Chuyên đề dạy học tự chọn Tìm hiểu một tác phẩm nghệ thuật được chuyển thể từ văn học cho học sinh lớp 12

XÂY DỰNG CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC TỰ CHỌN TÌM HIỂU MỘT TÁC PHẨM NGHỆ THUẬT ĐƯỢC CHUYỂN THỂ TỪ VĂN HỌC CHO HỌC SINH LỚP 12.Phương pháp luận nghiên cứu giáo dục. Định hướng xây dựng kế hoạch dạy học chuyên đề tự chọn lớp 12: định hướng phương pháp dạy học, nội dung dạy học, ngữ liệu...

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 7

1.1.1 Xây dựng chuyên đề dạy học theo chỉ đạo từ chương trình giáo dục định

1.1.2 Cơ sở lý luận của việc chuyển thể tác phẩm văn học sang các tác phẩm thuộc

1.2.1 Thực trạng dạy học văn bản văn học trong nhà trường hiện nay 10

1.2.2 Thực trạng về năng lực đọc hiểu tác phẩm văn học của học sinh hiện nay 13

CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ “TÌM HIỂU MỘT TÁC PHẨM NGHỆ THUẬT CHUYỂN THỂ TỪ VĂN HỌC” 15

2.1 Lý do lựa chọn và xây dựng chuyên đề 152.2 Nội dung kiến thức cần đạt 16

2.2.1 Tác phẩm văn học và chuyển thể tác phẩm văn học 16

2.2.2 Một số điểm khác biệt cơ bản giữa tác phẩm văn học và tác phẩm chuyển thể

2.4 Định hướng các năng lực được hình thành 262.5 Thiết kế tiến trình dạy học chuyên đề “Tìm hiểu một tác phẩm nghệ thuật được chuyển thể từ văn học” cho học sinh lớp 12 26

2.6 Kiểm tra đánh giá 29

2.6.1 Các năng lực thành phần có thể phát triển ở học sinh 29

CHƯƠNG 3: Ý TƯỞNG KẾ HOẠCH TỔ CHỨC DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ

“TÌM HIỂU MỘT TÁC PHẨM NGHỆ THUẬT CHUYỂN THỂ TỪ VĂN HỌC”

3.1 Số tiết và kế hoạch phân bố tổ chức các tiết học 343.2 Phương pháp và phương tiện dạy học 343.3 Nội dung bài dạy và hình thức tổ chức dạy học 343.4 Hình thức đánh giá học sinh 34

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Không có sự phù hợp nào là mãi mãi, giáo dục cũng vậy Yêu cầu của xã hộihôm nay không thể dùng giáo dục của ngày hôm qua để giải quyết, một chương trìnhgiáo dục không thể được áp dụng cho mọi chương trình phát triển Đấy chính là lý do

mà Việt Nam phải tiến hành đổi mới chương trình giáo dục phổ thông một cách toàndiện Trong đó sự thay đổi của chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ Văn nhậnđược sự quan tâm đặc biệt Không chỉ đặt ra yêu cầu đối với phương thức giảng dạymới, mà chính sự đổi mới về nội dung giảng dạy cũng là thách thức đối với người dạy

và người học Xây dựng chương trình giảng dạy theo chuyên đề chính là một trong cácthay đổi đặc biệt của môn Ngữ Văn chương trình mới

Các chuyên đề giảng dạy Ngữ Văn của từng khối học đều được phân bố một cách

rõ ràng nhằm hướng đến sự phát triển năng lực của người học một cách toàn diện nhất.Trong các chuyên đề giảng dạy được đưa ra những vấn đề văn học đôi khi được lồngghép vào nhau, cũng có khi những vấn đề văn học lại được đặt cùng các vấn đề khácnhư văn hóa, nghệ thuật, xã hội, Dựa trên mối liên hệ giữa văn học và các lĩnh vựcnghệ thuật khác của đời sống.Với sự phát triển và thành công của nhiều tác phẩm nghệthuật lấy cảm hứng từ tác phẩm văn học Trong chương trình Ngữ Văn lớp 12 học sinh

được tiếp cận với Chuyên đề “Tìm hiểu về một tác phẩm nghệ thuật chuyển thể từ văn

học” Chuyên đề giúp cho học sinh không những được tiếp cận với tác phẩm văn học

mà còn được tiếp cận với tác phẩm thuộc lĩnh vực nghệ thuật khác, tiếp cận tác phẩmvăn học bằng một phương thức mới sinh động hơn Người học không chỉ được biết vềvăn học mà còn được biết về nhiều lĩnh vực nghệ thuật khác có liên hệ với văn học.Đây là chuyên đề tạo nên một cách thức mới trong mở rộng vấn đề văn học cho họcsinh

Tác phẩm nghệ thuật chuyển thể từ văn học luôn đem đến sức hấp dẫn đặc biệtđối với người thưởng thức, chúng ta có thể đã được tiếp cận với các tác phẩm ấy rấtnhiều Tuy nhiên, trên phương diện nội dung của chương trình giảng dạy môn NgữVăn thì đây là một nội dung mới Chính vì thế mà giảng dạy chuyên đề này như thếnào, tiến hành ra sao, làm thế nào để học sinh có thể tiếp cận nó một cách đầy đủ nhất,đúng đắn nhất là một vấn đề trăn trở đối với người dạy Đối với một vấn đề mới thìluôn đòi hỏi một kế hoạch mới, phương án mới để giải quyết hiệu quả vấn đề được đưa

ra Lựa chọn đề tài nghiên cứu “Xây dựng chuyên đề dạy học tự chọn Tìm hiểu một

tác phẩm nghệ thuật được chuyển thể từ văn học cho học sinh lớp 12”, chúng tôi

mong muốn với đề tài này sẽ đóng góp một phần xây dựng kế hoạch giảng dạy chuyên

đề văn học này nói riêng và các chuyên đề văn học khác nói chung của môn Ngữ Vănlớp 12

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Chuyển thể từ tác phẩm văn học sang tác phẩm thuộc các loại hình nghệ thuậtkhác là vấn đề được rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Từ các vấn đề về lý thuyếtchuyển thể văn học, lý thuyết về văn học và các loại hình nghệ thuật khác cho đến cácvấn đề liên quan đến từng khía cạnh của chuyển thể tác phẩm văn học đều đượcnghiên cứu khá nhiều

PGS.TS Trần Mạnh Tiến cho rằng: “Chuyển thể văn học là đem cải biên, dịch

chuyển nghĩa từ gốc làm thay đổi một tác phẩm nào đó cho thích nghi với một mô hình

nghệ thuật mới Việc làm này là phỏng theo dẫn đến thay đổi cấu trúc hình thức mới”.

Đồng thời, những lý thuyết chuyển thể văn học mà PGS.TS Trần Mạnh Tiến đưa rabao quát được vấn đề chuyển thể từ văn học sang các loại hình nghệ thuật khác nhưsân khấu nghệ thuật, âm nhạc, hội họa, điêu khắc, kịch bản điện ảnh bao gồm thay đổiđặc điểm tác phẩm, phương thức chuyển thể tác phẩm văn học Cùng nội dung lýthuyết chuyển thể văn học sang các loại hình nghệ thuật khác còn có công trình nghiên

cứu Hiện tượng chuyển thể văn học của Nguyễn Thị Thu Hương Trong Văn học và

các loại hình nghệ thuật, Lê Lưu Oanh đã nêu rõ vấn đề lý thuyết về đặc trưng của

những loại hình nghệ thuật gần gũi với văn học mà đặc biệt là mối quan hệ giữa vănhọc và nghệ thuật tạo hình, văn học và âm nhạc

Công trình nghiên cứu Vấn đề chuyển thể văn học – điện ảnh từ góc độ liên văn

bản của Lê Thị Dương và Chuyển thể và liên văn bản của Bùi Trần Quỳnh Ngọc đều

đồng nhất quan điểm chuyển thể văn học sang điện ảnh từ lý thuyết liên văn bản Hai

công trình của Lê Thị Dương và Bùi Trần Quỳnh Ngọc cùng với công trình Từ tác

phẩm văn học đến tác phẩm điện ảnh của Phan Bích Thủy đều cùng chỉ ra các cấp độ

của chuyển thể như chuyển thể “trung thành” – chuyển thể sát với văn bản gốc, chuyểnthể tự do

Công trình nghiên cứu của Phan Bích Thủy cùng với Chuyển thể tác phẩm văn

học sang tác phẩm điện ảnh của Nguyễn Thị Lý, Phim truyện chuyển thể từ tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh thành công và hạn chế của Lê Anh Tuấn,… chỉ ra mối quan hệ

giữa văn học và điện ảnh và đưa ra những yếu tố cơ bản trong chuyển thể tác phẩmvăn học sang tác phẩm điện ảnh Đặc biệt công trình của Phan Bích Thủy có đóng gópquan trọng khi hệ thống hóa được cơ chế và quy trình thực hiện chuyển thể từ văn bảnvăn học sang phim điện ảnh

Ngoài ra, một số công trình nghiên cứu khác tập trung vào các phương diện cụ

thể của chuyển thể văn học sang điện ảnh như Nghệ thuật chuyển thể tác phẩm văn

học sang điện ảnh từ phương diện cốt truyện và nhân vật của Trần Thị Dung tập trung

vào hai phương diện cơ bản là nhân vật và cốt truyện, công trình đưa ra những đốisánh về đặc trưng cốt truyện và nhân vật giữa tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh

Nhân vật trung tâm từ tác phẩm văn học đến tác phẩm điện ảnh của Phan Bích Thủy

tập trung làm rõ sự thay đổi của nhân vật từ tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh

và đưa ra cách thức xây dựng, sáng tạo nhân vật khi chuyển thể từ nhân vật văn họcsang nhân vật điện ảnh

Mối quan hệ chuyển thể từ văn học sang điện ảnh là vấn đề nổi bật được nhiều sựquan tâm nghiên cứu Tuy nhiên bên cạnh các công trình nghiên cứu chuyên về vănhọc – điện ảnh hay nghiên cứu tổng hợp văn học với các loại hình nghệ thuật khác thì

chúng tối còn tìm thấy công trình nghiên cứu về văn học – sân khấu Số đỏ và Kỹ nghệ

lấy tây của Vũ Trọng Phụng từ tác phẩm văn học đến tác phẩm sân khấu của Phạm

Thụy Ngọc Quỳnh đã chỉ ra những nguyên tắc và phương thức chuyển thể tác phẩmvăn học sang tác phẩm sân khấu từ sự chuyển thể của tác phẩm Số đỏ và Kỹ nghệ lấyTây sang kịch

Các công trình nghiên cứu trên nhìn chung đều bước đầu đi vào khám phá mốitương quan giữa văn học và các loại hình nghệ thuật khác, đồng thời cung cấp các vấn

đề lý thuyết cơ bản về chuyển thể tác phẩm văn học Tuy nhiên, dù có nhiều công trìnhnghiên cứu về chuyển thể văn học từ cấp độ lý thuyết cho đến vận dụng cụ thể nhưng

chưa có công trình nào nghiên cứu vấn đề chuyển thể văn học với tư cách là chuyên đềdạy học THPT Do đó, các công trình nghiên cứu trên là cơ sở cung cấp các lý thuyết

để chúng tôi thực hiện nghiên cứu đề tài “Xây dựng chuyên đề dạy học tự chọn Tìm

hiểu một tác phẩm nghệ thuật chuyển thể từ văn học cho học sinh lớp 12” Đây là đề

tài nghiên cứu Chuyển thể văn học ở một phương diện mới, khía cạnh vấn đề chưa ainghiên cứu, là vấn đề mang tính cấp thiết đối với việc giảng dạy môn Ngữ Vănchương trình mới

3 Mục đích nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu của tiểu luận góp phần đưa ra phương hướng xây dựng kếhoạch giảng dạy chuyên đề dạy học môn Ngữ Văn chương trình giáo dục mới Khôngchỉ dừng lại ở chuyên đề tác phẩm chuyển thể từ văn học, ở lớp 12 mà còn mở rộng ranhiều chuyên đề khác, khối lớp khác

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Chuyên đề dạy học Tìm hiểu một tác phẩm nghệ thuật được chuyển thể từ vănhọc cho học sinh lớp 12

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Tác phẩm văn học và tác phẩm nghệ thuật chuyển thể từ tác phẩm văn học

Quá trình dạy học môn Ngữ Văn lớp 12

5 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp quan sát tiến hành quan sát tình hình nghiên cứu vấn đề chuyển thể

tác phẩm văn học, tình hình chuyển thể tác phẩm văn học từ đó có những lý thuyết,dẫn chứng, đánh giá cụ thể nhất

Phương pháp nghiên cứu liên ngành kết hợp nghiên cứu các vấn đề lý thuyết của

văn học, điện ảnh, hội họa, âm nhạc,…nhằm tìm hiểu tác phẩm chuyển thể từ văn họcmột cách toàn diện và sâu sắc nhất, các lý thuyết đưa vào nội dung dạy học được chínhxác, logic nhất

Phương pháp loại hình và so sánh nhằm tìm hiểu những điểm khác biệt giữa văn

học và các loại hình nghệ thuật khác (điện ảnh, âm nhạc, hội họa,…), từ đó tìm ranhững nét khác biệt giữa tác phẩm văn học và tác phẩm nghệ thuật chuyển thể từ tácphẩm văn học

Phương pháp chọn mẫu và phân tích tác phẩm nhằm chọn ra những tác phẩm

văn học và tác phẩm chuyển thể tiêu biểu để giới thiệu, phân tích giá trị của nó làmdẫn chứng cho chuyên đề dạy học

Phương pháp hệ thống và tổng hợp làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt

giữa tác phẩm văn học gốc và tác phẩm chuyển thể của nó, nhằm đưa ra những lýthuyết chuyển thể tác phẩm văn học thành tác phẩm nghệ thuật khác một cách hệthống

Phương pháp phân tích – tổng hợp tiến hành phân tích các lý thuyết, dẫn chứng

trên nhiều phương diện Từ việc phân tích để có cơ sở đi đến những kết luận mang tínhchất tổng hợp và khoa học

Chương 2: Tổ chức dạy học chuyên đề “Tìm hiểu một tác phẩm nghệ thuật chuyểnthể từ văn học”

Chương 3: Ý tưởng tổ chức dạy học chuyên đề cho học sinh

NỘI DUNGCHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Xây dựng chuyên đề dạy học theo chỉ đạo từ chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực

Căn cứ theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018, BộGiáo dục chính thức ban hành chương trình giáo dục phổ thông mới của các môn họccùng với lộ trình đổi mới chương trình giáo dục phổ thông Và thông tư chính thức cóhiệu lực từ ngày 15 tháng 02 năm 2019 Với móc thời gian ấy, chúng ta chính thứcbước vào giai đoạn trọng tâm của đổi mới giáo dục, thực hiện công cuộc đổi mới cănbản toàn diện giáo dục và đào tạo Theo nội dung thông tư đưa ra thì đến năm học2024-2025 sẽ tiến hành đổi mới chương trình giáo dục phổ thông lớp 12 Tính đến lúc

đó chúng ta có khoảng thời gian là 4 năm để chuẩn bị sẵn sàng và đầy đủ nhất nhữngđiều kiện cần và đủ để thực hiện dạy học một cách hiệu quả nhất

Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học theo hướng hiện đại; phát huytính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận hành kiến thức liên môn, kiến thức khoa học,

kỹ năng của người học Trong dạy học cần nhanh chóng khắc phục lối truyền thụ ápđặt một chiều, ghi nhớ máy móc, hạn chế dần sự chi phối của người thầy trong quátrình tiếp thu kiến thức của người học, để người học được làm chủ quá trình học củamình, người học chính là trung tâm của quá trình thu nhận kiến thức Người dạy trongchương trình giáo dục mới là một nhánh của quy trình học mà người học đang là trungtâm Với chương trình giáo dục mới người dạy cần tập trung dạy cách học, cách nghĩ,khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng,phát triển toàn diện phẩm chất, năng lực Chương trình giáo dục mới năm 2018 là mộtbước tiến mới trong tư duy giáo dục, bước chuyển đổi từ chương trình giáo dục coitrọng hình thành kiến thức sang chương trình giáo dục coi trọng phát triển phẩm chất,năng lực của người học Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chấtnăng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp chohọc sinh Đào tạo học sinh trên nền tảng yêu cầu từ thực tiễn, đòi hỏi của nghề nghiệp,công việc tương lai, gắn tri thức nhà trường với tri thức cuộc sống, giúp học sinh thíchnghi với thực tiễn nhiều hơn, vận dụng kiến thức vào thực tiễn nhiều hơn Bên cạnhnâng cao chất lượng giáo dục toàn diện hướng tới hiện đại và quốc tế hóa nhưngchương tình giáo dục cũng không rời xa cái truyền thống, đó là sự kế thừa từ sự thànhcông của nền giáo dục truyền thống Chương trình giáo dục mới bên cạnh định hướngngười học nắm bắt những cái mới, cái phát triển, hình thành khả năng sáng tạo tươnglai với giáo dục ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thứcvào thực tiễn thì cũng chú trọng giáo dục lí tưởng truyền thống, đạo đức, lối sống.Nhất là hướng đến phát triển ở người học khả năng sáng tạo không ngừng, tinh thần tựhọc và khuyến khích học tập suốt đời

1.1.1.1 Bộ giáo dục và Đào tạo giao quyền tự chủ xây dựng và thực hiện kế hoạch giáo dục, phát huy vai trò sáng tạo của nhà trường và giáo viên

Với mục tiêu phát triển chương trình giáo dục tích cực, sáng tạo, phù hợp với đặcđiểm của đối tượng người học Bộ giáo dục và Đào tạo đã quyết định để nhà trường vàgiáo viên được tự chủ trong công tác xây dựng và thực hiện kế hoạch giáo dục của đơn

vị mình Đây là một bước tiến mới trong chương trình giáo dục phổ thông mới, hướngđến phát huy tính sáng tạo ở cả người học và người dạy Đồng thời, với chủ trươngnày đã tạo điều kiện để nhà trường và giáo viên được hoạch định các kế hoạch giảngdạy bám sát năng lực học sinh của mình hơn, xây dựng các chuyên đề giảng dạy phùhợp với môi trường giáo dục của đơn vị mình.

Chủ trương này đưa ra đã chỉ rõ nhà trường được chủ động xây dựng các chủ đềdạy học tích hợp, liên môn; chú trọng giáo dục đạo đức và giá trị sống, rèn luyện kỹnăng sống, hiểu biết xã hội, thực hành pháp luật Từ đó, tạo đều kiên để các nhà trườngđược áp dụng linh hoạt các hình thức tổ chức giáo dục, các phương pháp dạy học tiêntiến mà không bị áp đặt

1.1.1.2 Đổi mới phương thức và phương pháp dạy học

Mục tiêu của chương trình giáo dục mới là chú trọng phát triển phẩm chất vànăng lực người học Do đó, đổi mới hình thức và phương pháp dạy học là điều tất yếu,những phương pháp dạy học cũ vẫn sẽ được áp dụng bên cạnh các phương pháp dạyhọc mới Nhưng điều quan trọng đó là hình thức và phương pháp dạy học phải hướngđến phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo và rèn luyện phương pháp tự học, tăngcường kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức, kỹ năng vào giải quyết các vấn đề thựctiễn Đổi mới phương pháp dạy học phải đảm bảo độ phù hợp với tiến tình nhận thứckhoa học, để học sinh có thể tham gia vào hoạt động tìm tòi sáng tạo giải quyết vấn đề,góp phần hình thành năng lực hành động, phát huy tính tích cực độc lập, sáng tạo củahọc sinh để từ đó bồi dưỡng và phát triển cho học sinh phương pháp tự học, hình thànhkhả năng học tập suốt đời

1.1.2 Cơ sở lý luận của việc chuyển thể tác phẩm văn học sang các tác phẩm thuộc các loại hình nghệ thuật khác

1.1.2.1 Quan hệ giao thoa giữa các loại hình nghệ thuật

Các loại hình nghệ thuật được sản sinh đều là sản phẩm của sự phát triển ý thức,xuất phát từ thực tiễn và đều từ nhu cầu phản ánh và tiếp nhận của con người Đặc biệt

là khi không thể có một loại hình nghệ thuật nào có thể đáp ứng được hết nhu cầu phảnánh đời sống nên người ta phải mở rộng tìm kiếm ở các loại hình nghệ thuật khác Đọcthơ nó đem lại cảm xúc nhưng sự tình mà nó miêu tả quá vắn tắt, người ta thấy cần tìmđến truyện; đọc truyện lại chỉ thấy miêu tả trên mặt giấy và người ta chỉ có thể hìnhdung bằng tưởng tượng, khi đó người ta có nhu cầu được tiếp nhận sâu sắc hơn thìxem phim, nghe nhạc,… Chính bởi nhu cầu tiếp nhận như thế mà người đọc tìm cáchphá vỡ cấu trúc ban đầu của tác phẩm và các tác phẩm văn học thay đổi cấu trúc của

nó là điều hiển nhiên

Tuy nhiên, không phải tự nhiên mà nảy sinh sự chuyển thể từ loại hình này sangloại hình khác mà nó phải có điều kiện cơ sở, là mạch giao thoa giữa tác phẩm văn họcgốc và tác phẩm chuyển thể Nền tảng của chuyển thể đó giữa chúng phải có tìnhhuống nghệ thuật, điều kiện sinh thành Nhưng mạch giao thoa giữa các loại hình nghệthuật là sự giao thao trong những mức giới khác nhau, tức là khai thác chuyển thể từtiềm năng nghệ thuật của từng loại hình, nắm bắt đúng điểm giao thoa của nó Tại saothơ lại được phổ nhạc thay vì truyện ngắn hay tiểu thuyết? Đó là vì giữa thơ và nhạc

nó có cảm xúc và nhạc điệu là yếu tố đi cùng nhau, cảm xúc của thơ nó ngân lên nhưnhững khúc âm hưởng của nhạc và nhạc điệu nó lại phù hợp với thể hiện nhịp thơ Haynhư tiểu thuyết và sân khấu, cả hai thể loại này đều lấy yếu tố chất kịch làm trung tâm,

tính kịch tính của tiểu thuyết khi đi vào sân khấu sẽ tạo nên tình huống kịch lôi cuốn,hấp dẫn Cũng là tiểu thuyết nhưng với tiểu thuyết thiên về hiện thực với những khắchọa phong phú cuộc sống người ta lại lựa chọn chuyển nó thành phim Những bứctranh đa diện, đa sắc trong tiểu thuyết hiện thực sẽ tạo nên những bối cảnh phim sinhđộng, những cảnh phim chân thực nhất, tiểu thuyết với những câu chuyện con người,cuộc đời sẽ phù hợp trở thành kịch bản phim vì nó giống nhau khi cùng tái hiện muônhình thái đời sống hiện thực

Đồng thời, khi một tác phẩm được chuyển thể sang một loại hình nghệ thuật khácthì tức là phương thức biểu hiện của nó đã được thay thế Đây chính là lý do giải thích

vì sao người đọc họ có nhu cầu tìm hiểu nhiều loại hình nghệ thuật khác nhau liênquan đến một tác phẩm nghệ thuật Mỗi một phương thức biểu hiện khác nhau sẽ cho

ra những vấn đề tiếp nhận khác nhau Sự giao thoa giữa các loại hình nghệ thuật chophép người tiếp nhận có được những góc nhìn đan chiều hơn trong tiếp nhận tác phẩmnghệ thuật, so sánh, đánh giá, chọn lựa.Chính vì thế, giữa hai các tác phẩm thuộcchuyển thể ấy luôn phải thể hiện được sự liên hệ, bổ sung thế mạnh và khắc phục điểmyếu của nhau

1.1.2.2 Nhu cầu về tiếp nhận mở rộng của người tiếp nhận

Nghệ thuật là quá trình không ngừng sáng tạo và tái sáng tạo, đặc biệt những tácphẩm nghệ thuật nó là tác phẩm sáng tạo mang tính cá thể nhưng qua quá trình tiếpnhận nó sẽ mang tính cộng đồng Trong quá trình tiếp nhận, mỗi một độc giả lại cónhững tư duy khác nhau, mỗi giai đoạn tiếp nhận lại có những yêu cầu khác nhau chonên quá trình tiếp nhận càng kéo dài thì nhu cầu mở rộng tiếp nhận khai thác của tácgiả càng lớn Và khi đó, người đọc kiếm tìm những phương diện khác của loại hìnhtiếp nhận mà trước hết là tác phẩm thuộc loại hình chuyển thể

Để đáp ứng nhu cầu mở rộng tiếp nhận tác phẩm nghệ thuật thì sự ra đời củachuyển thể chính là sự phát triển nghệ thuật theo hướng tích cực, người đọc có thêmnhiều kênh tiếp nhận, đồng thời nó cũng làm cho đời sống nghệ thuật càng trở nênphong phú Mỗi một người đọc sẽ có những nhu cầu khác nhau về kênh tiếp nhận nghệthuật, và sự phát triển của nhiều kênh tiếp nhận nghệ thuật ngày nay như: âm nhạc, hộihọa, điện ảnh, điêu khắc,…nó một mặt đáp ứng nhu cầu khám phá nghệ thuật của bạnđọc, một mặt khác nó phát triển hơn nữa thị hiếu của bạn đọc Khi nhu cầu bạn đọc vềcác tác phẩm nghệ thuật được nâng cao, thị hiếu thẩm mỹ nghệ thuật của bạn đọc caohơn nó sẽ dẫn tới mức đòi hỏi cao hơn đối với tác phẩm nghệ thuật, kích thích sự sángtạo của cả người sáng tạo và người chuyển thể

Bên cạnh đó, mặt trái của nghệ thuật bao giờ thì cung không kịp đáp ứng cầu.Nhu cầu tiếp nhận của khán giả thì không ngừng gia tăng nhưng mức độ sáng tác củanghệ sĩ (mà ở đây là nhà văn) luôn có giới hạn Bạn đọc luôn có nhu cầu tiếp nhậnthêm các tác phẩm văn học khác để làm phong phú đời sống nghệ thuật của mình, vàhiển nhiên nhu cầu đó đã tạo nên áp lực sáng tạo đối với nhà văn Nhà văn luôn phảiđứng trước những đòi hỏi không ngừng của bạn đọc về sáng tạo nghệ thuật mới Vàkhi đó, sự xuất hiện của tác phẩm chuyển thể nó đã một phần phân tán áp lực cho nhàvăn và đòi hỏi của bạn đọc Nó vừa giúp nhà văn kiếm tìm thêm không gian sáng tạo,cảm hứng sáng tạo cũng như giúp bạn đọc tìm thấy điểm tiếp nhận mới của tác phẩmvăn học

Sự ra đời của nghệ thuật chuyển thể nó góp phần mở rộng quan niệm tiếp nhậnvăn hóa, nghệ thuật Không chỉ dừng lại ở một tác phẩm với một loại hình nữa mà nó

có thể là đa loại hình hơn và góc nhìn đánh giá nghệ thuật của khán giả sẽ mở rộnghơn Nghệ thuật giờ đây tạo mối quan hệ gắn kết giữa sáng tác và sáng tác (giữa sángtác gốc và sáng tác chuyển thể), giữa nghiên cứu với sáng tác, giữa sáng tác và tiếpnhận Hoạt động chuyển thể nó đã tạo ra một kênh nghệ thuật mới cho tác phẩm nghệthuật, nó đã mở ra một không gian văn hóa mới vưới một quan điểm tiếp nhận văn hóamới, đa dạng Mỗi một tác phẩm nghệ thuật chuyển thể nó không chỉ là một sự táisáng tạo mà nó đã phát triển đến mức tạo ra một không gian văn hóa mới: cũng cósáng tạo, tiếp nhận, tái sáng tạo,…Và chính nhờ vậy mà những tác phẩm văn học nó có

cơ hội mở rộng phát triển hơn, mở rộng phạm vi tác động hơn, khi nó được nhìn nhậndưới nhiều góc độ loại hình nó đã góp phần thúc đẩy sự cách tân của văn học, tạo bướctiến cho sự phát triển của văn học

1.1.2.3 Nhu cầu về sáng tạo của các nhà nghệ thuật

Trong tiến trình nghệ thuật, nhu cầu tiếp nhận của bạn học thay đổi, được nângcao thì nhu cầu sán tạo của các nhà sáng tạo nghệ thuật cũng sẽ thay đổi Đây là haiquá trình thay đổi, phát triển tác động lẫn nhau, chi phối biện chứng lẫn nhau Nhu cầutiếp nhận của bạn đọc làm thay đổi nhận thức sáng tác của nhà sáng tạo nhưng đồngthời sự đổi mới tư duy sáng tạo của nhà sáng tạo cũng làm thay đổi nhu cầu tiếp nhâncủa bạn đọc

Xét riêng về văn học, thì trong quá trình nó phát triển, nó chịu sự chi phối củanhiều yếu tố từ đời sống lý luận phê bình, đời sống hiện thực, bạn đọc, nhà xấu bản

Và trong quá trình tác động đó nó sản sinh ra nhiều vấn đề đặt ra với nhà văn Các nhàvăn luôn phải làm mới mình, thay đổi tư duy viết của mình, khám phá ra nhiều khíacạnh của sáng tạo hơn Chuyển thể nó đã đặt các nhà sáng tạo đi sâu khám phá, quantâm đến khán giả, trau chuốt sáng tác, đến vấn đề thời sự của văn học Các nhà sángtạo đòi hỏi phải nghiêng ngẫm tác phẩm để tạo ra được tác phẩm chuyển thể có giá trị.Chuyển thể, nó không chỉ dừng lại là bước tiến của tư duy sáng tạo mà sự xuấthiện của nghệ thuật chuyển thể nó đã đóng góp và kho tàng tri thức nghệ thuật và đờisống nhiều thuật ngữ, một loạt các thuật ngữ nghệ thuật xuất hiện trong quá trìnhchuyển thể (diễn viên, phân cảnh, tạo hình,…) Đặc biệt là nó đã tạo ra chỗ đứng chotri thức liên văn bản Cũng từ đó mà nó tạo nên sự phong phú cho kho tàng ngôn ngữnghệ thuật cũng như phát triển khả năng về ngôn ngữ nghệ thuật

Nhu cầu về sáng tạo nghệ thuật mà ở đây là chuyển thể nghệ thuật không chỉ lànhà sáng tạo nghệ thuật của loại hình khác đối với văn học mà ngay bản thân các nhàvăn học cũng tham gia sáng tạo chuyển thể tác phẩm của mình Tức họ không chỉ sángtạo ra tác phẩm gốc mà họ còn có nhu cầu tạo ra một không gian nghệ thuật mới chochính tác phẩm của mình có thể là viết kịch bản phim, đạo diễn,…

Chuyển thể văn học không chỉ tạo điều kiện để văn học được mở rộng tác động,nhà văn, nhà sáng tạo nghệ thuật có thêm không gian sáng tạo, bạn đọc có thêm khônggian tiếp nhận mà đối với các loại hình nghệ thuật khác là cơ hội phát triển một cáchtích cực Các loại hình nghệ thuật khác có nguồn cảm hứng sáng tạo, có thêm tácphẩm, thậm chí những tác phẩm kinh điển, có cơ hội để tiến bộ, phát triển như: điệnảnh, âm nhạc, sân khấu, vũ điệu, nghệ thuật tạo hình, nghệ thuật ánh sáng, nghệ thuật

trình chiếu,…Sự phát triển của nghệ thuật cũng là bước tiến cho sự phát triển của xãhội.

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1.Thực trạng dạy học văn bản văn học trong nhà trường hiện nay

Hiện nay, việc dạy và học môn Ngữ văn ở cấp THCS và cấp THPT vẫn đangtuân theo hình thức, nội dung của chương trình giáo dục cũ Dù phương pháp giảngdạy của giáo viên đã có nhiều thay đổi để phù hợp hơn với yêu cầu đổi mới giáo dụctheo chương trình giáo dục năm 2018 Tuy nhiên, việc dạy và học môn Ngữ Văn vấncòn nhiều hạn chế Đặc biệt, vấn đề mà đề tài quan tâm ở đây chính là thực trạng dạyhọc văn bản văn học hiện nay trong nhà trường

Chúng tôi đã tiến hành một cuộc khảo sát nhỏ lấy ý kiến của 100 học sinh tạitrường THPT Lệ Thủy bao gồm từ 10 lớp của khối 12 về hình thức tiếp cận văn bảnvăn học ở nhà trường hiện nay Và điều đặc biệt từ kết quả thu thập được là chỉ trongmột khối học nhưng mà học sinh lại được tiếp cận văn bản văn học theo các hình thứckhác nhau Điều này trước hết đó là do đặc điểm khối học tại trường chúng tôi khảosát, đó là khối học được chia theo ban khoa học tự nhiên và khoa học xã hội, đồng thờigiáo viên giảng dạy cũng khác Từ sự khác biệt về đặc điểm học sinh cho nên cáchgiảng dạy của giáo viên cũng sẽ khác Tuy nhiên, theo kết quả chúng tôi nhận được thìtới 45,2% học sinh cho biết mình được tiếp cận với văn bản văn học theo hình thứcnghiên cứu dưới sự hướng dẫn của giáo viên Đây được xem là một dấu hiệu tích cựctrong hoạt động dạy học văn bản văn học ở nhà trường hiện nay Có thể thấy rằng,giáo viên đang rất nỗ lực để tahy đổi tư duy dạy học từ thầy làm trung tâm sang tư duylấy người học làm trung tâm Giáo viên đang dần phát huy tính tích cực, chủ động,sáng tạo của học sinh hơn trước kia để dần thích ứng với yêu cầu của chương trìnhgiáo dục mới Nhưng các bạn cũng cho biết rằng, các phần cơ bản, trọng tâm của vănbản văn học thì học sinh bị chi phối bởi giáo viên rất nhiều, giáo viên vẫn còn khá épđặt về nội dung kiến thức Chỉ những phần liên quan đến mở rộng kiến thức về vănbản văn học thì giáo viên sẽ để học sinh được phát huy tính sáng tạo và tích cực củamình nhiều hơn Cho nên tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh vẫn chưa đượctạo điều kiện phát huy nhiều, nó đang còn mang tính chất nửa vời, giờ học vẫn còn gò

bó và áp đặt kiến thức học sinh tiếp nhận

Bên cạnh thay đổi tích cực đó thì dạy học văn bản văn học tròn nhà trường hiệnnay vẫn mang tính hạn chế với phương pháp giảng dạy truyền thống Giáo viên gầnnhư cung cấp hết kiến thức liên quan đến văn bản cho học sinh Cụ thể hơn là giáoviên vẫn còn trung thành với phương pháp dạy diễn giảng, đọc chép cho học sinh,khiến cho kiến thức văn học của văn bản trở nên khô khan, cứng ngắc và gò bó Giảngdạy mang tính rập khuôn và học sinh cũng tiếp nhận theo hình thức rập khuôn, phụthuộc vào giáo viên rất nhiều Do đó, dẫn đến thực trạng là học sinh thụ động, thiếusáng tạo trong tiếp nhận và thể hiện kiến thức văn học, trong khi đây là phần liên quanđến văn bản nghệ thuật mọi cá tính, hình dung, tưởng tượng của học sinh đều có chỗ

để phát huy Nhưng nó lại không có điều kiện để phát huy mà mọi cái học sinh thểhiện lại chính là cái cảm thụ của giáo viên Đồng thời, giáo viên cũng khá khó tính vàcứng nhắc với cách dạy cảm thụ một chiều này nên học sinh quá quen thuộc với nóngại phản biện, ngại sáng tạo

Do cách dạy diễn giảng đọc chép, giáo viên là người nắm giữ kiến thức, giáoviên cung cấp cho học sinh hết mọi kiến thức nên nhiều kiến thức mà giáo viên cungcấp nó lại vượt quá giới hạn học sinh cần Giáo viên dạy văn bản văn học như nhànghiên cứu văn học phân tích sâu về tâm lí, về kĩ thuật ngôn từ, về phương pháp sángtác… Trong khi đố đối với HS môn ngữ văn chỉ cần dạy cho HS đọc hiểu, tiếp nhậntác phẩm như một độc giả bình thường là đủ, nghĩa là chỉ cần nắm bắt đúng ý nghĩa,

tư tưởng của tác phẩm, một vài nét đặc sắc về nghệ thuật đủ để thưởng thức và gâyhứng thú Cho nên học sinh không hứng thú tìm tòi, khám phá thêm về tác phẩm, họcsinh học thuộc kiến thức giáo viên cung cấp mà không có sự mở rộng nào thêm Điềunày cũng do một phần chi phối bởi hình thức đánh giá của giáo viên, giáo viên luônđòi hỏi học sinh thể hiện đúng cái kiến thức mình giảng dạy, học cái mình cung cấpcho nên học sinh đối với văn bản văn học luôn là cảm thụ suông

Văn bản văn học là phần kiến thức kích thích sự tương tác của cảm thụ, cảm xúc,tưởng tượng và cả tư duy Tuy nhiên, do cách giảng dạy diễn giảng của giáo viên vàcách tiếp nhận thụ động của học sinh nên việc dạy học văn bản văn học thiếu sự tươngtác giữa thầy và trò, giữa trò với trò Học sinh rất ít thể hiện cái tư duy cá nhân, giáoviên cũng sẽ tạo ra sự tương tác trong giờ học nhưng là sự tương tác dựa trên các câuhỏi thu từ của giáo viên cho nên tính sáng tạo, phản biện tương tác trong giờ học cũnghạn chế

Về nội dung giảng dạy nó cũng thiếu sự thay đổi linh hoạt mà hầu như nó giốngnhau ở mọi lớp, mọi đối tượng học sinh và đặc biệt là giữa mọi năm học Giáo viênthiếu sự đổi mới về kiến thức, thiếu tính cập nhật về kiến thức văn học cho các văn bảnvăn học trong chương trình Điều đáng chú ý hơn là giáo viên chỉ giảng dạy các vănbản được chỉ định, các kiến thức được quy định của văn bản mà ít có sự mở rộng, gợi

mở thêm cho học sinh tìm hiểu Cho nên tính liên hệ, tính cập nhật của văn bản vănhọc còn khá hạn chế, dẫn đến kiến thức mà học sinh được tiếp cận nó cũng bị hạn chếtheo trừ trường hợp một số học sinh có say mê văn chương thì kiến thức nó có sự đadạng hơn

Về hình thức đánh giá trong dạy học văn bản văn học nó cũng còn mang tính hạnchế rất nhiều Đánh giá hoàn toàn dựa vào khả năng ghi nhớ kiến thức của học sinh,đánh giá dựa trên khả năng tái hiện kiến thức và ít dựa vào các khía cạnh khác Chủyếu đánh giá dựa trên sản phẩm cá nhân mà ít liên quan đến sản phẩm nhóm, cụ thểhơn là ít tổ chức hoạt động nhóm Đánh giá kiến thức về văn bản văn học được liên kếttrên phần viết nghị luận văn học Cho nên có thể thấy sản phẩm học tập của phần vănbản văn học chủ yếu chỉ dừng lại ở các bài viết nghị luận văn học với chừng ấy tácphẩm, chừng ấy yêu cầu (phân tích, bình luận…) khiến học sinh và giáo viên coi trọngtâm lý học thuộc, học tủ, dạy học theo mô hình kinh nghiệm Cách thức thi cử, kiểmtra bài làm văn đa phần chỉ chú trọng đến phần cho điểm Do coi nhẹ khâu chữa bài vàhướng dẫn học sinh tự sửa bài để nâng cao kỹ năng làm văn nên kỹ năng viết luận,diễn đạt của các em quá yếu

Tính tích cực, sáng tạo ít được phát huy cho nên học sinh đối với việc học vănbản văn học cũng mang tính đối phó, học để thi Học sinh ít hứng thú tìm hiểu thôngtin, kiến thức liên quan đến văn bản văn học được học, học sinh ít tìm tòi các tài liệutham khảo chuyên sâu về văn bản và học sinh cũng ít sáng tạo trong cách tiếp thu vănbản văn học được học đó Học sinh chỉ học cái thầy cô giảng dạy, trình bày theo cái

thầy cô cho sẵn mà ít có tư duy phản biện hay sáng tạo chính vì cách học phụ thuộcnày mà khả năng cảm thụ văn abrn văn học hay thể hiện tư duy văn học nó bị bó hẹptrong phạm vi vản bản nhất định Học sinh không có khả năng tự cảm nhận, phân tíchmột văn bản văn học khác hay tương tự Thậm chí học sinh cũng không biết cách vậndụng kiến thức liên quan đến văn bản văn học đó một cách linh hoạt được Các kiếnthức về văn bản văn học của học sinhc òn khá hạn chế, kiến thức có được cho nghechép thụ động nên học sinh không thể nắm vững và không thể vận dụng nó một cáchsáng tạo và mở rộng hơn.

Có thể thấy rằng, việc dạy học văn bản văn học trong nhà trường hiện nay dù có

sự giảm bớt tầm chi phối của người thầy hơn trong việc cung cấp kiến thức nhưng nóvẫn còn ở mức độ nửa vời Thầy vẫn còn làm chủ kiến thức cho học sinh, dạy học vănbản văn học thiếu sự sáng tạo cho học sinh, hình thức đánh giá khá hạn chế thiếu toàndiện, vai trò của học sinh còn chưa được phát huy đúng chỗ Dạy học văn bản văn họctrong nhà trường vẫn còn dừng ở việc giáo viên cảm thụ thay học sinh và học sinh chỉtrông chờ kiến thức giáo viên cung cấp

1.2.2.Thực trạng về năng lực đọc hiểu tác phẩm văn học của học sinh hiện nay

Với sự phát triển rầm rộ của internet đã tạo điều kiện được tiếp cận thông tin dễdàng và đa dạng hơn rất nhiều Trong xu thế phát triển của công nghệ thông tin, họcsinh đã có điều kiện được thu nhận tri thức từ nhiều phương diện khác nhau Chính vìthế mà vốn tri thức của học sinh cũng rộng mở hơn rất nhiều Học sinh ngày nay có thểkiếm tìm được vô vàn thông tin liên quan đến kiến thức mình được giảng dạy Và kiếnthức về môn ngữ văn cũng vậy, học sinh cũng được biết đến đời sống văn học nhiềuhơn Tuy nhiên, lượng kiến thức các em có điều kiện tiếp nhận có thể nhiều nhưng nó

có hiệu quả hay không lại phụ thuộc vào năng lực đọc hiểu các tác phẩm văn học đócủa các em Từ thực tế dạy học văn bản văn học trong nhà trường hiện nay cùng kếtquả của khảo khát về năng lực đọc hiểu tác phẩm văn học và hiểu biết về đề tài dự áncủa các học sinh Chúng tôi đã nhận thấy được thực trạng chung hiện nay về năng lựcđọc hiểu tác phẩm văn học của

Các em học sinh có nhu cầu đọc tác phẩm văn học nhưng nhu cầu đó chỉ giới hạntrong các tác phẩm các em phải học, phải thi Với câu hỏi các kênh thông tin, tài liệucác bạn tiếp cận tác phẩm văn học thì kết quả đã cho thấy rằng bên cạnh sách giáokhoa là kênh thông tin chủ yếu(93,5%) thì học sinh vẫn tiếp cận ở các kênh thông tinkhác như internet, thư viện(77,4%) nhưng chỉ yếu dừng lại ở kiếm tìm thông tin liênquan đến nội dung tác phẩm học Và điều đáng quan tâm ở đây là kênh thông tin, tàiliệu liên quan đến nội dung đề tài chúng tối hướng đến ở đây là các tác phẩm nghệthuật khác có liên quan đến tác phẩm văn học thì có đến 45,2% lựa chọn Đây là mộtcon số khá khả quan khi học sinh ngày càng quan tâm đến sự đa dạng trong đời sốngnghệ thuật của tác phẩm văn học hơn Điều này có thể cho thấy rằng nhu cầu đọc củahọc sinh đang lên và năng lực đọc của học sinh cũng được nâng cao hơn Phần trên làdấu hiệu tích cực về năng lwucj đọc của các em học sinh Sau đây là tổng kết củachúng tôi về năng lực đọc – hiểu của các bạn học sinh về tác phẩm văn học qua khảosát Chúng tôi tiến hành dựa trên các tiêu chí đánh giá năng lực đọc – hiểu hiện nay ởnhà trường các em được tiếp cận là nhận biết, thông hiểu, vận dụng và vận dụng cao,với các mức đánh giá là không có kỹ năng, chưa thành thạo, khá thành thạo, thành thạo

và rất thành thạo

Đối với mức độ đọc hiểu nhận biết, đây là mức độ dường như các em học sinh ởcấp THPT đều phải thành thạo, nhưng kết quả mà cuộc khảo sát đưa ra đã cho thấymột dấu hiệu báo động khi mà phần lớn các em đều cho biết mình chỉ ở mức khá thànhthạo(38.7%), thậm chí là mức thành thạo và chưa thành thạo nó ngang nhau(25.8%).Đây là dấu hiệu không mấy khả thi đối với năng lực đọc- hiểu của các em hiện nay khi

mà mức độ thấp nhất các em cũng đang chưa nắm vững Với kết quả như trên của mứcnăng lực đọc – hiểu nhận biết thì không quá ngạc nhiên khi mà kết quả ba năng lựcđọc – hiểu thông hiểu, vận dụng và vận dụng cao tỉ lệ chưa thành thạo lại chiếm con sốcao nhất với lần lượt là 38.7%, 41.9%, 45,2% Từ kết quả trên có thể nhận thấy mộtđiều rằng, năng lực đọc – hiểu tác phẩm văn học của học sinh hiện nay chỉ dừng ở mứckhá thành thạo mà thôi Các em vẫn còn khá mơ hồ và loay hoay trong việc đọc – hiểumột tác phẩm văn học Có thể nói, chính phương pháp dạy học mà giáo viên cung cấphết mọi kiến thức cho học sinh đã khiến cho các em không có cơ hội được khai phácũng như rèn luyện, phát triển các năng lực đọc – hiểu cần có Dạy học quá tập trunghình thành kiến thức đã khiến cho học sinh tiếp cận tác phẩm văn học với tâm thế phụthuộc, chỉ chăm học kiến thức mà bỏ quên rèn luyện năng lực cần có

Đối với năng lực đọc – hiểu tác phẩm văn học của học sinh hiện nay, dường nhưkhi nhắc đến kiến thức đọc – hiểu của tác phẩm các em được học thì các em có thểtrình bày rất tốt Nhưng nó chỉ nằm ở mức chỉ ra và cảm thụ cơ bản còn năng lực vậndụng cao – liên hệ so sánh mở rộng thì các em khá mơ hồ Chưa kể đến khi đưa mộttác phẩm văn học mới thì các em lại không có khả năng đọc – hiểu nó một cách cụ thểnhư tác phẩm được học được Đối với tác phẩm văn học mới các em chưa được hướngdẫn thì mức độ đọc – hiểu của các em chỉ dừng lại ở mức thông hiểu Các em có thểnêu lên được suy nghĩ, đánh giá của bản thân nhưng lại chỉ dừng ở mức khái quát, tổngquan mà không thực sự cụ thể, tỉ mỉ

Từ những điều trên, chúng ta có thể nhận thấy một thực trạng rằng các em họcsinh hiện nay đang còn quá loay hoay và hạn chế trong đọc – hiểu các tác phẩm vănhọc Năng lực đọc – hiểu của các em biểu hiện qua các bài kiểm tra khá tốt nhưng thựcchất đó là kết quả của học thuộc kiến thức trông chờ từ thầy cô Các em đọc – hiểu rấttốt, rất sâu sắc tác phẩm mình được học, được giảng dạy nhưng các em lại khá mơ hồđối với tác phẩm mới nếu giáo viên không hướng dẫn cho các em Các em học sinhngày nay đã có nhu cầu tìm kiếm mở rộng thông tin về tác phẩm văn học, độ hiểu biết

về đời sống văn học cũng cao nhưng năng lực đọc – hiểu hạn chế do không được chútrọng đào tạo đã khiến các em không thể tiếp cận các tác phẩm văn học một cách đầy

đủ và triệt để nhất Chính vì thế, năng lực đọc – hiểu về tác phẩm văn học của các emhọc sinh còn hạn chế không phải các em thực sự không có khả năng mà đó là do các

em không có điều kiện được rèn luyện và phát triển nó tốt nhất Môi trường dạy họcthụ động, một chiều khiến các em dần mất đi khả năng cảm thụ văn chương mang tính

cá nhân Hình thức dạy học chú trong kiến thức cùng hình thức đánh gía rập khuôn bóhẹp chính là nguyên nhân khiến năng lực đọc – hiểu của học sinh còn yếu kém Chonên, thay đổi hình thức giảng dạy cũng là biện pháp, một giúp học sinh tự định hìnhkhả năng của mình, hai là các em có ý thức nâng cao năng lực của bản thân

CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ “TÌM HIỂU MỘT TÁC

PHẨM NGHỆ THUẬT CHUYỂN THỂ TỪ VĂN HỌC”

2.1 Lý do lựa chọn và xây dựng chuyên đề

Tác phẩm chuyển thể từ văn học mặc dù là nội dung mới trong chương trình NgữVăn lớp 12 nhưng nó lại không quá lạ trong thực tiễn Hầu như trong cuộc sống sinhhoạt hằng ngày mà nhất là giải trí thì chúng ta có thể đã được tiếp xúc với các tácphẩm nghệ thuật chuyển thể từ văn học Hiện nay, sách giáo khoa Ngữ văn lớp 12 vẫnchưa được ban hành, những nội dung cụ thể liên quan đến chuyên đề này vẫn chưađược biết đến nhiều Tuy nhiên, theo kế hoạch phân bổ chương trình thì đây là mộttrong ba nội dung của chuyển đề dạy học tự chọn Đây là một vấn đề khá mới đối vớigiáo viên và học sinh không chỉ về nội dung mà cả hình thức dạy học

Chuyên đề dạy học tự chọn là một thiết kế mới được đưa vào chương trình dạyhọc, nó tạo điều kiện để giáo viên phát hiện thêm các năng lực mà học sinh có cũngnhư phát triển hơn nữa năng lực tiềm năng của học sinh Có thể nói, các chủ đề củachuyên đề dạy học tự chọn đều hướng đến giúp học sinh bám sát vấn đề Văn học ngoàithực tế hơn, rèn luyện cho học sinh kỹ năng áp dụng kiến thức vào giải quyết vấn đềsát với thực tiến cũng như phát triển học sinh năng lực cần thiết cho công việc, cuộcsống Chuyên đề dạy học tự chọn không chỉ cho phép giáo viên và học sinh được thảoluận lựa chọn chủ đề học cho mình mà giáo viên còn được lựa chọn thời gian dạy họcsao cho đảm bảo hiệu quả nhất có thể

Trong ba chủ đề dạy học thuộc chuyên đề dạy học tự chọn mà bộ giáo dục đưa ratrong chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn Chúng tôi nhận thấy chuyên đề

“Tìm hiểu một tác phẩm nghệ thuật chuyển thể từ văn học” nó là một vấn đề có thểkhai phá được ở học sinh tính sáng tạo rất cao, cũng như tính kích thích hứng thú của

nó rất lớn Không những thế, với khảo sát thực tế của chúng tôi thì tỉ lệ học sinh hứngthú với chuyên đề này rất cao với 96.8% tổng số bầu chọn, trong đó mức độ rất hứngthú chiếm đến 45.2% Với một câu hỏi khác, chúng tôi cũng nhận thấy tính triển vọngcủa chuyên đề này khi mà có đến 87,1% học sinh được khảo sát đã từng được đọc,được xem,…về tác phẩm nghệ thuật chuyển thể từ văn học

Bên cạnh đó, do tính mới lạ của nội dung này cùng với đòi hỏi của chương trìnhgiáo dục mới, cho nên việc xây dựng một chuyên đề dạy học phù hợp với yêu cầu mới

là điều cần thiết Lựa chọn chuyên đề “Tìm hiểu một tác phẩm nghệ thuật chuyển thể

từ văn học” bên cạnh cơ sở hiểu hiện vốn có của học sinh để tạo hứng thú tìm hiểu ởhọc sinh thì nó cũng đòi hỏi phát triển ở học sinh những phẩm chất năng lực cần thiết.Với thực trạng dạy học tác phẩm nghệ thuất (tác phẩm văn học) hiện nay thì rất khókhăn trong việc học sinh được làm chủ kiến thức, được bám sát vấn đề học, phát triểntính tích cực và sáng tạo, giáo viên cũng khó tổ chức hoạt động cho học sinh Chính vìvậy, cần xây dựng một chuyên đề dạy học về tác phẩm nghệ thuật chuyển thề từ vănhọc để học sinh được thảo luận về kiến thức, vấn đề nghiên cứu, được chủ động trongviệc tìm hiểu và thể hiện xúc cảm, tư duy của mình Qua đó, giáo viên cũng nắm bắtđược khả năng của học sinh, tổ chức các hoạt động dạy học đa dạng và tích cực, đánhgiá đúng năng lực học sinh đang có để củng cố và phát triển Đặc biệt là trên mục tiêuphát triển năng lực của học sinh là trọng tâm

2.2 Nội dung kiến thức cần đạt

2.2.1 Tác phẩm văn học và chuyển thể tác phẩm văn học

2.2.1.1 Tác phẩm văn học

✵ Quan niệm, định nghĩa:

Quan niệm của Lê Lưu Oanh: “Tác phẩm văn học là đơn vị sáng tác của nhà

văn, là đối tượng thưởng thức của người đọc, là kết quả của trình độ ý thức xã hội, ý thức thẩm mĩ thời đại, là chỉnh thể trung tâm của hoạt động văn học Bởi vì, mọi quy luật, bản chất, đặc trưng, thuộc tính của văn học đều biểu hiện tập trung ở tác phẩm văn học, dù đó có thể là một thiên sử thi đồ sộ hoặc chỉ là một câu tục ngữ ngắn gọn”1

Quan niệm của Trần Đình Sử: “Tác phẩm văn học vừa là kết quả của hoạt động

sáng tác của nhà văn, vừa là cơ sở và đối tượng hoạt động thưởng thức của người đọc”[…]

✵ Đặc trưng của tác phẩm văn học:

Tác phẩm văn học là bức tranh sinh động về đời sống và con người Qua bứctranh đó, người viết gửi gắm những tình cảm, tư tưởng và thể hiện thái độ của mìnhtrước cuộc sống: tác phẩm văn học là sự kết hợp giữa khách quan (hiện thực cuộcsống) và chủ quan (tình cảm người viết)

Văn học – nghệ thuật ngôn từ: ngôn ngữ là chất liệu sáng tạo của văn học Ngônngữ văn học là ngôn ngữ quần chúng nhưng được cách điệu hóa nhằm tạo ý nghĩathẩm mỹ Ngôn từ văn học mang tính tổ chức cao để khi đọc lên, độc giả có thể cảmnhận được cuộc sống và nỗi lòng người viết, từ đó tác phẩm nằm lại trong tim độc giả.Đặc điểm của ngôn từ văn học: tính chính xác và tinh luyện; tính hàm súc và đanghĩa; tính hình tượng; tính biểu cảm

✵ Đề tài, chủ đề của tác phẩm văn học:

Đề tài của tác phẩm văn học: “Đề tài là một phạm vi nhất định của cuộc sống đã

được nhận thức, lựa chọn để thể hiện trong tác phẩm”2 Đề tài của tác phẩm là mộtphương diện trong nội dung của nó, là đối tượng đã được nhận thức, lựa chọn gắn liềnvới dụng ý, thế giới quan, lập trường tư tưởng, quan điểm thẩm mĩ của nhà văn

Chủ đề của tác phẩm văn học: “Nói chủ đề là vấn đề cơ bản được đặt ra trong

tác phẩm, nhưng chủ đề phải được toát lên từ hiện thực trực tiếp, từ hệ thống tính cách thì mới có sức mạnh Chủ đề sẽ kém tác dụng khi nó chỉ là những vấn đề được phát biểu trực tiếp như một chủ định có trước và người viết lấy hình tượng chắp vá để chứng minh cho luận điểm của mình”3 Chủ đề là vấn đề cơ bản, vấn đề trung tâmđược tác giả nêu lên để giải quyết trong tác phẩm Nó không phải là một vấn đề đơnnhất, có nhiều tác phẩm chứa đựng cả một hệ chủ đề với chủ đề chính và chủ đề phụ

✵ Nhân vật văn học: “nhân vật là phương tiện để phản ánh đời sống, khái quát

hiện thực Chức năng của nhân vật là khái quát những quy luật của cuộc sống và của con người, thể hiện những hiểu biết, những ước mơ, kì vọng về đời sống”4

Nhân vật văn học được thể hiện bằng chất liệu riêng là ngôn từ

1 Lê Lưu Oanh – Phạm Đăng Dư (2008), Lí luận văn học, Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội, tr.104

2 Lê Lưu Oanh – Phạm Đăng Dư (2008), Lí luận văn học, Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội, tr.116

3 Lê Bá Hán – Hà Minh Đức (1976), Cơ sở lí luận văn học, Nxb Giáo dục, tr.13

4 Lê Lưu Oanh – Phạm Đăng Dư (2008), Lí luận văn học, Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội, tr.126

Một số kiểu cấu trúc nhân vật: nhân vật chức năng; nhân vật loại hình; nhân vậttính cách; nhân vật tư tưởng.

✵ Cốt truyện và kết cấu của tác phẩm văn học:

Cốt truyện của tác phẩm văn học: “Cốt truyện là một hệ thống các tình tiết, sự

kiện, biến cố phản ánh những diễn biến của cuộc sống và nhất là là các xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đó các nhân vật, các tính cách hình thành và phát triển trong những mối quan hệ qua lại của chúng nhằm làm sáng tỏ chủ đề và tự tưởng tác phẩm”5 Cốt truyện có thể chia thành hai loại: cốt truyện đơn tuyến và cốt truyện đatuyến

Kết cấu của tác phẩm văn học: “Kết cấu là sự tổ chức, sắp xếp các yếu tố trong

tác phẩm để tạo dựng được thế giới hình tượng giàu ý nghĩa thẩm mĩ, có khả năng khái quát đời sống, thể hiện tư tưởng của nhà văn”6 Một số hình thức kết cấu trongtác phẩm văn học: kết cấu theo trình tự thời gian; kết cấu theo hai tuyến nhân vật đốilập; kết cấu đa tuyến; kết cấu tâm lý

2.2.1.2 Chuyển thể thể tác phẩm văn học

✵ Khái niệm:

Chuyển thể là làm thay đổi hiện trạng ban đầu của một sự vật, hiện tượng nào đó,

là sự đổi thay từ sự vật này chuyển sang sự vật khác (từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữkhác, hình thức này sang hình thức khác, kết cấu này sang kết cấu khác) dể nó khác đi

và có dấu vết của sự vật ban đầu “Chuyển thể được xem là một xu hướng phổ quáttrong tất cả các xã hội loài người nhằm viết lại một văn bản gốc nào đó Kết quả củaviệc đó là tác phẩm chuyển thể có mối liên hệ với văn bản gốc theo nhưng cách thứcriêng”[…]

Chuyển thể văn học sang các loại hình nghệ thuật khác là sự thay đổi về kết cấu,nội dung, hình thức nghệ thuật của 1 loại hình nghệ thuật này (tác phẩm văn học) sangloại hình nghệ thuật khác Nói cách khác là sự thay đổi cách đọc này sang cách đọckhác, thay đổi loại hình ngôn ngữ này sang loại hình ngôn ngữ khác

Chuyển thể cũng được xem là tạo dựng loại hình nghệ thuật mới Chuyển thể làmột hoạt động sáng tạo do chủ thể khác hoặc do chính tác giả làm thay đổi hình thứccủa tác phẩm sang một hình thức mới nhằm đáp ứng nhu cầu thưởng thức tác phẩm

✵ Các hình thức chuyển thể phổ biến trong lịch sử nghệ thuật:

Chuyển thể từ thể loại văn học này sang thể loại văn học khác (từ truyện sangthơ, từ truyện sang truyện, truyện sang kịch bản văn học…): đây là hình thức chuyển

thể xuất hiện từ thời sơ khai và phổ biến nhất của văn học VD: thần thoại Hy Lạp – hình thức bi kịch; chuyện ngụ ngôn – thơ ngụ ngôn Ve và kiến, Con cáo và chùm nho,

Thỏ và rùa, Thần chết và lão tiều phu, Gà mái đẻ trứng vàng, Đám ma sư tử, Chó sói

và cừu non,…( Jean de La Fontaine); Kim Vân Kiều truyện (Thanh Tâm Tài Nhân) – truyện Kiều (Nguyễn Du); truyện cổ tích Tấm Cám – truyện thơ Tấm Cám (Tú Mỡ);…

Chuyển thể từ văn học sang sân khấu, điện ảnh: sân khấu có truyện kể lịch sử,truyện kể dân gian; sân khấu chèo, tuồng có tích truyện dân gian, truyện Phật giáo.Điện ảnh đa dạng từ tiểu thuyết, truyện ngắn đến cả truyện thơ, truyện dân gian VD:

Sân khấu – Vĩnh biệt cửu trùng đài (Nguyễn Huy Tưởng), Chữ người tử tù (Nguyễn Tuân), Hạnh phúc của một tang gia (Vũ Trọng Phụng),…Điện ảnh – Harry Potter

5 Hà Minh Đức (2003), Lí luận văn học, Nxb Giáo dục, tr.173

6 Lê Lưu Oanh – Phạm Đăng Dư (2008), Lí luận văn học, Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội, tr.34

(J.K.Rowling), Cuốn theo chiều gió (Margaret Mitchell), Anna Karenina (Lev Tolstoy), Giết con chim nhại (Harper Lee), Pinocchio (Carlo Collodi), Chị Dậu (Tắt đèn – Ngô Tất Tố), Mùa len trâu (Mùa len trâu và Một cuộc biển dâu – Sơn Nam),

Cánh đồng bất tận (Nguyễn Ngọc Tư), Người đàn bà mộng du (Người đàn bà trên

chuyến tàu tốc hành – Nguyễn Minh Châu), Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh (Nguyễn Ngọc Ánh), Lục Vân Tiên (Nguyễn Đình Chiểu),…

Chuyển thể từ văn học sang nhạc kịch: loại hình sân khấu kết hợp ca khúc, lờithoại, diễn xuất, nhảy múa Nội dung và biểu cảm của nhạc kịch được thể hiện qua câu

chữ, âm nhạc, động tác và các khía cạnh kỹ thuật sân khấu VD: Nhà thờ Đức Bà

Paris (Victor Hugo), Romeo và Juliette (William Shakespeare), Những người khốn khổ (Victor Hugo), Cats (Old Possum’s Book of Practical Cats – T.S.Eliot),…

Chuyển thể từ văn học sang hội họa, điêu khắc: hình thức chuyển thể từ kênh chữ

sang các kí hiệu tạo hình VD: Tranh khắc gỗ của Nhật Bản (các câu chuyện Ngưu Lang Chức Nữ), Tranh khắc gỗ của Gustave Doré và tượng Người suy tưởng và Cánh

cổng địa ngục của Rodin (Thần khúc – Dante Alighieri),

✵ Cơ sở của hiện tượng chuyển thể tác phẩm văn học: giữa tác phẩm văn học vàcác loại hình nghệ thuật khác có tương đồng là tính tạo hình và biểu cảm, có đề tài,chủ đề, có tư tưởng nghệ sĩ

Các loại hình nghệ thuật có mối quan hệ giao thoa là đều bắt nguồn từ cuộc sống.Các loại hình nghệ thuật bổ sung cho nhau: cái tác phẩm văn học không thể hiệnđược thì các loại hình nghệ thuật khác thể hiện được và ngược lại

Nhu cầu tiếp nhận của người đọc luôn chờ đợi những sản phẩm nghệ thuật mới

2.2.2 Một số điểm khác biệt cơ bản giữa tác phẩm văn học và tác phẩm chuyển thể

từ tác phẩm văn học

2.2.2.1 Tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh chuyển thể

Tác phẩm văn học Tác phẩm điện ảnh chuyển thể

Loại hình Ngôn từ nghệ thuật tưởng tưởng Hình ảnh nghệ thuật trực quanDạng thức