyếtđược kể dưới góc nhìn của nhiều người kể chuyện, thời gian và không gian cũng chi phối

đến cấu trúc của văn bản Tuy nhiên, ở công trình này chỉ mới phân tích tiểu thuyết Pedro Páramo dưới khía cạnh không gian, chưa đề cập đến những yếu tố khác trong cấu trúc tự

sự chủ nghĩa hiện thực huyền ảo. 

Công trình “Alegoria e morte em Pedro Páramo, de Juan Rulfo: o futuro em ruínas”

(Câu chuyện ngụ ngôn và cái chết trong Pedro Páramo của Juan Rulfo: tương lai trongđống đổ nát tập) Ana Paula Cantarelli trung nghiên cứu bối cảnh thực tế chính trị - lịch sử -

xã hội của Mexico Bên cạnh đó, luận án còn tìm hiểu cách thức xây dựng cốt truyện; mối

liên hệ giữa các yếu tố bên ngoài, bên trong của tiểu thuyết Pedro Páramo Ngoài ra, công

trình còn sử dụng khái niệm về sự chuyển đổi văn hóa để xét vào cấu trúc tường thuật của

tiểu thuyết này Nhìn nhận tiểu thuyết với sự phá vỡ tính tổng thể, tồn tại các giọng kể

chuyện khác nhau trong Pedro Páramo. 

Trong “The Death of the Narrator and the Interpretation of the Novel : The Example

of Pedro Páramo by Juan Rulfo” (Cái chết của người kể chuyện và cách giải thích tiểu

thuyết: ví dụ về Pedro Páramo của Juan Rulfo), Sylvie Patron đã đưa các lý thuyết vềtường thuật, người kể chuyện Lấy tiểu thuyết Pedro Páramo để làm chứng minh, côngtrình đã chỉ ra những phân đoạn cụ thể với những ngôi kể khác nhau, khi thì ngôi thứ nhất,lúc thì ngôi thứ ba Tuy nhiên, công trình cũng chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu tiểu thuyếttrên phương diện người kể chuyện

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của công trình Hành trình của Pedro Páramo và cấu trúc tự sự hiện thực huyền ảo trong tiểu thuyết Pedro Páramo (Juan Rulfo) là:

Thứ nhất, tìm hiểu những vấn đề về lí thuyết của chủ nghĩa hiệnthực huyền ảo mà cụ thể là đặc trưng và cấu trúc tự sự hiện thực

huyền ảo trong tiểu thuyết Pedro Páramo của nhà văn Juan Rulfo.

Thứ hai, khẳng định được tài năng của nhà văn Juan Rulfo và

tiểu thuyết Pedro Páramo – tác phẩm thể hiện rõ quan niệm sáng

tác và nghệ thuật tự sự của nhà văn

Thứ ba, khám phá hành trình của nhân vật Pedro Páramo trongtiểu thuyết cùng tên của nhà văn Juan Rulfo

Thứ tư, khẳng định và đánh giá được giá trị của cấu trúc tự sự

hiện thực huyền ảo của tiểu thuyết Pedro Páramo và tài năng của

tác giả Juan Rulfo

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là tiểu thuyết Pedro Páramo

của Juan Rulfo

Phạm vi nghiên cứu là hành trình của Pedro Páramo và cấu

trúc tự sự hiện thực huyền ảo trong tiểu thuyết Pedro Páramo của

Pedro Páramo, đồng thời bao gồm các tài liệu về cấu trúc tự sự

trong tiểu thuyết Mỹ Latinh, như: các bài báo khoa học, các côngtrình nghiên cứu hay các luận văn Phương phá này còn giúp lựachọn và bổ sung tài liệu phù hợp sau quá trình phân tích

5.2 Phương pháp so sánh – đối chiếu

Phương pháp so sánh – đối chiếu được sử dụng với hai mụcđích chính Một, So sánh – dối chiếu các tài liệu thuộc một chủ đềnghiên cứu Hai, so sánh đối chiếu hành trình của nhân vật và cấutrúc tự sự hiện thực huyền ảo trong tác phẩm

5.3 Phương pháp thống kê

Phương pháp thống kê được sử dụng với mục đích để hệ thốnghóa các sự kiện Từ đó, làm nổi bật lên nghệ thuật tự sự độc đáocủa nhà văn Juan Rulfo, được thể hiện ở cách phân mảnh và sắpxếp sự kiện cốt truyện

6 Bố cục

Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Nội dung đề tài gồm 3 chương:

Chương 1: Tiểu thuyết Pedro Páramo trên hành trình sáng tạo nghệ thuật của JuanRulfo và cấu trúc tự sự hiện thực huyền ảo trong văn học Mỹ Latinh

Chương 2: Hành trình của Pedro Páramo trong tiểu thuyết Pedro Páramo của nhà vănJuan Rulfo

Chướng 3: Cấu trúc tự sự hiện thực huyền ảo trong tiểu thuyết Pedro Páramo của nhàvăn Juan Rulfo

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1:

TIỂU THUYẾT PEDRO PÁRAMO TRÊN HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO NGHỆ THUẬT

CỦA JUAN RULFO VÀ CẤU TRÚC TỰ SỰ HIỆN THỰC HUYỀN ẢO

TRONG VĂN HỌC MỸ LATINH

1.1 Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo khu vực Mỹ Latinh

1.1.1 Khái niệm chủ nghĩa hiện thực huyền ảo (Magical Realism)

Việc phân định, xếp một nhà văn nào đó vào khuynh hướng chủ nghĩa hiện thựchuyền ảo cần dựa trên yếu tố huyền ảo hay sử dụng linh hoạt các nhân vật, sự kiện, không– thời gian… mang tính thực ảo Đây là quan niệm phổ biến trong đó có từ điển Wikipedia

là tiêu biểu: “Các tác phẩm vừa có những cảnh tượng li kì, hư ảo, vừa có những chi tiết và

hoàn cảnh hiện thực” Theo Từ điển Oxford nhận định về Magical Realism (Chủ nghĩa

hiện thực huyền ảo) là một phong cách viết có sự kết hợp các sự kiện ở hiện thực với giảtưởng: “a style of writing that mixes realistic events with fantasy”[19] Tuy nhiên khôngphải bất cứ tác phẩm nào của nhà văn thuộc khuynh hướng hiện thực huyền ảo viết cũngthuộc phong cách đó Dù không xuất hiện các yếu tố huyền ảo cụ thể nhưng một số tác giả

có thể sử dụng biện pháp ảo hóa hiện thực

Theo Lê Huy Bắc trong Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo trong văn học Mỹ Latinh nêu

định nghĩa về chủ nghĩa hiện thực huyền ảo là “khuynh hướng văn học sử dụng các yếu tốhuyền ảo, hoang đường… làm cho hiện thực khác lạ, hấp dẫn người đọc, song đằng sau vẻ

ly kỳ đó, tác phẩm vẫn đảm bảo một thực trạng cơ bản của thời đại”[1,tr.54] Những vấn

đề đặc biệt được quan tâm liên quan đến chế độ độc tài, nỗi cô đơn, bản tính ích kỉ… đượcthể hiện gián tiếp qua các hình tượng ẩn dụ, ngụ ý, phóng đại nhằm để người đọc tự suyngẫm và tìm ra cách hiểu riêng

Theo Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán khẳng định: “Nguyên tác sáng tác

của các nhà văn là “biến hiện thực thành hoang đường mà không đánh mất tính chấtthực”[3,tr.66]

1.1.2 Đặc trưng của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo

1.1.2.1 Cái kì ảo và huyền thoại được chấp nhận tồn tại hiển nhiên bên cạnh cái hiện thực

Lê Nguyên Cẩn trong cuốn chuyên luận “Cái kì ảo trong tá phẩm của Balzac” (1992) đã đưa ra nhận định về khái niệm cái kì ảo: “cái kì ảo

là một phạm trù tư duy nghệ thuật Nó được tạo ra nhờ trí tưởng tượng

và được biểu hiện bằng các yếu tố siêu nhiên khác lạ, phi thường, độcđáo,…Nó có mặt trong văn học dân gian, văn học viết qua các thời đại.

Nó tồn tại trên trục thực - ảo, và tồn tại độc lập, không hòa tan vào cácdạng thứ của trí tưởng tượng”[tr.16] Như vậy, cái kỳ ảo là sản phẩm của

sự tưởng tượng của con người và được biểu hiện theo lối tư duy logicriêng

Có thể thấy các tác phẩm của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo có sựđang xen, lồng ghép từ các yếu tố kỳ ảo, huyền thoại và hiện thực Cáinền xây dựng nên tính huyền ảo trong tác phẩm được bắt đầu từ hiệnthực, đó có thể là những vấn đề mang tính lịch sử, chính trị, văn hóa của

xã hội “Cốt truyện có thể mượn các sơ đồ cốt truyện thần thoại cổ xưa,liên quan đến nghi lễ và văn hóa nguyên thủy, được sáng tạo trở lại vớichủ đề mới Những cổ mẫu (archetypes) được biến thể ở cấp cốttruyện và hình tượng nghệ thuật thông qua chủ đề, motif, nhân vật, bốicảnh Ở đây, cái huyền ảo về mặt tư duy thẩm mỹ có sự giao cắt, gặp

gỡ với thi pháp huyền thoại trong văn chương thế kỷ XX ở cách xử lýhuyền thoại, nó khiến cho huyền thoại không chỉ là “ký ức thể loại” màcòn trở thành tác nhân góp phần thay đổi toàn bộ cấu trúc văn bản”[6,

tr 49]

Như vậy, các tác phẩm của văn học Mỹ Latinh và các tác phẩmtheo chủ nghĩa hiện thực huyền ảo luôn thể hiện rõ màu sắc của các yếutố kỳ ảo, huyền thoại và hiện thực Ba yếu tố ấy đan cài và tạo nên mộtmẫu thức chung cho văn học hiện thực huyền ảo thế kỉ XX

1.1.2.2 Tính biểu tượng, ẩn dụ, vấn đề cảm giác, tâm linh

Bởi vì chủ nghĩa hiện thực huyền ảo có sự trộn lẫn của các yếu tốfantastic hay mythic nên chủ nghĩa văn học này mang đậm màu sắcbiểu tượng, ẩn dụ và các vấn đề về tâm linh, cảm giác Trên cái nền của

sự hoang đường, chủ nghĩa hiện thực huyền ảo thường sử dụng cácnhân vật hay các yếu tố mang tính biểu tượng và tâm linh

Nhân vật thường trong các tác phẩm hiện thực huyền ảo là cácnhân vật ma, họ là những người chết được tái sinh về từ cõi địa ngục đểthốt lên những tiếng nói của bản ngã Họ luôn mang trong mình bao nỗi

cô đơn, bao sự chấn thương và mặc cảm trong suy nghĩ , nhận thức và

cả tâm hồn Cái chết luôn là một trong những hình ảnh luôn được sửdụng nhiều trong dòng văn học này Có thể thấy, khi con người nằmxuống và những câu chuyện của họ trổi dậy trên lớp đất đá của nấm

mồ, luôn là một nguồn cảm hứng khiến đọc giả bị cuốn hút và tìm hiểu

Và dần dần nó đã trở thành một nét đẹp, một biểu tượng mà khi ai nhắc

về văn học hiện thực huyền ảo đều nhớ đến

Bên cạnh đó, tính biểu tượng hay cảm giác tâm linh còn được cácnhà văn thể hiện qua việc xây dựng cốt truyện hay mượn các yếu tốthần thoại “Chẳng hạn Garcia Marquez (Trăm năm cô đơn) huyền ảohóa hiện thực để sáng tạo huyền thoại mới về thực tại kỳ diệu củaColombia hay châu Mỹ Latinh; Ben Okri (Con đường đói khổ) là huyềnthoại sử thi mang màu sắc cổ tích với gothic đen về sự tái sinh củanhững linh hồn qua thời gian, mang tính huyền ảo ẩn dụ - biểu trưng chodân tộc Nigeria; Murakami Haruki (Kafka bên bờ biển) sử dụng huyềnthoại Oedipus ở các cấp độ cấu tạo văn bản để dẫn người đọc vào cõithâm cung phi lý của tâm lý con người ”[6,tr.50]

1.1.2.3 Sự lỏng lẻo của yếu tố không - thời gian

Khái niệm không, thời gian trong các tác phẩm hiện thực huyền ảo như

bị xóa nhòa và không được phân định rõ ràng Đọc các tác phẩm củadòng văn học này, người đọc khó có thể phân định được các yếu tố thờigian cụ thể Đó không phải là không gian một nơi nào đó được hiện hữu

cụ thể, hay thơi gian tuyến tính của một câu chuyện mà đó là không –thời gian được vẽ lên từ những gam màu xám, gam màu của sự hoàinghi

“Không gian, thời gian mang tính huyền thoại không đầu khôngcuối, quay vòng để phát triển đến điểm tiếp tục quay vòng Thời gianluôn gợi nhớ về lịch sử, nhưng đấy là kiểu lịch sử nửa có nửa không, nhưthế là sản phẩm thuần túy của trí tưởng tượng nhưng lại không thể phủnhậnlà không có dấu ấn của hiện thực Xu thế của các nhà huyền ảo làxây dựng không gian huyền thoại như kiểu làng Macodo của GarciaMarquez”[2,tr.34]

1.1.2.4 Trần thuật nhiều giọng điệu, đa điểm nhìn

Các tác phẩm chủ nghĩa hiện thực huyền ảo thường sử dụng nhiều nhânvật kể chuyện với đa điểm nhìn, đa giọng điệu

“Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo thường sử dụng kiểu người kểchuyện xa lạ Những người này thường đứng ở ngôi thứ ba của người kểchuyện “biết luốt” nhưng lại luôn ý thức tách mình khỏi vị thế đó,nhường quyền kể lại cho nhân vật và thậm chí là cả người đọc Vì lẽ đó

mà tác phẩm hiệ thực huyền ảo đa phải xuất hiện nhiều nhân vật đảmnhận vai trò kể chuyện và người đọc nhiều khi phải lần mò trong thế giớimông lung ấy llois đi cho câu chuyện của mình”[2, tr.34]

Như vậy, tác phẩm hiện thực huyền ảo mang trên mình nhiềukhuôn diện của những gương mặt kể chuyện khác nhau Tất cả làm chocâu chuyện như mớ hỗn độn của thế giới ngôn từ, nó khiến người đọc trởnên mơ hồ Đọc tác phẩm hiện thực huyền ảo đòi hỏi người đọc phải có

tư duy logic để sắp xếp các mảnh vỡ sự kiện

1.1.3 Cấu trúc tự sự hiện thực huyền ảo – nghệ thuật đắt giá tiểu thuyết Mỹ Latinh

Là một cấu trúc tự sự lớn, tiểu thuyết có những khả năng riêng trong việc tái hiện vớimột quy mô lớn những bức tranh hiện thực đời sống, có năng lực phản ánh hiện thực mộtcách bao quát và sinh động theo hướng tiếp cận cả bề rộng lẫn chiều sâu của nó Tiểuthuyết hiện thực huyền ảo của văn học Mỹ Latinh khắc họa nội dung tư tưởng chủ yếuthông qua những phương diện: cốt truyện, người kể chuyện, hình tượng, không – thời giannghệ thuật…

nhau dẫn dến việc cốt truyện bị phân rã, không còn xác định đâu là trung tâm, khiến độcgiả lạc vào một mê lộ.

1.1.3.2 Người kể chuyện và sự chuyển đổi điểm nhìn

Theo Từ điển Văn học bộ mới thì người kể chuyện là một thuật ngữ dùng để chỉ

nhân vật đóng vai trò chủ đạo thể hiện lời kể chuyện, là người đứng ra kể chuyện trongmột tác phẩm văn học Vai trò của người kể chuyện thật sự rất quan trọng khi được nhìnnhận từ góc độ tự sự học

Một trong những đặc điểm của tiểu thuyết hiện thực huyền ảo là hạn chế tối đa sựcan thiệp của tác giả vào câu chuyện Trên cái nền của sự hoang đường và hiện thực, chủnghĩa hiện thực huyền ảo thường sử dụng kiểu người kể chuyện “xa lạ” Với quan niệmtiểu thuyết là một trò chơi, tiểu thuyết xuất hiện phổ biến kiểu người kể chuyện là “thượng

đế biết tuốt” để đi đến điểm nhìn hạn chế của người kể chuyện ngôi thứ nhất Những người

đó thường đứng ở ngôi thứ ba của người kể chuyện “biết tuốt” nhưng lại luôn có ý thứctách mình khỏi vị trí đó, nhường quyền kể lại cho nhân vật Vì vậy mà tác phẩm hiện thựchuyền ảo đa phần xuất hiện nhiều nhân vật đảm nhận vai trò kể chuyện

Tuy nhiên, trong một tiểu thuyết hiện thực huyền ảo không chỉ tồn tại một người kểchuyện là ngôi thứ ba, mà xuất hiện song song là người kể chuyện ngôi thứ nhất – nhân vậtxưng “tôi” Người kể chuyện ngôi thứ nhất, xưng tôi, kể về những việc “tôi” trải nghiệm,được tận mắt “nghe” và “thấy” Người kể chuyện xưng “tôi” lựa chọn cho mình điểm nhìnhạn chế Cái mà “tôi” có được là cái tôi tự ý thức chứ không phải vay mượn từ ai Xuấthiện trong tiểu thuyết với tư cách là người kể chuyện để kể lại cuộc sống, hành trình củachính mình

Sự sắp xếp hài hòa giữa lời kể ngôi kể thứ nhất và ngôi kể thứ ba là một nghệ thuật

kể chuyện độc đáo Nó phá vỡ tính thống trị của ngôi thứ nhất trong tiểu thuyết Đôi khi,người kể chuyện ngôi thứ nhất nhường quyền cho người kể chuyện ngôi thứ ba để tạo chocâu chuyện tính khách quan, được soi chiếu ở nhiều góc độ, nhiều điểm nhìn Từ đó,những tâm tư, trải nghiệm thầm kín, riêng tư của nhân vật được bộc lộ và mang lại ấntượng mạnh mẽ, hấp dẫn người đọc

Gắn liền trực tiếp với người kể chuyện là điểm nhìn Theo Từ điển thuật ngữ văn học

của Lê Bá Hán nhận định: “điểm nhìn nghệ thuật là vị trí từ đó người trần thuật nhìn ra vàmiêu tả sự vật trong tác phẩm”[3,tr.113] Việc tìm hiểu người kể chuyện không thể tách rờivới việc xem xét điểm nhìn mà người kể chuyện sử dụng để nhìn nhận và kể lại sự việc đó

Sự kết hợp của hai yếu tố này sẽ tạo thành những phương thức tự sự khác nhau

Một dạng điểm nhìn đặc trưng của người kể chuyện ngôi thứ nhất trong tiểu thuyết làđiểm nhìn bên trong hay điểm nhìn tâm lý, điểm nhìn nội tâm Trên cương vị người kểchuyện ngôi thứ nhất, truyện kể đặc biệt thiên về cảm giác, phụ thuộc nhiều vào tâm trạngcủa nhân vật Với điểm nhìn nội tâm, người kể chuyện đã đưa ta đến khám phá những cungbậc cảm xúc mà người đó trải qua, những sự kiện trong cuộc sống với những suy nghĩmang đậm tính chủ quan Đối với người kể chuyện ngôi thứ ba thì điểm nhìn đặc trưng đó

là điểm nhìn bên ngoài Vì điểm nhìn trần thuật của người kể chuyện ngôi thứ ba là điểmnhìn của người đứng ngoài diễn biến của sự kiện nên người kể chuyện thường ẩn mình đi,đứng ở một vị trí nhất định nào đó để quan sát các diễn biến câu chuyện Điểm nhìn bênngoài của người kể ngôi thứ ba đem đến một cái nhìn khách quan

Sự linh hoạt trong việc tổ chức điểm nhìn của những người kể chuyện trong cùngmột tác phẩm cho thấy sự đa dạng trong phương thức tự sự của tiểu thuyết Điểm nhìn trầnthuật luôn có sự thay đổi giữa khách quan với chủ quan, giữa người kể chuyện và nhân vậthoặc giữa các nhân vật với nhau nhằm đem đến một cái nhìn vừa có tính chủ quan vừa cótính khách quan, sự kiện được nhìn nhận ở nhiều khía cạnh, góc độ khác nhau Theo ÔnThị Mỹ Linh nhận xét: “Đa điểm nhìn là thủ pháp sử dụng đồng thời và có sự đối thoại củanhiều điểm nhìn trần thuật trong tác phẩm, khắc họa hiện thực đa diện, nhiều chiều Đađiểm nhìn xuất phát từ nguyên tắc phi trung tâm hóa trần thuật nhằm khách quan hóa trầnthuật của văn học hậu hiện đại”

1.1.3.3 Hình tượng và phương thức xây dựng hình tượng

Hình tượng nghệ thuật thường được xây dựng thông qua nhân vật, motif, chủ đề…đặc biệt rõ nét nhất ở nhân vật văn học

Nhân vật văn học là hình tượng nghệ thuật về con người được người viết miêu tả, thểhiện trong tác phẩm bằng các phương tiện văn học Vì thế, việc xây dựng nhân vật luôn làvấn đề cần quan tâm Khám phá hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết Mỹ Latinh nhằmhiểu rõ cái nhìn, cách lý giải của các tác giả về con người hay hiện thực cuộc sống: “Nhânvật văn học nào cũng biểu hiện cách hiểu của nhà văn về con người theo một quan điểmnhất định và qua các đặc điểm mà anh ta lựa chọn Nhân vật văn học chính là mô hình vềcon người của tác giả”[7,tr.43] Ngoài ra còn góp phần khẳng định phong cách và cá tínhsáng tạo của các tiểu thuyết gia Nhân vật trong tiểu thuyết hiện thực huyền ảo của văn học

Mỹ Latinh là cả thế giới huyền ảo, trộn lẫn giữa người thật với ma quỷ, thần Ngay trongchính bản thân nhân vật, những yếu tố này cũng khó có thể tách rời Các hình tượngthường lấy từ trong văn học cổ như thiên thần, ma quỷ… nhưng sẽ được chuyển hóa, sáng

tạo lại cho sát với hiện thực để dễ thuyết phục người đọc hơn Nhân vật có thể những bóng

ma, người chết, nhân vật có những khả năng thực hiện những điều thần kì… Tuy nhiên,nhân vật ở văn học hiện thực huyền ảo được nhận thức như một điều bình thường, đượcchấp nhận như một điều hiển nhiên

1.1.3.4 Không – thời gian và sự phá vỡ - lắp ghép

Không gian nghệ thuật là “hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện

tính chỉnh thể của nó Sự miêu tả, trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ mộtđiểm nhìn, diễn ra trong trường nhìn nhất định… không gian nghệ thuật gắn với cảm thụ

về không gian nên mang tính chủ quan, ngoài không gian vật thể còn có không gian tâmtưởng”[3,tr.135] Đi đôi với khái niệm không gian nghệ thuật là thời gian nghệ thuật, nóbao gồm hai lớp: lớp thời gian trần thuật – thời gian của truyện kể và lớp thời gian được

trần thuật – thời gian của cốt truyện Theo Từ điển thuật ngữ Văn học của Lê Bá Hán nhận

định: “Thời gian nghệ thuật là hình thức nội tại của hình tượng nghệ thuật thể hiện tínhchỉnh thể của nó Cũng như không gian nghệ thuật, sự miêu tả, trần thuật trong văn họcnghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn nhất định trong thời gian Và cái đượctrần thuật bao giờ cũng diễn ra trong thời gian được biết qua thời gian trần thuật Sự phốihợp của hai yếu tố thời gian này tạo thành thời gian nghệ thuật một hiện tượng ước lệ chỉ

có trong thế giới nghệ thuật”[3, tr.272]

Về thủ pháp nghệ thuật, các tác giả của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo thường hay đảolộn không gian, thời gian Nét đặc biệt về thi pháp tiểu thuyết là việc sử dụng thời gian đatuyến bao gồm thời gian trong cốt truyện hay chính là thời gian mang tính chất biên niên

sử, diễn biến từ đầu đến cuối và thời gian ngoài cốt truyện - thời gian tâm lý gắn với những

ký ức, trải nghiệm của nhân vật hay của người kể chuyện Thời gian ngoài cốt truyện thểhiện ở ba phương thức là thời gian ngược chiều với thời gian cốt truyện, thời gian tâm lýcủa nhân vật và thời gian liên tưởng, từ cái này nghĩ đến cái kia Trong tiểu thuyết hiệnthực huyền ảo Mỹ Latinh, có sự kết hợp giữa thời gian tâm lí với thời gian cốt truyện, thờigian thực tại, làm nên thời gian nghệ thuật Trên phương diện kết cấu, chủ nghĩa hiện thựchuyền ảo phá vỡ trật tự tự nhiên của chủ quan và khách quan làm cho sự sắp đặt khônggian, thời gian rối loạn, đan xen giữa thần thoại và hiện thực,

Không gian, thời gian mang tính huyền thoại, luôn quay vòng phát triển đến điểmtiếp tục quay vòng Thời gian luôn có sự gợi nhớ về lịch sử, tưởng chừng đó là sản phẩmcủa trí tưởng tượng nhưng lại không thể phủ nhận là không có dấu ấn hiện thực

1.2 Tiểu thuyết Pedro Páramo – bước nhảy vọt về nghệ thuật sự sự trong hành trình sáng tạo của Juan Rulfo

1.2.1 Nhà văn Juan Rulfo – cây bút hiện thực huyền ảo xuất sắc trong nền văn học

Mỹ Latinh

Viết về Juan Rulfo từ góc nhìn tiểu sử là một phương diện khá phức tạp và dễ tồn tạinhiều sai sót bởi: “Bắt đầu xây dựng lại tiểu sử của Rulfo là một nhiệm vụ khó khăn, vìthực tế là bạn nhìn ở đâu cũng có những mâu thuẫn, một số những mâu thuẫn đó do chínhanh ấy tạo ra” Những gì về câu chuyện cuộc đời Juan Rulfo luôn tồn tại như là nhữnghuyền thoại và những bí ẩn, mà xuyên suốt những gì người đọc và học giả cố để khẳngđịnh về tiểu sử ông là không biết chính xác nhà văn sinh ra ở Apulco hay Sayula Hànhtrình cuộc đời của Rulfo bị bao vây bởi những thế lực xung đột, từ phép màu đến bất hạnh,

từ im lặng đến ồn ào, từ giam cầm đến tôn kính, sự sống và cái chết, cô đơn Cả cuộc đờiJuan Rulfo là số phận mơ hồ với độc giả và học giả bởi chính nhà văn cũng cố từ chối trảlời và thiết lập sự huyền thoại, hư ảo về cuộc đời mình, nhất là quá khứ thơ ấu Sự khiêmtốn của Rulfo và lòng nhiệt thành bảo vệ sự riêng tư của mình đã khiến anh trở thành một

bí ẩn sống động Những bí mật mà nhà văn cố thu giấu đi, những khám phá của ông, thiêntài của ông đôi khi bị che giấu, sự im lặng với liều lượng lớn khi xuất hiện, chính nó đã tạonên huyền thoại xung quanh sự sáng tạo của ông trong suốt ba mươi năm cuối đời Nhữngthông tin về tiểu sử dưới đây của nhà văn Juan Rulfo chỉ là những gì người ta hay nhắc vềông nhất dù độ chính xác của nó chưa hoàn toàn được nhà văn khẳng định đầy đủ haykhông, chính xác hay không

Juan Nepomuceno Carlos Pérez Rulfo Vizcaíno sinh ra tại một thành phố nhỏ có tên

là Apulco mặc dù được đăng ký tại thành phố Sayula, bang Jalisco, Mexico Dù là sinh ratại Apulco hay Sayula thì ông cũng là người con của bang Jalisco, vùng đất nuôi dưỡngnên những tài năng nghệ thuật của ông, và nó đã trở thành một cảm hứng về tạo dựngkhông gian trong các tác phẩm của nhà văn, các vùng đất trong các sáng tác của Rulfo như

là những mảnh ghép lấy từ Jalisco Juan Rulfo là cái tên được biết đến rộng rãi, ông là mộtnhà văn, nhà biên kịch và nhiếp ảnh gia Một người nghệ sĩ mang đời sống nội tâm và bìnhlặng Cuộc đời sáng tác của Juan Rulfo viết không nhiều, tập truyện ngắn El Llano enllamas (The Burning Plain) năm 1953 và tiểu thuyết Pedro Páramo năm 1955 là hai tácphẩm thành công và tiêu biểu nhất của ông, có thể nói thành tựu của ông được đánh dấu vàghi nhận bởi sự thành công của hai tác phẩm này Có lẽ bởi vì điều đó mà Juan Rulfochiếm một vị trí nổi bật trong hệ thống tác giả Mexico, và cuốn tiểu thuyết Pedro Páramo

được đánh giá là một trong những tác phẩm được hoan nghênh nhất trong tất cả các tácphẩm văn học ở Mexico, cũng là cuốn sách nằm trong số những tác phẩm kinh điển vănhọc Mỹ Latinh Juan Rulfo là một nghệ sĩ đa tài, bên cạnh sáng tạo nghệ thuật ông còntham gia nghiên cứu, ông đã phát triển một số nghiên cứu về nhân chủng học vào giai đoạncòn làm việc ở Instituto Nacional Indigenista.

Với nhà văn như Juan Rulfo, số phận cuộc đời với những bất hạnh, đắng cay đã tácđộng không hề nhỏ đến thái độ sống và hướng bút của nhà văn Rulfo tin rằng những sựkiện thời thơ ấu đánh giấu một người đàn ông về tất cả cuộc sống của bạn Đối với Rulfo,dấu ấn sâu đậm nhất với ông chính là những câu chuyện ở thị trấn nhỏ San Gabriel Chínhtại vùng đất này mà Rulfo có điều kiện tiếp xúc với văn học và nuôi dưỡng đam mê, tàinăng sáng tạo văn chương và nghệ thuật của mình Tủ sách thư viện của Cha IreneoMonroy được xem là một cánh cổng thay đổi cuộc đời của Juan Rulfo và những cuốn sáchvăn học trên kệ sách thư viện đó đã xác lập nên hướng đi cho nhà văn Ông được tự dokiếm tìm và tham khảo tất cả những cuốn sách có trong thư viện đó, chính vì thế mà khôngthể phủ nhận rằng nó đã tạo nên một Juan Rulfo hiểu biết và sâu sắc Thực tế cuộc sốngthơ ấu đó sẽ là điều quan trọng tuyệt đối để đào tạo nên một nhà văn của tương lai

Như đã nói, con đường sáng tạo của Juan Rulfo một phần chịu ảnh hưởng từ số phậnbất hạnh và đắng cay Trong cuộc đời nhà văn cái chết, bạo lực và sự cô đơn đã sớm xuấthiện, một nghệ sĩ tài năng được nảy sinh từ một tuổi thơ đánh dấu bằng những bi kịch.Người cha vốn là chủ trang trại nhỏ nhưng bất ngờ bị sát hại khi nhà văn vừa lên sáu Bấthạnh thay là cái chết của cha ông và thủ phạm gây ra cái chết đó không được làm rõ mộtcách thích đáng Bốn năm sau, mẹ anh cũng từ biệt trần thế vì cơn đau tim Một cậu bé 10tuổi mồ côi cha lẫn mẹ, gia đình chia lìa, tình thân đứt gãy, bị họ hàng gửi vào trại trẻ mồcôi Đau đớn hơn, tuổi thơ của nhà văn là sự tiếp nhận liên tục những cái chết đầy đau đớn

và oan ức của người thân, cha anh bị sát hại và sau đó lần lượt là ba người chú của anhcũng chết vì điều đó trong cuộc xung đột vũ trang (chiến tranh Cristero10)

Khoảng thời gian sau này nhà văn vào trường Đại học Quốc gia nhưng sớm rời bỏmôi trường giáo dục này Một thời gian sau ông đảm nhận việc thư ký và kiểm tra các khóahọc về văn học tại trường Đại học Cùng với việc tham gia các lớp học với tư cách thínhgiả của các khóa học Lịch sử Nghệ thuật mà Juan Rulfo đã có điều kiện được tiếp xúc và

10 Theo Giáo sư Francisco Antolín (1991), cuộc chiến này còn được gọi là Cristero Rebellion hay La Cristiada.

Đó là một phong trào vũ trang của người Công giáo Mexico bị kích động bởi các đạo luật chống Công giáo của Tổng thống Plutarco Elías Calles nhằm áp đặt chủ nghĩa vô thần của nhà nước Nó bắt đầu vào năm

1926 và kéo dài cho đến năm 1929, năm mà Tổng thống Emilio Portes Gil đạt được một thỏa thuận với các giáo sĩ cho phép tái thiết lập các cử hành Thánh lễ trong các nhà thờ.

biết được thư tịch lịch sử, nhân chủng học và địa lý của Mexico Những kiến thức về cáclĩnh vực này đã hỗ trợ rất nhiều cho hành trình sáng tạo nghệ thuật của Juan Rulfo và nótrở thành những chủ đề được tìm thấy trong các tác phẩm văn học và nhiếp ảnh của ông.Những năm 1930 – 1940, Rulfo đã giành thời gian để đi khắp đất nước Mexico, chuyếnhành trình này đã thu lại cho ông những cái nhìn và kiến thức về thực tế đất nước và conngười lúc bấy giờ, nó đã giúp ông tạo nên một bức tranh Mexico đậm nét và cụ thể trongnhững sáng tác của mình sau này Cuối những năm 30, ông bắt đầu viết và chụp ảnh, đếnnăm 1945 thì ông mới bắt đầu xuất bản những câu chuyện của mình trên hai tạp chí Pan vàAmérica (đây cũng là tạp chí lần đầu tiên Rulfo xuất bản ảnh vào năm 1949).

Ông bắt đầu mối quan hệ với bà Clara Aparico vào năm một 1940 và hai người kếthôn vào năm 1948 Cuốn sách thư gửi Clara chính là sản phẩm được tạo ra từ những bứcthư từ cuẩ ông với Clara Năm 1953 Rulfo xuất bản cuốn sách đầu tiên của mình El Llano

en llamas, cuốn sách tập hợp mười bảy truyện ngắn, một số truyện được xuất bản trước đâytrên tạp chí América và thêm những truyện chưa được xuất bản Năm 1955 cuốn tiểuthuyết ngắn đầu tay được xuất bản với tựa đề Pedro Páramo Năm 1956 Rulfo bắt tay viết

El gallo de oro và kết thúc vào năm 1958, qua nhiều lần nhà văn chỉnh sửa mãi đến năm

1980 nó mới được xuất bản với tựa đề El gallo de oro y otros texto para cine Sau khiRulfo mất, cuốn sách này đã được chỉnh sửa một lần nữa và biên tập lại cùng với các vănbản khác vào năm 2000 Kể từ khi tập truyện ngắn El Llano en llamas xuất bản, các bàiviết của Rulfo cũng nhận được nhiều sự thu hút quan tâm chú ý của giới phê bình văn học.Đây chính là cuốn sách đánh dấu mở đường thành công ghi nhận tài năng của Rulfo Vàđến khi tiểu thuyết Pedro Páramo xuất bản thì nó không chỉ dừng lại sự ghi nhận một tàinăng văn học trong giới phê bình mà tác phẩm này chính là bước ngoặc tên tuổi của Rulfo,danh tiếng của ông tăng lên đáng kể Tác phẩm đã được biết đến rộng rãi, dược dịch ranhiều thứ tiếng, nó đã trở thành một trong nhưng tác phẩm nổi tiếng nhất Mexico và giúpcho Juan Rulfo trở thành Nhà văn đương đại nổi tiếng nhất Mexico Với thành công củaPedro Páramo cùng tác phẩm trước đó nhiều nhà văn, nhà báo bình bày tỏ sự ngưỡng mộvới Rulfo, trong số đó có thể kể đến Jorge Luis Borges, Gao Xingjian, Kenzaburō Ōe,Enrique Vila-Matas, Gabriel García Márquez, Mario Benedetti, José María Arguedas,Carlos Fuentes, Günter Grass, Susan Sontag, Elias Canetti, Tahar Ben Jelloun, UrsWidmer Một vài năm sau sự xuất hiện của El llano en llamas và Pedro Páramo đến vớiđộc giả văn học, Rulfo đã trở thành một nhân vật tên tuổi không chỉ của văn học, văn hóaMexico và còn là của văn học, văn hóa Mỹ Latinh

Juan Rulfo là cây bút tài năng nhưng ông không để lại nhiều tác phẩm cho văn họcnhân loại, sự ít ỏi trong sáng tác văn chương của ông đã khiến không ít lần giới phê bìnhphải trăn trở và lo lắng, suy ngẫm về một loạt các cân nhắc có thể biện minh cho mộttrường hợp sáng tác như Rulfo Tuy nhiên, một điều không thể phủ nhận rằng, lượng viếtcủa nhà văn tuy ít, nhưng sức chứa và lực tác động của tác phẩm ông rất nhiều, số lượngtác phẩm không đồ sộ như những tên tuổi khác nhưng tác phẩm của ông lại có sự ảnhhưởng mạnh mẽ đến đời sống văn học không chỉ trong phạm vi một quốc gia mà nó đã trởthành biểu tượng của văn học nhân loại Rulfo luôn được đánh giá cao “trí tưởng tượng xãhội đã tôn thờ anh ta, biến anh ta thành điều anh ta chưa bao giờ muốn trở thành” [giảiphóng và cái chết, 35] là một huyền thoại ngay chính trong cuộc đời và công việc củamình Vị trí mà Juan Rulfo chiếm giữ trong văn học Mexico và văn học Mỹ Latinh là mộttrong những yếu tố thu hút rất nhiều sự chú ý, và đó cũng là yếu tố góp phần vào sự tồn tạicủa những câu chuyện huyền thoại xung quanh nhà văn “Rulfo không phải là một trongnhững “sinh vật siêu nhiên” được Eliade đề cập, nhưng những gì mà ông thể hiện góp phầntạo nên “bản thể” Mexico, vì nó là một phần của bản sắc văn hóa quốc gia”[10,tr.42].Những tác phẩm và giá trị đóng góp của mình cho tiến trình văn học nói chung vàchủ nghĩa hiện thực huyền ảo nói riêng, Rulfo đã tạo một vị trí đứng vững chắc trong đờisống văn học Rulfo đã tạo nên một thế giới cho nghiên cứu riêng ở mình là sự hấp dẫnkhông chỉ đến từ tác phẩm của ông mà còn đến từ con người ông Những công trình nghiêncứu về tiểu sử nhà văn cũng phát triển rầm rộ không thua kém công trình nghiên cứu về tácphẩm của ông Đấy chính là tượng đài văn học, bạn có tồn tại hay không thì người ta vẫnmãi thắc mắc và khai phá về những gì bạn để lại Chỉ với một số ít tác phẩm, hay cũng cóthể khẳng định chỉ với tiểu thuyết Pedro Páramo, Juan Rulfo đã chứng minh tài năng củamình về hiện thực huyền ảo, đưa ông vào trị trí một trong những nhà văn trụ cột của chủnghĩa hiện thực huyền ảo Mỹ Latinh và thế giới

1.2.2 Tiểu thuyết Pedro Páramo – bước nhảy vọt về nghệ thuật tự sự

Ra đời vào năm 1955 sau thành công của tập truyện ngắn hai năm, Pedro Páramo đãthực sự tạo nên một sự chấn động trong đời sống nghiên cứu và tiếp nhận văn học Tiểuthuyết như một đòn bẩy hiệu suất đẩy tên tuổi của Juan Rulfo lên một ví trí mới mà đến giờkhông thể nào lung lay, phủ nhận Một minh chứng cho những giá trị tuyệt vời mà tácphẩm này mang lại chính là nhiều cây bút lớn của văn học Mỹ Latinh và thế giới cũng phảingã mủ dành lời khen có cánh cho Rulfo và cuốn tiểu thuyết này Trong đó có cha đẻ chủnghĩa hiện thực huyền ảo Gabriel García Márquez, Pedro Páramo “một cuốn tiểu thuyết

từng là giấc mơ của ông”, G.G.Márquez đã từng bày tỏ mong muốn và ngưỡng mộ củamình về cuốn tiểu thuyết thành danh này của Rulfo như sau: “Nếu tôi viết được một cuốntiểu thuyết như cuốn Pedro Páramo của Juan Rulfo thì tôi cũng sẽ bẻ bút không viết nữa”.Thành công nhanh chóng và sâu rộng của cuốn tiểu thuyết được xác lập mạnh mẽ, chỉmười một ngày sau khi tiểu thuyết xuất bản Edmundo Valadés đã đưa ra nhận xét đầu tiên

về cuốn tiểu thuyết của Rulfo: “Băn khoa, sẵn sàng làm chao đảo các nhà phê bình, cuốntiểu thuyết đầu tiên của Juan Rulfo, Pedro Páramo”11[10,tr.42], Valadés đã dùng thuật ngữ

“khó hiểu” để mô tả cho tác phẩm này của Rulfo, đây là điều có thể nhận thấy ngay từnhững lần đọc đầu tiên

Vài năm sau khi Pedro Páramo được xuất bản, cuốn tiểu thuyết này đã được côngnhận là một trong những công trình quan trọng nhất trong văn học thế giới của thế kỷ XXbởi Susan Sontag: “Tiểu thuyết của Rulfo không chỉ là một trong những kiệt tác của vănhọc thế giới thế kỷ XX, mà còn là một trong những cuốn sách có ảnh hưởng nhất của thếkỷ”12[10,tr.43] Tiểu thuyết của Rulfo là một trong số những tác phẩm quan trọng nhất củalịch sử văn học phổ thông, mà cho đến ngày nay nó vẫn còn giữ nguyên tầm quan trong đó,tiếp tục được đọc và phân tích

Pedro Páramo đã xác lập nên một thế giới mới về tự sự, nghệ thuật tự sự mà JuanRulfo sử dụng nó dường như đã đảo lộn mọi thứ, ở đó những câu chuyện như không córanh giới, mọi trật tự xáo trộn và rối rắm nhưng lại không hoàn toàn rối rắm Phân mảnh vàlắp ghép phi tuyến tính đã tạo nên một tiểu thuyết đầy hư ảo và điên loạn nhưng không vìthế mà nó lạc lối, tình tiết câu chuyện vẫn cho phép khả năng lắp ghép nó lại một cách trật

tự Có thể nói rằng, chính cái nghệ thuật tự sự đó của Rulfo mà cái huyền ảo trở nên quáthực như chính thực tế không thể phủ nhận, khoảng cách thực-ảo dường như không thể nàoxác định được, mọi nhân vật, mọi sự kiện bước ra từ ảo ảnh nhưng lại thuyết phục triệt để.Archibaldo Burns đã khẳng định rằng cuốn tiểu thuyết ày có vấn đề về cấu trúc khiến cho

nó không được xem xét như một tác phẩm mô hình: “Pedro Páramo là một tập hợp cácmảnh vỡ ảo giác Nó đã thất bại trong việc lập kế hoạch và phát triển cốt truyện để nó cóthể được coi là một kiệt tác”13[10,tr.43] Jorge Luis Borges từng nhấn mạnh vị trí quantrọng của cuốn tiểu thuyết về sự liên quan của sáng tạo Rulfo trên sân khấu thế giới:

11 “Desconcertante, lista a inquietar a la crítica, está ya en los escaparates la primera novela de Juan Rulfo, Pedro Páramo”

12 “O romance de Rulfo não é apenas uma das obras-primas da literatura mundial do século XX, mas também um dos livros mais influentes do século”

13 “Pedro Páramo es un conjunto de fragmentos alucinados Para haber sido una obra maestra, han fallado

el planeamiento y el desenvolvimiento propios de la trama”

“Pedro Páramo là một trong nhưng tiểu thuyết hay nhất trong văn học tiếng Tây Ban Nha

và thậm chí cả trong văn học”14[10,tr.43] Cuốn tiểu thuyết đầu tay này của Juan Rulfo cónhiều điều để nói đến hơn là chỉ dừng lại ở những tham chiếu đến bối cảnh thời gian; nó đềxuất đến một hình thức sáng tạo của văn bản và một tổ chức phức tạp về thẩm mỹ

14 “Pedro Páramo es una de las mejores novelas de las literaturas de lengua hispánica, y aun de la literatura”

CHƯƠNG 2: HÀNH TRÌNH CỦA PEDRO PÁRAMO TRONG TIỂU THUYẾT PEDRO PÁRAMO CỦA NHÀ VĂN JUAN RULFO 2.1 Sự kiện cuộc đời của Pedro Páramo

Trong cuốn tiểu thuyết này, ngoài lời kể chuyện của Juan Preciado, còn có rất nhiềulời kể xen kẽ nhau, từ quá khứ đến hiện tại Đan xen là lời kể ở ngôi từ ba, của Dorotea,Eduviges, cha xứ Renteria, Aldrete, Damiana, Bartolome San Juan… tất cả những dòng kể

ấy hòa vào làm một, làm rộng gốc độ soi chiếu, làm nổi bật hình tượng nhân vật PerdoParamo

Thời gian cốt truyện do người kể chuyện giữ vai trò chủ đạo, đó là thời gian biênniên sử kể từ toàn bộ cuộc đời Pedro Páramo, các sự kiện được sắp xếp theo thời giantuyến tính:

1 Xuất thân từ gia đình nông dân hết sức nghèo túng: Pedro Páramo là một cậu nhóc xuấtthân từ một gia đình nông dân có ruộng đã bị khánh kiệt, sau cái chết của ông nội, hoàn

cảnh gia đình lại hết sức nghèo túng: “nhà ta không còn lấy một đồng xu”[5,tr.37], mua

gì cũng phải nợ, từ cối xây ngô hay mét lụa đen của bà Inés Villalpando

2 Tuổi thơ lớn lên cơ cực: Trong khoảng thời gian tuổi thơ của mình, Pedro phải học việc,kiêm cả nhiệm vụ trông trẻ và trông điện tín cho lão Rogelio

3 Cha Pedro lão Lucas Páramo chết, Pedro gây ra cuộc thảm sát đẫm máu: Sự kiện quantrọng trong đời của Pedro chính là cái chết của người cha, bởi cái chết ấy kéo theo

những cái chết khác, hắn ta gây ra vụ giết người đẫm máu, “kết liễu tất cả những ai đến

dự đám cưới”[5,tr.144]

4 Tên thanh niên xấc xược, âm mưu vực dậy kinh tế gia đình: Cậu nhóc ngày nào giờ đâylại là một gã thanh niên ăn nói có phần xấc xược qua con mắt của Fulgor Sedano khi đặtmình ngang hàng với một ông lão năm mươi tư tuổi và yêu cầu ông phải xưng là “donPedro”

5 Âm mưu tính toán để đòi nợ và cướp đất, cướp của: Chàng thanh niên ấy bây giờ sẽđảm nhiệm giấy tờ, xem xét các món nợ cũ của gia đình và lên kế hoạch, âm mưu tùytheo đối tượng mang nợ nhằm để giải quyết hết những số tiền nợ ấy

6 Kết hôn với Dolores: Với Dolores – “bà chủ của tất cả các món nợ” thì giải pháp màdon Pedro đề ra chính là cầu hôn và gấp rút làm tổ chức đám cưới với cô ta; gửi gắm lời

yêu: “Lão hãy bảo với cô ta là ta rất yêu cô ta”[5,tr.74], lợi dụng tình cảm của cô nàng

để xóa nợ đã chứng minh Pedro thật là một con người mưu mô

7 Coi khinh luật pháp, đạp đổ hàng rào đất Aldrete, cướp đất: Pedro ra lệnh cương quyết

“phá hàng rào”[5,tr.80] khi bị lấn đất và khẳng định rằng: “Luật pháp từ đây trở về sáu này sẽ do chúng ta làm nên”[5,tr.80] Dù chỉ mới là một thanh niên nhưng ở giai đoạn

này đã nảy sinh trong tâm hồn của Pedro những mưu mô, xảo quyệt của một địa chủ saunày

8 Trở thành tên điền chủ giàu có, đầy thế lực và gây sợ hãi cho cả vùng: cả một vùng đấtbao la cùng với cơ man đàn gia súc ở điền trang Media Luna thuộc về y Tay chân của y

có đủ loại: luật sư, quản gia, cha xứ và bọn người ở đông hàng ngàn người

9 Pedro Páramo bắt ép những cô gái ngủ với mình, cướp đất của mọi người, gây ra nhiều

tội ác: Pedro Páramo lớn lên “như một cây cỏ độc”[5,tr.127] theo lời nhận xét của cha

Rentería bởi y ngủ với rất nhiều cô gái và khiến họ có con với y và ngang nhiên cướpđoạt ruộng đất của những người khác khiến họ phải tha phương cầu thực, cả làng chìmtrong đói nghèo, các linh hồn chết không thể nào siêu thoát được

10 Đuổi Dolores đi khỏi điền trang Media Luna

11 Khi đã có trong tay một gia tài đồ sộ, Pedro đã nhận nuôi một đứa trẻ và đặt tên nó làMiguel Páramo

12 Miguel Páramo lớn lên và gây ra nhiều tội ác, Pedro Páramo chiều theo con và bao chehết mực: Mặc cho đứa con ấy lớn lên làm ra biết bao nhiêu hành động gây hại đếnngười khác: giết chết anh trai, cưỡng hiếp cháu gái của cha Rentería,… Ông ta vẫn bất

chấp bao che với lí do: “thằng bé hãy còn thơ dại lắm”[5,tr.120] và dùng bằng tiền nhằm lấp đi tội lỗi ấy: “Hãy nhận lấy số tiền ấy, coi như tiền bố thí của nhà thờ của

cha”[5,tr.56]

13 Miguel chết do ngã ngựa đã làm Pedro đau đớn, thoáng hiện trong đầu ngài ta rằngchuỗi ngày trả giá sắp đến

14 Pedro Páramo mời Bartolomé – cha của Susana về làm quản lí trưởng chỉ để có thể

gặp lại nàng Tên địa chủ ấy lại mà “vui khôn tả, để mà khóc”[5,tr.150] khi hay tin

người mình yêu trở về

15 Âm mưu đuổi cha nàng Susana khỏi tầm mắt nàng để chiếm đoạt nàng

16 Pedro Páramo chi tiền cho quân lính Damasio để dẹp yên quân nổi dậy Tilcuate: Khi

bị áp bức quá mức, những người nông dân đã vùng lên nổi dậy Họ giết lão quản giaFulgor và đến đòi tiền Pedro Nhưng lão Pedro luôn đi trước một bước, hắn vung tayhào hiệp cho nghĩa quân ba trăm quân được trang bị đầy đủ nhưng đặt dưới sự chỉ huycủa Damasio – luôn phá hoại phong trào nông dân

17 Toán quân Damasio bị đánh bại, Pedro Páramo lo sợ giấy tờ của mình rơi vào tay quân

nổ dậy, cho tên luật sư Gerardo chuyển nơi cất giấu nó

18 Pedro cưỡng hiếp Margarita và định bụng biến cô thành “da thịt của Susana San

Juan”[5,tr.192] Dù có những hành động tình dục với người con gái khác nhưng trong

tâm tưởng, Pedro chỉ nghĩ đến mỗi Susana

19 Don Pedro ở bên cạnh chăm sóc Susana khi cô sắp lìa khỏi đời

20 Cái chết của Susana là cú sốc tinh thần đối với Pedro Páramo

21 Ông đã trả thù làng Comala, làm cho họ chết đói chỉ vì họ vẫn sinh hoạt bình thườngsau cái chết của bà vợ Susana của ông ta

22 Pedro đau khổ, bỏ bê mình và mọi thứ vì cái chết của Susana: Nỗi nhớ mong về ngườiphụ nữ mà Pedro hết mực yêu, cuộc sống của ông dường như bị mất cân bằng Suốtngày chỉ ngồi thẩn thờ, không ngủ, quên ngủ và quên cả thời gian

23 Pedro Páramo chết: Ở cuối tiểu thuyết, thân thể ông ta ngày càng suy nhược: “một số

bộ phân trên cơ thể mình chết đi”[5,tr.216] Các hành động cũng trở nên nặng nề, khó

khăn, và don Pedro không còn làm chủ được cái cơ thể tàn tạ đó nữa: “muốn giơ bàn

tay khác lên nhưng nó lại từ từ rơi xuống một bên”[5,tr.217] Cái chết đang đến gần

với địa chủ điền trang Media Luna, cuối cùng ông ta cũng trút hơi thở cuối cùng,

“thân thể ngài tơi tả tung ra từng mảnh vụn”[5,tr.218]

2.2 Hành trình truy tìm bản ngã của nhân vật Pedro Páramo

Pedro Páramo là cuốn tiểu thuyến viết về hành trình tìm về quê hương, tìm kiếm lại

người cha của nhân vật Juan Preciado Thế nhưng độc giả không khỏi ngỡ ngàng về têncủa cuốn tiểu thuyết Tại sao không phải là Juan Preciado mà lại Pedro Páramo? Bởi lẽ,Pedro Páramo chính là cái đích cuối cùng trên chuyến hành trình đi tìm của nhân vật JuanPreciado, và Pedro Páramo còn là trung tâm, cái đích của nhiều giá trị khác của cuốn tiểuthuyết Dường như, ngay chính cái tên của cuốn tiểu thuyết cũng là một ẩn dụ của ngôn từ.Nếu hành trình của Juan Preciado là bề nổi, thì phần được ẩn dụ hóa chính là hành trìnhcuộc đời của don Pedro Không chỉ đơn giản là hành trình từ thực tại trở về quá khứ, về vớicội nguồn mà đó chính là cuộc hành trình đi tìm tìm lại căn cước, cái bản ngã mà chính bảnthân nhân vật dường như đã lãng quên

Juan Preciado tìm lại cha nhưng cũng chính là cách nhìn về chính mình Cuốn tiểuthuyết bắt đầu với giọng nói của Juan Preciado thuật lại cuộc nói chuyện với mẹ của anh

ấy, người giao cho anh nhiệm vụ đến làng Comala để tìm kiếm cha mình và tính phí tất cả

những gì mà don Pedro đã nợ gia đình Preciado: “Con chẳng phải cầu xin ông ta điều gì

cả Con hãy đòi cái phần thuộc về chúng ta, cái mà ông ta buộc phải cho mẹ mà chưa bao giờ ông ta cho…Với việc bỏ rơi mẹ con mình, ông ta phải trả giá đắt, có thế thôi con ạ”[5,tr.21] Trên hành trình của mình, Preciado đã tìm cách tìm về người cha của mình.

Tuy nhiên, chính người chăn lừa – một đứa con khác của don Perdro đã cho anh ta biết vềcái chết của Pedro Páramo và cũng thiết lập nên khoảng cách tồn tại giữa người cha và đứa

con “Ngài Pedro Páramo đã chết từ lâu rồi”[5,tr.27] Cả cuộc đời của Pedro Páramo đã

khuất phục trước ngôi làng mà y sinh sống Vì vậy, tìm một nơi bên cạnh người cha và làmột phần của Comala có nghĩa là tìm một nơi trong số những người bị khuất phục Theokhuynh hướng này, ta cũng có thể xem việc tìm kiếm của Juan chính là một phần của khátvọng thành công của anh ta khi Juan tìm kiếm được con trai của don Pedro, và Eduviges,Damiana những người dân của ngôi làng đã chết có quan hệ với Pedro Thực tế là cha củaJuan đã chết trước khi anh ta đặt chân đến ngôi làng này, nhưng điều khiến Juan vẫn tiếptục hành trình của mình chính vì anh ta dường như bị khuất phục dưới những câu chuyệnlịch sử của ngôi làng mà cụ thể là câu chuyện một thời của người cha Bắt đầu từ đây, sựkiếm tìm không còn là sự hối thúc, thúc đẩy bởi lời trăng trối của người mẹ mà đó đượcdẫn dắt từ nhu cầu, từ mong muốn tìm hiểu sâu về những câu chuyện của những người đãchết, đó chính là cuộc tìm kiếm trong vô thức

Trên cuộc hành trình ấy, Juan Preciado đã nhìn thấy một bản ngã khác của donPedro Bên cạnh một Pedro ác bá thì vẫn còn tồn tại một Pedro Páramo phong lưu, si tình.Một bản ngã mà cái ác và tham vọng cuối cùng cũng bị gục nhã bởi sự si tình và nỗi côđơn triền miên Cuộc tìm kiếm về quá khứ đã khiến nhân vật không định hình được nộidung, mục đích và hành động của mình Mọi thứ như trượt dài trên sợi dây vô thức, bị dẫndắt bởi tiềm thức Những lời thầm thì, vang vọng của các bóng ma thôi thúc Juan Preciadotìm hiểu về ngôi làng này và những câu chuyện đã diễn ra trên chính ngôi làng mà dòng

họ, tổ tiên và người mẹ của anh từng sinh sống Đọc câu chuyện, ta luôn thấy hình ảnh mộtPedro Páramo hiện lên là một kẻ đầy mưu mô, toan tính về của cải, vật chất và luôn muốnthao túng mọi quyền lực ở làng Comala Ông ta là một kẻ giết người máu lạnh khi chính

ông đã đẩy người cha vợ của mình vào con đường chết “Lão nói với cha nàng rằng hãy tiếp tục đi khai quặng đi Rồi ở đó…ta đã nghĩ việc làm mất tích ông già ở những vùng chẳng ai đặt chân tới bao giờ Việc ấy là dễ dàng lắm, dễ dàng lắm”[5,tr.153] Sau khi

thâu tóm cả điền trang, Pedro Páramo đã đẩy cuộc sống của những người dân vào conđường thống khổ, khiến làng mạc trở nên kiệt quệ Tuy nhiên, độc giả vẫn còn thấy mộtbản ngã khác trong con người Pedro Páramo, đó là một bản ngã của con người cuồng si

trong tình yêu những suốt đời không được đáp trả và phải cô độc suốt đời “Trời lúc sáng bạch, Pedro Páramongồi trên chiếc ghế mây đã cũ đặt ngay cạnh cửa lớn của ngôi nhà ở điền trang Media Luna Có lẽ đã ba giờ liền ngài ngồi đơn độc ở đấy….Rồi ngài tiếp tục nói: “Susana em ơi, em đã ra đi từ lâu, lâu lắm rồi Giờ đây ánh sáng vẫn như thuở ấy, nó không quá đỏ bầm những vẫn là thứ ánh sáng thảm hại ấy: không mang hơi nóng vì bị màng sương trắng bao bọc lại Ở đây, bên cánh cửa này, anh ngồi ngắm buổi bình minh đang đến, ngắm nhìn em lúc ra đi….Hãy về với anh, hỡi Susana thân yêu”[5,tr.207].

Truy tìm bản ngã trở thành một đặc thù chung thuộc bản chất con người sống trongthời kỳ hiện đại Có thể nói, tìm lại căn cứ của cuộc đời mình, truy tìm bản chất tự sự củacái tôi bản thể dường như là mẫu số chung của văn học mang khuynh hướng hiện thựchuyền ảo Tìm về cõi mộng tưởng, về thế giới cõi âm nhưng thực chất Juan Preciado đangtìm kiếm về một phần bị khuyết trong mình Cội nguồn, gốc rễ là sợ dây nối liền con ngườivới nơi chốn, phần máu thịt của con người Chính vì thế hành trình từ làng Sayula đến làngComala không đơn thuần là trách nhiệm thực hiện lời hứa mà đó còn là hành trình khámphá cội nguồn, bản thể của Preciado Và dường như, Preciado đã thực trở thành một phầncủa Comala, một phần của sự đơn độc

2.3 Hiện thực đấu tranh chống áp bức

2.3.1 Đại diện của tầng lớp bốc lột

Hành trình của Pedro Páramo không chỉ dừng lại là cuộc đời của một con ngườinhiều biến cố mà nhân vật Pedro Páramo còn chính là đại diện cho một hiện thực xã hộiđen tối của Mexico những năm đầu thế kỷ XX Từ niên thiếu đến khi từ giã cõi đời của tênđịa chủ đại gian ác cũng là hành trình đấu tranh của nhân dân vùng đất Mexico chống lạithế lực áp bức của địa chủ Cuốn tiểu thuyết chính là hiện thực vấn đề bạo chúa của ngườidân Mỹ Latinh, cuộc sống thù địch trong “một môi trường nơi khiêm tốn không có kìvọng, càng không có hy vọng có thể vượt qua áp bức”[8,tr.11], chiếm đoạt đất đai và nộichiến của mỗi nước Mỹ Latinh Hình ảnh mà Juan Rulfo tạo dựng về Pedro Páramo đạidiện cho tầng lớp áp bức bốc lột, một tên cường hào mà ta có thể bắt gặp sự tương đồng đóvới hình ảnh nhân vật người bà bất lương của Erendira trong truyện ngắn cùng tên củaG.G.Márquez Nhân vật hội tụ đầy đủ những tính cách điển hình của một tên ác bá: hungtợn, dữ dằn Nhưng điều đặc biệt của Pedro Páramo là hắn lại mang một trái tim si tình, si

mê người con gái Susana đến điên cuồng nhưng đó là thứ tình yêu không thể có được Hắn

có trong tay tất cả tài sản, quyền lực nhưng hắn lại có cuộc đời bất hạnh Và chính từnhững thứ mà hắn có được đó hắn đã gieo rắc biết bao bất hạnh cho người khác

Cường hào bốc lột của tiểu thuyết được Juan Rulfo xây dựng không phải là một thế

hệ, mà nó la cả một tổ chức có kẻ cầm đầu có kẻ tay sai Pedro Páramo và con trai MiguelPáramo là sự chuyển giao thế hệ về dòng dõi ác bá, áp bức kẻ yếu làm thú vui, cướp đất,cướp người, giết người, chiếm của,… tất cả đều chúng làm như một lẽ đương nhiên “cá lớnnuốt cá bé” không có một dấu hiệu đền tội Bởi theo sau chúng cũng là những kẻ hút máu

vô tình đầy trung thành, chúng có một hệ thống tay sai luật pháp bất công bảo kê cho sựbốc lột của chúng Pedro Páramo là một người không có sự tôn trọng hoặc chính là khôngcoi ai ra gì Trong mắt ông ta pháp luật chỉ là thứ vô nghĩa, thậm chí không tuân theo phápluật Ông ta sẵn sàng phá vỡ trật tự đã thiết lập để áp đặt và tạo ra một trật tự mới theo cách

sống và sở thích của mình: “Lão hãy nói lại là hắn đã lầm, nghe chưa Fulgos? Hãy bảo rằng hắn tính sai Lão cứ phá hàng rao đi cho ta nếu cần phải phá”[5,tr.80], “Hãy nhắc hắn nhớ rằng Lucas Páramo đã chết rồi Với ta, ta cần có những khế ước mới”[5,tr.80].

Nếu nhà Páramo là đầu sỏ lộng quyền áp bức, thì tên luật sư Gerardo Trujillo chính là đại

diện quyền hành luật pháp bất công chỉ bảo vệ cho kẻ có tiền “Ô hay, luật pháp nào kia,

hở Fulgor Luật pháp từ đây trở về sau này sẽ do chúng ta làm nên”[5,tr.80] Tên quản gia

Fulgor chính là tay sai thực hiện các mệnh lệnh tàn ác của ông chủ mình, là kẻ thay mặtông chủ điều hành chỉ huy các kẻ tay sai khác Hệ thống thế lực tàn bạo đó còn có ngườiđàn bà dắt gái cho cậu chủ Miguel, đám tùy tùng sẵn sàng chờ lệnh, và trong đó có tên thủlĩnh Damasio chính là đại diện cho độc tài vũ trang của tầng lớp bốc lột

Juan Rulfo xây dựng Pedro Páramo là nhân vật tâm điểm của tiểu thuyết, mọi sự kiện

và các mảnh ghép đều có mối liên quan đến nhân vật này Nhà văn đã khắc họa tên cườnghào này một cách vô cùng tài tình, hắn là tên bốc lột nhưng không phải tên nóng nảy dễkích động thích là chém giết, mà hắn là kẻ nham hiểm thâm sâu, tính toán Hắn chính làhình mẫu từ thực tế những kẻ độc tài khu vực miền Nam Mexico, đại diện chính là PorfirioDíaz Rulfo xây dựng tiểu thuyết mình từ hình mẫu từ những con người thực tế, từ lịch sửhiện thực, xây dựng một tác phẩm mà nhận vật đều là bóng ma như bản chất của nó chính

là con người thật đang tồn tại ở xã hội lúc bấy giờ, hay đúng hơn là hình mẫu những kẻthuộc tầng lớp thống trị sẽ dần bị loại bỏ trong cuộc cách mạng Mexico

2.3.2 Một giai đoạn cách mạng Mexico đi vào tiểu thuyết

Cuộc đấu tranh nổi dậy của những người bị tên cường hào này bốc lột dù chủ được

đề cập ngắn ngủi trong tiểu thuyết nhưng nó lại phản ảnh một hiện thực đen tối nặng nềcủa quyền lực và áp bức của xã hội Mexico thời bấy giờ Vào những trang gần cuối củacuốn tiểu thuyết, tác giả mới đề cập đến âm mưu Pedro Páramo tập hợp quân lính để đàn