98 NHTM và sự lành mạnh của xã hội nói chung Trong đó, yếu tố cốt lõi là hệ thống kiểm soát nội bộ và cơ chế quản lý rủi ro hoạt động hiệu quả vì mọi rủi ro khác của NHTM có thể phát sinh từ nguồn gốc[.]
Trang 1NHTM và sự lành mạnh của xã hội nói chung Trong đó, yếu tố cốt lõi là hệ thống kiểm soát nội bộ và cơ chế quản lý rủi ro hoạt động hiệu quả vì mọi rủi ro khác của NHTM có thể phát sinh từ nguồn gốc sâu xa là rủi ro hoạt động
3.4 Định hướng triển khai Hiệp ước vốn Basel và công tác quản lý rủi ro hoạt động tại Việt Nam
3.4.1 Khuôn khổ pháp lý cho việc triển khai Basel II của Việt Nam
Trong bối cảnh hệ thống ngân hàng Việt Nam, để góp phần từng bước đưa hoạt động ngân hàng Việt Nam phù hợp với Basel II, trên cơ sở nghiên cứu kinh nghiệm của các nước, NHNN đã tiến hành triển khai đồng bộ hàng loạt giải pháp, trong đó có giải pháp xây dựng hệ thống khuôn khổ pháp lý cho việc áp dụng các chuẩn mực Basel II Việc triển khai áp dụng các tiêu chuẩn của Basel đã bước đầu được thực hiện từ năm 2005 khi Ngân hàng Nhà nước (NHNN) ban hành quyết định 457/2005/QĐ-NHNN dựa trên một số tiêu chuẩn của Basel I Quyết định số 457/2005/QĐ-NHNN quy định về các tỷ lệ đảm bảo an toàn trong hoạt động của TCTD thay thế cho Quyết định 297/1999/QĐ-NHNN, bao gồm các quy định về: (i) Cách xác định Vốn tự có = vốn cấp I + vốn cấp II; (ii) Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu: Tổ chức tín dụng, trừ chi nhánh ngân hàng nước ngoài, phải duy trì tỷ lệ tối thiểu 8% giữa vốn tự có so với tổng tài sản “Có” rủi ro Cùng thời gian đó, Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN quy định về phân loại nợ, trích lập và sử dụng dự phòng để xử
lý rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng của TCTD cũng được ban hành, thay thế Quyết định 296/1999/QĐ-NHNN Theo đó, nợ của TCTD được chia làm 5 nhóm, tương ứng với từng nhóm nợ có các mức trích lập dự phòng như sau: Nhóm 1: 0%, Nhóm 2: 5%, Nhóm 3: 20%, Nhóm 4: 50% và Nhóm 5: 100% Các quy định tại Quyết định 493 đã tiến dần đến những đánh giá mang các yếu tố định tính và dự phòng được chia thành dự phòng chung và dự phòng cụ thể, bước đầu hướng tới khuôn khổ thuộc
dự phòng theo Basel II
Tháng 5/2010, NHNN đã ban hành Thông tư số 13/2010/TT-NHNN về các tỷ
lệ bảo đảm an toàn trong hoạt động của tổ chức tín dụng Trong đó, ngoài việc quy định lại về việc xác định Vốn tự có = vốn cấp I + vốn cấp II, NHNN đã hướng dẫn
Trang 2cách xác định tỷ lệ an toàn vốn riêng lẻ và tỷ lệ an toàn vốn hợp nhất, nâng tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu của tổ chức tín dụng lên 9% Tuy nhiên, quá trình thực hiện lộ ra một số bất cập buộc NHNN ban hành Thông tư số 36/2014/TT-NHNN và các văn bản sửa đổi bổ sung Thông tư này quy định về các giới hạn, tỷ lệ bảo đảm an toàn trong hoạt động mà các tổ chức tín dụng (TCTD), chi nhánh ngân hàng nước ngoài (NHNNg) phải thường xuyên duy trì, bao gồm: (i) Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu; (ii) Giới hạn cấp tín dụng; (iii) Tỷ lệ khả năng chi trả; (iv) Tỷ lệ tối đa của nguồn vốn ngắn hạn được sử dụng để cho vay trung hạn và dài hạn; (v) Giới hạn góp vốn, mua
cổ phần; (vi) Tỷ lệ dư nợ cho vay so với tổng tiền gửi Để góp phần ngăn ngừa rủi ro trọng yếu với các ngân hàng hoạt động theo mô hình tập đoàn tài chính hay tập đoàn ngân hàng, nội dung của Thông tư 36/2014/TT-NHNN còn đề cập đến: (a) Tỷ lệ an toàn vốn trên cơ sở hợp nhất và riêng lẻ; (b) Áp dụng các tỷ lệ an toàn chặt chẽ hơn trong trường hợp cần thiết tùy tính chất, mức độ rủi ro của từng TCTD; (c) Quy định các tỷ lệ đảm bảo khả năng thanh khoản; (d) Quy định ngăn ngừa sở hữu chéo, cấp tín dụng, góp vốn mua cổ phần sai quy định đối với người có liên quan; (e) Ngăn ngừa rủi ro tập trung bằng các quy định về giới hạn, hạn chế cấp tín dụng đối với các lĩnh vực nhiều rủi ro như chứng khoán, bất động sản… Tuy nhiên, tại Thông tư 36/2014/TT-NHNN, đối với tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu, chỉ quy định các TCTD phải
có vốn yêu cầu đối với rủi ro tín dụng, trong khi đó, ở bản sửa đổi của Basel I đã quy định vốn yêu cầu đối với rủi ro tín dụng và rủi ro thị trường Còn theo trụ cột I của Basel II thì vốn yêu cầu đối với rủi ro tín dụng, rủi ro thị trường và rủi ro hoạt động Như vậy, tại Việt Nam, cho đến thời điểm Thông tư 36/2014/TT-NHNN còn có hiệu lực thì việc tuân thủ các quy định theo Basel vẫn còn nhiều hạn chế
Trên cơ sở định hướng triển khai Basel II theo đề án của Chính phủ, ngày 17/3/2014, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đã có Công văn số 1601/NHNN-TTGSNH gửi các TCTD, chi nhánh NHNNg về việc triển khai thực hiện Basel II trên toàn hệ thống theo lộ trình đến 2020 (bao gồm cả 3 trụ cột) Đầu tháng 2/2016, NHNN đã yêu cầu triển khai thí điểm Basel II tại 10 ngân hàng thương mại (NHTM) trong nước, bao gồm Vietcombank, VietinBank, BIDV, Techcombank, ACB, VPBank, MB, Maritimebank, Sacombank và VIB Ngày 30/12/2016, Thống
Trang 3đốc NHNN đã ký ban hành Thông tư số 41/2016/TT-NHNN quy định về tỷ lệ an toàn vốn đối với ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài (Thông tư 41) theo phương pháp tiêu chuẩn Basel II Đây được coi là bước đi làm tiền đề cho việc triển khai Basel II theo lộ trình đã được Thống đốc NHNN phê duyệt để thực hiện Trụ cột I và Trụ cột III Basel II
Thông tư 41 là văn bản pháp quy của NHNN yêu cầu NHTM Việt Nam tính toán và duy trì tỷ lệ an toàn vốn theo định hướng Basel II, theo đó các ngân hàng sẽ hoạt động an toàn hơn, với lượng vốn “đủ” theo thông lệ tiên tiến để bù đắp các rủi
ro trọng yếu gồm (rủi ro tín dụng; rủi ro thị trường và rủi ro hoạt động), định hướng các ngân hàng hướng đến những phân khúc khách hàng ít rủi ro hơn, đồng thời áp dụng các biện pháp giảm thiểu rủi ro để được giảm trừ vốn yêu cầu Trong quá trình hoạt động hàng ngày, ngân hàng phải thực hiện việc tính vốn theo khẩu vị rủi ro và
rà soát công tác quản lý rủi ro theo từng phân khúc khách hàng, các yêu cầu về tài sản bảo đảm từ đó công tác quản lý rủi ro của ngân hàng được chủ động hơn, định hướng kế hoạch cụ thể để định hướng tăng cường quản lý rủi ro đối với các phân khúc có mức độ rủi ro tăng Điểm đáng chú ý của Thông tư 41 là phương pháp tính toán tài sản có rủi ro (risked weighted assets - RWA) đối với rủi ro tín dụng và rủi ro hoạt động được quy định theo các hướng dẫn mới nhất của Ủy ban Basel, cụ thể: Đối với rủi ro tín dụng là phương pháp tiêu chuẩn sửa đổi (revised standardize approach) được biết đến như là Basel IV và đối với rủi ro hoạt động là phương pháp chỉ số kinh doanh sửa đổi (business indicator) Quy định này đã xử lý khó khăn thực tế của Việt Nam là chưa có các doanh nghiệp xếp hạng tín nhiệm độc lập và các khách hàng được xếp hạng tín nhiệm độc lập còn rất hạn chế
Để tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về triển khai Chuẩn mực vốn Basel
II tại Việt Nam, ngày 18/5/2018, Thống đốc NHNN đã ban hành Thông tư số 13/2018/TT-NHNN nhằm thay thế Thông tư 44/2011/TT-NHNN quy định về hệ thống kiểm soát nội bộ đối với ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, trong đó có cấu phần quy định về đánh giá nội bộ mức đủ vốn ICAAP để thực hiện Trụ cột II của Basel II Điểm dễ dàng nhận thấy của Thông tư 13 là yêu cầu ngân hàng cải thiện hoạt động quản lý rủi ro, phù hợp với yêu cầu của Basel II và các thông
Trang 4lệ tiên tiến về quản lý rủi ro Ngoài ra, Thông tư 13 quy định về việc kiểm tra sức chịu đựng đối với các loại rủi ro trọng yếu và có vốn bổ sung đối với kịch bản nền kinh tế có diễn biến bất lợi Từ quy định tối thiểu phải tuân thủ tại Thông tư 13, ngân hàng buộc phải thực hiện kiểm tra sức chịu đựng thanh khoản và vốn, nhờ đó xác định được tình hình thanh khoản và vốn của ngân hàng trong tình huống xấu, cũng như tính toán dự phòng thanh khoản và lập kế hoạch vốn phù hợp Với các yêu cầu tại Thông tư 13, các ngân hàng sẽ phải tập trung nâng cao quản lý rủi ro theo thông
lệ quốc tế và hoạt động ngân hàng sẽ càng được minh bạch hơn, điều này tạo nền tảng giúp các ngân hàng Việt Nam tiếp cận với thị trường vốn quốc tế một cách dễ dàng, với chi phí thấp và tăng mức độ tin cậy của các định chế tài chính toàn cầu, các nhà đầu tư, tổ chức quốc tế khác đối với Việt Nam Bên cạnh đó, quy định tại Thông tư
13 là cơ sở tiền đề cho việc triển khai phương pháp thanh tra, giám sát hoạt động ngân hàng trên cơ sở rủi ro (risks based supervision) theo chủ trương đổi mới phương pháp thanh tra kết hợp thanh tra tuân thủ và thanh tra trên cơ cở rủi ro của Cơ quan thanh tra, giám sát ngân hàng
Như vậy, với việc ban hành Thông tư 41 và Thông tư 13, NHNN đã hoàn thiện khuôn khổ pháp lý để triển khai Chuẩn mực vốn Basel II theo phương pháp tiêu chuẩn với đầy đủ cả 3 trụ cột, đồng thời đưa ra lộ trình phù hợp để thực hiện các mục tiêu
về áp dụng các chuẩn mực, thông lệ quốc tế mà Chính phủ và Quốc hội đã đề ra
3.4.2 Đánh giá công tác quản lý rủi ro hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam
Lần đầu tiên tại văn bản quy phạm pháp luật giới thiệu về khẩu vị rủi ro trong hoạt động ngân hàng, theo đó yêu cầu về khẩu vị rủi ro là bước tiến giúp ngân hàng Việt Nam có định hướng trong việc xây dựng khẩu vị rủi ro trong quản trị ngân hàng hiện đại Có khẩu vị rủi ro, ngân hàng lượng hóa được rủi ro mà mình sẵn sàng chấp nhận để thực hiện hoạt động kinh doanh, từ đó, ngân hàng giám sát hồ sơ rủi ro của mình theo khẩu vị rủi ro đã xác định và kịp thời có những điều chỉnh phù hợp Một điểm đáng chú ý của Thông tư 13 là yêu cầu việc quản lý rủi ro phát sinh liên quan đến sản phẩm mới, hoạt động mới trong quản lý rủi ro hoạt động của ngân hàng