Bản sắc văn hóa tộc người qua hoạt động trình diễn ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.

Bản sắc văn hóa tộc người qua hoạt động trình diễn ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.Bản sắc văn hóa tộc người qua hoạt động trình diễn ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.Bản sắc văn hóa tộc người qua hoạt động trình diễn ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.Bản sắc văn hóa tộc người qua hoạt động trình diễn ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.Bản sắc văn hóa tộc người qua hoạt động trình diễn ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.Bản sắc văn hóa tộc người qua hoạt động trình diễn ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.Bản sắc văn hóa tộc người qua hoạt động trình diễn ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.Bản sắc văn hóa tộc người qua hoạt động trình diễn ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.Bản sắc văn hóa tộc người qua hoạt động trình diễn ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.Bản sắc văn hóa tộc người qua hoạt động trình diễn ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.Bản sắc văn hóa tộc người qua hoạt động trình diễn ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.Bản sắc văn hóa tộc người qua hoạt động trình diễn ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.

HÀ NỘI - 2023

VIỆN HÀN LÂMKHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

AN THU TRÀ

BẢN SẮC VĂN HÓA TỘC NGƯỜI

QUA HOẠT ĐỘNG TRÌNH DIỄN Ở BẢO TÀNG

DÂN TỘC HỌC VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

HÀ NỘI - 2023

VIỆN HÀN LÂMKHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

AN THU TRÀ

BẢN SẮC VĂN HÓA TỘC NGƯỜI

QUA HOẠT ĐỘNG TRÌNH DIỄN Ở BẢO TÀNG

DÂN TỘC HỌC VIỆT NAM

Ngành: Văn hóa học

Mã số: 9 22 90 40

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

GS.TS LÊ HỒNG LÝ

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướngdẫn của GS.TS Lê Hồng Lý Các tư liệu, trích dẫn nêu trong luận án là trungthực, rõ ràng Những nội dung nghiên cứu của luận án chưa được ai công bố

Tác giả Luận án

An Thu Trà

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 : TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 10

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 10

1.1.1 Tộc người và vấn đề phân loại tộc người ở Việt Nam 10

1.1.2 Nghiên cứu về bản sắc và bản sắc văn hóa tộc người 14

1.1.3 Nghiên cứu vai trò của bảo tàng trong việc tạo dựng bản sắc văn hóa tộc người 21

1.1.4 Đánh giá về các công trình nghiên cứu 28

1.2 Khái niệm công cụ và cơ sở lý luận 30

1.2.1 Khái niệm công cụ 30

1.2.2 Cơ sở lý luận36 TIỂU KẾT 42

Chương 2 : SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN BẢO TÀNG DÂN TỘC HỌC VIỆT NAM VÀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRÌNH DIỄN VĂN HOÁ TỘC NGƯỜI 44

2.1 Sự hình thành và phát triển Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam 44

2.1.1 Chủ trương xây dựng 44

2.1.2 Xây dựng các không gian trưng bày 45

2.1.3 Một số thành tựu trong quá trình hình thành và phát triển Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam 49

2.2 Quá trình tổ chức hoạt động trình diễn ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam 51

2.2.1 Kinh nghiệm của một số bảo tàng trên thế giới và bài học, tôn chỉ của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam 51

2.2.2 Quan niệm về tổ chức hoạt động trình diễn tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam 55

2.2.3 Tổ chức các hoạt động trình diễn ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam 59

TIỂU KẾT 65

Chương 3 : HOẠT ĐỘNG TRÌNH DIỄN BẢN SẮC VĂN HÓA TỘC NGƯỜI BANA, THÁI, KINH Ở BẢO TÀNG DÂN TỘC HỌC VIỆT NAM 66

3.1 Trình diễn bản sắc văn hóa tộc người Bana 66

3.1.1 Trưng bày văn hóa Bana tại tòa Trống đồng 67

3.1.2 Trưng bày văn hóa Bana tại Vườn kiến trúc 69

3.1.3 Hoạt động trình diễn của dân tộc Bana 73

3.2 Trình diễn bản sắc văn hóa tộc người Thái 77

3.2.1 Không gian nhà Thái đen trong tòa Trống đồng 77

3.2.2 Hoạt động trình diễn của dân tộc Thái 82

3.3 Trình diễn bản sắc văn hóa tộc người Kinh 85

3.3.1 Trưng bày văn hoá của dân tộc Kinh trong toà Trống đồng 85

3.3.2 Không gian văn hóa của dân tộc Kinh tại Vườn kiến trúc 92

3.3.3 Hoạt động trình diễn của dân tộc Kinh 96

TIỂU KẾT 105

Chương 4 : HOẠT ĐỘNG TRÌNH DIỄN TẠI BẢO TÀNG DÂN TỘC HỌC VIỆT NAM VÀ TÍNH CHÍNH TRỊ CỦA TẠO DỰNG BẢN SẮC 106

4.1 Vấn đề chọn lọc trong tạo dựng bản sắc văn hóa tộc người 106

4.1.1 Chọn lọc từ bối cảnh của bảo tàng 106

4.1.2 Chọn lọc từ bối cảnh của cộng đồng 109

4.2 Vấn đề thương thảo trong việc tạo dựng bản sắc 115

4.2.1 Thương thảo: Sự đồng thuận 115

4.2.2 Thương thảo: Quá trình trao đổi, thảo luận và nhượng bộ 119

4.3 Nhiệm vụ thể hiện bản sắc văn hóa tộc người ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam 128

4.4 Tính phản biện trong các hoạt động trình diễn của Bảo tàng DTHVN 133

TIỂU KẾT 137

KẾT LUẬN 139

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 145

TÀI LIỆU THAM KHẢO 146 PHỤ LỤC

Di sản văn hóa phi vậtthể

Sở Văn hóa Sở Văn hóa, Thể thao và

Du lịch

Trong bối cảnh của hội nhập quốc tế và trước những nhu cầu mới của xã hội

từ thời kỳ Đổi mới, ngày càng nhiều cơ quan có nhiệm vụ thực hiện các chínhsách của Nhà nước như bảo tàng, các trường, viện liên quan đến văn hoá trăntrở tìm tòi và áp dụng các biện pháp để khôi phục, tạo dựng, bảo vệ bản sắc vănhoá tộc người Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (DTHVN) ra đời ngay sau Đổimới vào cuối những năm 90 của thế kỷ XX và phát triển mạnh mẽ trong thậpniên đầu của thế kỷ XXI Đây cũng là giai đoạn nghiên cứu dân tộc học ở ViệtNam có xu thế chuyển dần sang cách tiếp cận nhân học, quan tâm đến chủ thểvăn hóa để thể hiện quan điểm của cộng đồng Chính vì thế ngay trong thời kỳđầu Bảo tàng DTHVN đã xác định hướng đi trong việc nghiên cứu, sưu tầm,trưng bày, trình diễn văn hóa các dân tộc

Bảo tàng DTHVN là đơn vị tiên phong trong xây dựng trưng bày cố địnhvới sự tham gia tích cực của cộng đồng và tổ chức các hoạt động trình diễnthường xuyên nhằm tạo cơ hội cho cộng đồng được thể hiện văn hóa của mìnhđến công chúng Bảo tàng đã và đang kể câu chuyện bằng cách mới, trình bàybản sắc qua văn hóa đời thường Quan điểm này được áp dụng xuyên suốt trongcác hoạt động trưng bày, trình diễn, giáo dục, truyền thông Phương pháp trưngbày này cùng với những cách tiếp cận cập nhật trong chuyên môn bảo tàng có thểcoi là mấu chốt tạo nên thành công, thu hút khách tham quan trong và ngoài nước.Cách tiếp cận trưng bày văn hóa này lan tỏa đến nhiều đơn vị, cơ quan văn hóakhác trong việc thực hiện nhiệm vụ khôi phục, gìn giữ và phát huy bản sắc vănhóa tộc người trong bối cảnh hội nhập.

Những trưng bày về văn hóa tộc người, như nhà rông Bana, nhà sàn củangười Thái đen, hay các hiện vật, trình diễn mang đậm văn hóa tộc người nhưGhe ngo của người Khơ me, múa rối nước của người Việt luôn thu hút kháchtham quan, trải nghiệm Mỗi trình diễn, trưng bày là một quá trình tạo dựng, từ

ý tưởng, đến hiện thực hóa, từ sự chỉ đạo, ý chí chính trị đến công việc của cácgiám tuyển (curator), rồi đến sự tham vấn của cộng đồng, các chuyên gia.Những gì chúng ta đang trải nghiệm và hiểu về bản sắc dân tộc tại Bảo tàng làmột quá trình tạo dựng, thương thảo giữa các bên tham gia, trong đó có tiếngnói quan trọng của cộng đồng, chủ thể văn hóa

Chủ đề tạo dựng bản sắc đã được nhiều nhà nghiên cứu từ các chuyên ngành

du lịch, văn hoá, văn hóa dân gian, dân tộc học, nghệ thuật học, di sản văn hóa,v.v quan tâm Tuy nhiên, nghiên cứu tạo dựng bản sắc văn hóa trong hoạtđộng trưng bày, trình diễn tại bảo tàng nói chung và Bảo tàng DTHVN chưa

được quan tâm nhiều Chính vì vậy, luận án lựa chọn đề tài “Bản sắc văn hóa

tộc người qua hoạt động trình diễn ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam” Luận

án sẽ tìm hiểu vai trò của Bảo tàng trong việc tạo dựng bản sắc văn hóa tộcngười thông qua các hoạt động trình diễn

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu:

Luận án nghiên cứu các hoạt động trình diễn ở Bảo tàng DTHVN nhằm chỉ

rõ việc tạo dựng bản sắc tộc người là một quá trình phức hợp thông qua nhữnglăng kính khác nhau, từ sự thương thảo của các bên tham gia (Nhà nước, cộngđồng, các bên liên quan) đến tính chính trị của bảo tàng

Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Tổng quan những vấn đề nghiên cứu về bản sắc văn hóa, bản sắc vănhóa tộc người và việc tạo dựng bản sắc

- Đưa ra các quan điểm học thuật mang tính lý luận về bản sắc, tínhchính trị của bản sắc, và quá trình thương thảo giữa các bên liên quan

- Phân tích quá trình hình thành và phát triển của Bảo tàng DTHVN từ chủtrương xây dựng Bảo tàng, các không gian trưng bày, những hoạt động trình diễnđến việc học hỏi kinh nghiệm ở một bảo tàng lớn trên thế giới, áp dụng phươngpháp tiếp cận cộng đồng và sự thương thảo giữa các bên liên quan

- Phân tích các hoạt động trình diễn văn hóa ở Bảo tàng DTHVN thông quanhững trường hợp nghiên cứu cụ thể về trưng bày văn hóa của dân tộc Bana, Thái

- Luận án làm rõ quá trình xây dựng các trưng bày, trình diễn, tái hiệnvăn hoá của các dân tộc thể hiện những nhiệm vụ và tính chính trị của bảo tàngcùng với những thương thảo và sự phản biện xã hội

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu là các hoạt động trình diễn của Bảo tàng DTHVNxoay quanh những vấn đề bối cảnh, quan điểm và phương pháp, sự thương thảo

trong việc lựa chọn loại hình và nội dung trình diễn Luận án lựa chọn một sốhoạt động trưng bày, trình diễn của của dân tộc Bana, Thái, Kinh đã được tổchức tại Bảo tàng để luận giải về quá trình tạo dựng bản sắc văn hóa tộc người.

Phạm vi nghiên cứu:

Phạm vi không gian: NCS nghiên cứu điền dã để thu thập số liệu và

thương thảo với cộng đồng tại một số địa phương mà ba dân tộc Bana, Thái, Kinhsinh sống như tỉnh Sơn La, Kon Tum, Bắc Ninh, Bắc Giang, Thái Bình, Hà Nội.Đồng thời, NCS tiến hành nghiên cứu ở Bảo tàng DTHVN trong các không giantrưng bày tại tòa Trống đồng, Vườn Kiến trúc vì đây là những địa điểm chính diễn

ra các hoạt động trưng bày, trình diễn bản sắc văn hóa của các dân tộc

Phạm vi thời gian: NCS nghiên cứu các hoạt động trưng bày, trình diễn

của ba dân tộc (Bana, Thái, Kinh) từ năm 1997, tức là từ khi Bảo tàng đượckhánh thành cho đến nay

4 Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cách tiếp cận

Luận án tiếp cận đối tượng nghiên cứu từ những quan điểm lý luận củangành văn hóa học như tạo dựng bản sắc, tính chính trị để làm khung phân tích cácnội dung, nhiệm vụ Những quan điểm học thuật này như là nền tảng lý luận chính,dựa vào đó và cùng với những số liệu, minh chứng, luận án sẽ phân tích các vấn đề

về bản sắc như là một sự tạo dựng trong quá trình thương thảo, mang tính chính trị,

mà không phải là bất biến hay những gì được tạo nên sẵn một cách cứng nhắc và

cố hữu

Ngoài ra, luận án sử dụng cách tiếp cận liên ngành khoa học xã hội Từmỗi ngành khác nhau, luận án có thể khai thác tư liệu liên quan nhằm làm rõnội dung, nhiệm vụ nghiên cứu và đúc kết vấn đề của luận án về tạo dựng bảnsắc Từ góc độ bảo tàng học, luận án đã lựa chọn những trưng bày tiêu biểu vềdân tộc Bana, Thái và Kinh Mỗi một dân tộc, vấn đề lựa chọn hiện vật, thực hànhvăn hóa về cơ bản cũng là một quá trình tạo nên cái gọi là bản sắc Thông quahiện vật, hình ảnh (video, ảnh) và các bài viết, hình thức trưng bày (tủ, kệ, màusắc, không gian, v.v.) đều là một sự lựa chọn có chủ đích và có điểm nhấn và tập

trung vào tái hiện bản sắc văn hóa.

Luận án cũng phân tích cách lựa chọn, tiếp cận của bảo tàng từ cộngđồng, các chủ nhân của di sản, những nghệ nhân, người thực hành để đảm bảotiếng nói của người trong cuộc Đây cũng là cách tiếp cận mang tính đột phá,cập nhật của Bảo tàng DTHVN so với những bảo tàng khác trong nước Nhữngcâu chuyện về việc phối hợp với cộng đồng, mời các nghệ nhân, có hiểu biết,

có kỹ năng đến Bảo tàng để cùng với các chuyên gia, các đối tác khác tham giavào quá trình tái dựng các ngôi nhà truyền thống, các trưng bày, trình diễnmang đậm dấu ấn văn hóa tộc người chính là những tư liệu nghiên cứu quantrọng cho luận án

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp điền dã:

NCS là một cán bộ nghiên cứu, tham gia vào các hoạt động trình diễn ởBảo tàng từ khi thành lập đến nay Trong quá trình xây dựng các trưng bày, hoạtđộng trình diễn ở Bảo tàng, NCS đã trực tiếp đi điền dã tại các địa bàn có ngườidân được mời đến bảo tàng trình diễn để tìm hiểu, nghiên cứu, thu thập thôngtin NCS sử dụng các thao tác, kỹ thuật: phỏng vấn (phỏng vấn sâu, phỏng vấnhồi cố), quan sát (tham dự và không tham dự), thảo luận nhóm, ghi chép, ghi

âm, chụp ảnh, quay video

Tại các địa bàn nghiên cứu, NCS đã quan sát không gian sinh sống, sinhhoạt của tộc người, toàn bộ ngôi làng từ vị trí địa lý, cách bố trí nhà cửa, di tíchđến nhà sinh hoạt chung của cộng đồng Đồng thời, NCS quan sát những thựchành của người dân như lễ hội, đan lát, làm nghề thủ công truyền thống, nghi

lễ, v.v hầu như các hoạt động liên quan đến trưng bày, trình diễn ở Bảo tàng

NCS tham dự vào các hoạt động ở địa bàn điền dã: các buổi họp, sinhhoạt nhóm, ngày tổ chức hoạt động trình diễn hay trải nghiệm một số hoạtđộng với cộng đồng như thử chơi nhạc cụ, thử làm một sản phẩm thủ công,tham gia vào một số buổi trình diễn văn nghệ dân gian Trong quá trình nàyNCS quay phim, chụp ảnh, ghi âm lại các hoạt động trình diễn tại địa phương.Bên cạnh đó, NCS tham gia các thảo luận với các nhà quản lý văn hóa các cấp(Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch/Sở Văn hóa và Thể thao, Bảo tàng tỉnh,

Phòng/Trung tâm văn hóa và thông tin huyện, công chức văn hóa xã, v.v.) vớingười dân- chủ thể văn hóa thuộc nhóm chủ chốt (trưởng/ phó thôn, nhóm, câulạc bộ, già làng), với người dân tham gia trình diễn (người dân đã được giàlàng/ trưởng nhóm chọn, thành viên của các câu lạc bộ, nghệ nhân, người đangthực hành văn hóa) NCS cùng với đồng nghiệp của Bảo tàng đã có nhữngthương thảo với các nhóm đối tượng này theo nhiều hình thức khác nhau như:thảo luận nhóm, những người chủ chốt, có tiếng nói và quyền quyết định, vàtrao đổi trực tiếp với các nghệ nhân, những người hiểu biết.

Tại địa phương, NCS phỏng vấn sâu theo nhóm nhỏ và cá nhân, tậptrung vào Ban Tổ chức hoạt động trình diễn, người phụ trách các hoạt độngtrưng bày, trình diễn Các thành viên của các đoàn địa phương là trưởng/phónhóm hoặc câu lạc bộ, hội, cán bộ địa phương phụ trách đoàn Trong quá trìnhhọp, trên cơ sở các vấn đề nêu ra, người dân tự tranh luận, trao đổi theo hìnhthức thảo luận nhóm lồng ghép để xác định những điều người dân mong muốn

Và sau đó, trong quá trình triển khai các hoạt động trưng bày, trình diễn, NCStiếp tục phỏng vấn qua điện thoại (trong một số trường hợp vẫn còn thắc mắchoặc cần tìm hiểu sâu thêm thông tin) NCS thường tìm đến các cụ cao tuổitrong làng để hỏi chuyện, gợi mở các vấn đề liên quan đến đề tài Tất cả nhữngthao tác thu thập thông tin này nhằm hiểu rõ hơn về cách mà cộng đồng thểhiện bản sắc theo cách nhìn nhận của họ và sự biến đổi của nó đó qua các giaiđoạn lịch sử, cũng như đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội của cộng đồng hiệnnay Việc phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm cung cấp nhiều thông tin thú vị,làm cơ sở nghiên cứu các nhiệm vụ của luận án

Bên cạnh đó, với công việc chuyên môn tại Bảo tàng DTHVN, NCS phỏngvấn lãnh đạo, ban tổ chức các hoạt động, nhà nghiên cứu, cán bộ tổ chức vàthực hiện các hoạt động trình diễn, trưng bày; quản lý đoàn của địa phương,phụ trách các nhóm trình diễn của địa phương; chủ thể văn hóa- những ngườidân địa phương tham gia trình diễn; công chúng xem/trải nghiệm trình diễn,trưng bày NCS có nhiều dịp nói chuyện, trao đổi và phỏng vấn khách tham quan

ở các độ tuổi, trình độ, giới tính khác nhau Luận án có thêm nhiều thông tin về

quan

điểm của người xem, về cách hiểu của họ, những thông điệp mà họ hiểu và suynghĩ về bản sắc tộc người trong các khu trưng bày và các hoạt động trình diễn.Những câu hỏi tập trung vào các vấn đề bản sắc văn hóa, hoạt động trình diễn,quan điểm, suy nghĩ về cách thức tổ chức các hoạt động trình diễn giới thiệubản sắc văn hóa trong bối cảnh mới là Bảo tàng và những điều họ mong muốnđược xem, được trình diễn tại Bảo tàng Tất cả các phỏng vấn những đối tượngkhác nhau đã tạo ra sự đa dạng, phong phú cho các góc nhìn về vấn đề nghiêncứu.

Phương pháp tổng hợp và phân tích tài liệu:

NCS đã tiến hành thu thập các nguồn tài liệu liên quan đến đề tài bằngcách kênh, hình thức khác nhau NCS tìm tài liệu tại thư viện quốc gia và thưviện của các viện nghiên cứu (thư viện Viện Nghiên cứu Văn hóa, thư viện Họcviện Khoa học xã hội, thư viện Viện Dân tộc học, thư viện Bào tàng DTHVN).NCS còn tìm hiểu một số tài liệu tiếng Anh và tiếng Việt qua các trang mạngchính thống Từ khối tài liệu tìm được NCS đã tổng thuật và phân tích để tìmhiểu các quan điểm, những vấn đề đã được các nhà nghiên cứu đi trước bànluận xoay quanh chủ đề tạo dựng bản sắc văn hóa qua hoạt động trình diễn tạibảo tàng NCS chú ý đến những văn bản liên quan đến chủ trương, chính sáchcủa Đảng và Nhà nước trong việc bảo vệ, giữ gìn bản sắc văn hóa của cộngđồng các dân tộc Việt Nam Bên cạnh đó, những bài viết, luận văn, luận án,cuốn sách về trình diễn trong bảo tàng, trình diễn văn hóa, tính chính trị trongvăn hóa… cũng được NCS đặc biệt quan tâm

Với lợi thế là người trong cuộc, trực tiếp tham gia vào các hoạt độngtrình diễn giới thiệu bản sắc văn hóa tộc người trong và ngoài Bảo tàng, NCStiếp cận vấn đề nghiên cứu một phần dựa trên cơ sở tích lũy kinh nghiệm cánhân và hiểu biết về quá trình thương thảo giữa các bên tham gia

5 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

5.1 Câu hỏi nghiên cứu

Thực hiện đề tài này, luận án đưa ra một số câu hỏi nghiên cứu như sau:

- Trong quá trình hình thành, phát triển Bảo tàng DTHVN, những quan

niệm, cách tiếp cận thể hiện bản sắc văn hóa tộc người diễn ra như thế nào?

- Các trình diễn văn hóa ở Bảo tàng DTHVN trải qua những quá trình gìgiữa Bảo tàng, cộng đồng và các bên tham gia?

- Việc tạo dựng bản sắc và tái hiện văn hoá của các dân tộc thể hiện nhiệm

vụ, tính chính trị của Bảo tàng DTHVN như thế nào?

5.2 Giả thuyết nghiên cứu

Giả thuyết nghiên cứu của luận án là hoạt động trình diễn tại Bảo tàngDTHVN không đơn thuần chỉ là cách trưng bày văn hoá của các dân tộc nhằmthu hút khách tham quan, mà là một quá trình phức hợp, vừa là sự thương thảo,vừa mang tính chính trị, sự nhượng bộ giữa các bên tham gia và sự phản biện

xã hội

6 Đóng góp mới của luận án

- Luận án nghiên cứu về vấn đề tạo dựng bản sắc văn hóa tộc người trongmột bảo tàng vừa mới hình thành sau Đổi mới qua hoạt động trình diễn từ cáchtiếp cận quan điểm tạo dựng bản sắc và tính chính trị của Bảo tàng Sự phântích, diễn giải các hoạt động trình diễn cụ thể tại Bảo tàng DTHVN sẽ đóng góp

về mặt tư liệu trong nghiên cứu về vấn đề tạo dựng bản sắc văn hóa tộc người

- Luận án góp phần vào tranh luận học thuật về tính chính trị của việc tạodựng bản sắc văn hóa tộc người Từ lăng kính tiếp cận chính trị của tạo dựngbản sắc, luận án làm rõ vai trò của Bảo tàng, chính quyền địa phương, cộngđồng tác động đến việc tái hiện bản sắc văn hóa tộc người thông qua phân tích

sự thương thảo trong lựa chọn nội dung và hình thức trình diễn

- Luận án chỉ ra rằng Bảo tàng DTHVN là một kênh chuyển tải thông tin,một công cụ để thể hiện bản sắc văn hóa tộc người không chỉ đơn thuần là việcthực hiện nhiệm vụ như nhiều nghiên cứu đã chỉ ra, mà là một quá trình thươngthảo của nhiều bên như: nhà nghiên cứu, cộng đồng, chính quyền địa phươngtrong những điều kiện, bối cảnh kinh tế - xã hội cụ thể Qua đây, luận án cungcấp thêm một góc nhìn về bản chất của việc tạo dựng bản sắc văn hóa tộc ngườiphụ thuộc nhiều vào các bối cảnh và các bên tham gia để vừa thực hiện nhiệm

vụ của một bảo tàng cấp quốc gia, vừa gần gũi với công chúng, lại thể hiệntiếng nói của chủ thể văn hóa

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

Ý nghĩa về mặt lý luận:

Luận án là một nghiên cứu trường hợp cụ thể về tạo dựng bản sắc vănhóa tộc người qua hoạt động trình diễn tại một bảo tàng cụ thể đặt trong mốiquan hệ giữa Nhà nước và cộng đồng Luận án cũng cho thấy sự thay đổi vềquan điểm tiếp cận của các nhà dân tộc học/nhân học, bảo tàng học về tạo dựngbản sắc văn hóa tộc người trong bối cảnh hội nhập Bản sắc văn hóa luôn biếnđổi và việc tạo dựng bản sắc văn hóa tộc người là quá trình thương thảo có sựtham gia của các bên Luận án góp phần nghiên cứu về tính chính trị của việctạo dựng bản sắc thông qua việc tái hiện và trình diễn văn hóa tại Bảo tàngDTHVN

Ý nghĩa về mặt thực tiễn:

Những kết quả nghiên cứu của luận án sẽ là một nguồn tư liệu tham khảohữu ích cho các nhà quản lý văn hóa, những người làm bảo tàng, du lịch cũngnhư người làm nghiên cứu về bản sắc thông qua hoạt động trình diễn di sản vănhóa nói chung và trình diễn văn hóa tại bảo tàng nói riêng Một số kết quả của

đề tài là những gợi ý, cơ sở khoa học cho việc tổ chức các hoạt động trưng bày,trình diễn của bảo tàng Những kết quả này hỗ trợ tư vấn cho những hoạt độngthực hiện triển khai chủ trương của Nhà nước về bảo vệ và phát huy bản sắccủa các dân tộc thông qua các hoạt động trình diễn văn hóa

8 Bố cục của luận án

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, Luận án bao gồm 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận

Chương 2: Sự hình thành và phát triển của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam vàviệc tổ chức hoạt động trình diễn văn hóa tộc người

Chương 3: Hoạt động trình diễn bản sắc văn hóa tộc người Bana, Thái, Kinh ởBảo tàng Dân tộc học Việt Nam

Chương 4: Hoạt động trình diễn tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và tínhchính trị của tạo dựng bản sắc

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Tộc người và vấn đề phân loại tộc người ở Việt Nam

Tộc người (ethnicity) trong từ điển mở Britannica được xác định là mộtnhóm người được hình thành dựa trên sự khác biệt về văn hóa, ngôn ngữ,những giá trị truyền thống, văn hóa dân gian, văn học, đời sống gia đình, xãhội, tôn giáo, nghi lễ, ẩm thực, trang phục, lối sống, ứng xử, v.v Đó là một tậphợp những đặc trưng văn hóa mang tính tộc người được thể hiện trong đời sốngvăn hóa xã hội của một cộng đồng Khái niệm dân tộc trái ngược với khái niệmchủng tộc, dùng để chỉ những đặc điểm chung về thể chất và di truyền sinh học.Chẳng hạn, dựa theo tiêu chí này vào cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI,"Ailen"được coi là một dân tộc, trong khi "người da trắng" là một chủng tộc.Ở ViệtNam, vào những năm đầu thập kỷ 60 của thế kỷ XX, các nhà khoa học mớichính thức có các diễn đàn, hội thảo với sự tham gia của các nhà quản lý, cácnhà dân tộc học và các nhà khoa học bàn về các tiêu chí dùng để xác định mộttộc người Năm 1959, trong cuốn "Các dân tộc thiểu số Việt Nam" của nhómtác giả Lã Văn Lô, Nguyễn Hữu Thấu, Mạc Đường xác định nước ta có 64 dântộc [74] Năm 1973, tại Hà Nội, Viện Dân tộc học phối hợp với một số cơ quan

đã tổ chức hai hội thảo khoa học (vào tháng 6 và tháng 11), thống nhất lấy dântộc (tộc người) làm đơn vị cơ bản trong xác định thành phần dân tộc ở ViệtNam Ba tiêu chí để xác định dân tộc: Có chung tiếng nói (ngôn ngữ mẹ đẻ); cóchung những đặc điểm sinh hoạt văn hóa (đặc trưng văn hóa); có cùng ý thức tựgiác, tự nhận cùng một dân tộc [121] Theo tác giả Bế Viết Đẳng, dân tộc là

“một tập đoàn người tương đối ổn định được hình thành trong quá trình lịch sửdựa trên những mối liên hệ chung về địa vực cư trú, sinh hoạt kinh tế, tiếng nói,những đặc điểm sinh hoạt - văn hóa, và dựa trên ý thức về thành phần và têngọi dân tộc chung” [35, tr 10] Tác giả cho rằng để xác định

1

1 https://www.britannica.com/science/anthropology/The-anthropological-study-of-education#ref839804.Truy

một dân tộc, vấn đề địa vực cư trú và đặc trưng kinh tế không thể coi là tiêuchuẩn hàng đầu, mà tiếng nói, những đặc điểm sinh hoạt văn hóa và ý thức tựgiác dân tộc là những tiêu chuẩn chủ yếu để xác minh thành phần dân tộc ở Việt

Nam [35, tr.10-25].

Ngoài ba tiêu chí do Viện Dân tộc học nêu ra như ở Hội thảo tháng 6/1973,các nhà khoa học đã thảo luận khá sôi nổi, trong đó tác giả Nguyễn DươngBình đưa thêm tính phức tạp của mối quan hệ giữa dân tộc và nhóm địa phươngcủa dân tộc Tác giả đề nghị, tìm hiểu thận trọng và khoa học mối quan hệ này

là một vấn đề không thể thiếu được trong khi tiến hành việc xác định thànhphần các dân tộc ở Việt Nam [16, tr.52-54] Tác giả Hoàng Hoa Toàn, sau khiphân tích, nhất trí với 3 tiêu chí (ngôn ngữ, văn hóa, tự giác dân tộc), coi tựgiác dân tộc là quan trọng Tác giả viết, lấy ý thức tự giác dân tộc làm tiêuchuẩn quan trọng để xác minh thành phần dân tộc là một vấn đề khoa học và có

ý nghĩa thực tiễn lớn [105, tr 55- 56] Bên cạnh đó, nhà nghiên cứu Lâm Thanh

Tòng cho rằng trong mỗi dân tộc thường còn nhiều nhóm địa phương, nhiềunơi những nhóm này hoàn toàn tách khỏi người đồng tộc của họ, tự nhận là mộtdân tộc; nếu không nghiên cứu thấu đáo dễ nhầm lẫn, có thể coi nhóm địaphương là một dân tộc [106, tr.103-105] Hai nhà nghiên cứu Hoàng Thị Châu

và Nguyễn Linh cho rằng công tác xác định thành phần dân tộc thuộc loại côngtác kết hợp với công tác điều tra dân số và còn có tên gọi là công tác "xác địnhranh giới tộc người" Trong công tác xác minh dân tộc về mặt nguồn gốc vai tròcủa các nhà dân tộc học thật rõ ràng và có đóng góp không nhỏ Như vậy đốivới sự đóng góp của các nhà ngôn ngữ học vào công việc xác minh dân tộc,công việc chủ yếu do các cán bộ tiến hành với sự cộng tác của các ngành khoahọc có liên quan trong những đợt điều tra dân số [28, tr.105-107] Thêm vào

đó, tác giả Triệu Hữu Lý cho rằng tên tự gọi thể hiện ý thức tự hào và truyềnthống phát triển, văn hóa của dân tộc, và nó còn thể hiện ý thức dân tộc sâu sắc vàgắn bó đoàn kết với nhau Ông đề nghị ngoài 3 tiêu chuẩn như đã nêu, cần phải cómột tiêu chí nữa, đó là nguồn gốc tộc nguyên, là sự hình thành và phát triển củadân tộc [84, tr.107-110] Ông Bùi Khánh Thế, sau khi nêu lên tầm quan trọng của

tiêu chí ngôn ngữ trong xác định thành phần dân tộc, đề nghị khi đặt vấn đề xácđịnh tên gọi các tộc người để lập danh mục mới, cần phải hết sức coi trọng mặtngôn ngữ học, phải phân tích xem bản thân các tên ấy có phản ánh đặc trưng ngônngữ hay đặc trưng lịch sử xã hội hay không? [96, tr 113-116].

Cuối cùng, với các ý kiến khá đồng thuận của các nhà khoa học, ở ViệtNam khi đó có 59 dân tộc được xác định trong "Các dân tộc ít người ở Việt Nam,các tỉnh phía Bắc" [89] Chính phủ đã ủy nhiệm cho Tổng cục Thống kê ban hành

"Danh mục thành phần các dân tộc Việt Nam" theo Quyết định 121-TCTK/PPCĐngày 2-3-1979, trong đó có 53 dân tộc thiểu số và 1 dân tộc đa số

Trong bài viết “Khái niệm tộc người” in trong sách Nhân học: Ngành

khoa học về con người do Nguyễn Văn Sửu (chủ biên) hai tác giả Vương Xuân

Tình và Vũ Đình Mười cho rằng các nhà dân tộc học Việt Nam nỗ lực làm rõkhái niệm tộc người, từ đó xác định tộc người là đối tượng nghiên cứu của dântộc học, với mục đích ứng dụng rất rõ là nhằm phục vụ chính sách dân tộc củaĐảng và Nhà nước Các nhà dân tộc học bắt đầu thực hiện những nghiên cứuliên quan từ cuối thập niên 1950, và triển khai mạnh mẽ trong những thập niên1960-1970 Kết quả là đến năm 1979, Chính phủ công bố có 54 tộc người ởViệt Nam Trong những năm 2001 đến năm 2013, việc xác định lại thành phầntộc người đối với một số tộc người hay các nhóm trong một tộc người đượcthực hiện xuất phát từ nguyện vọng của một số người dân và nhà dân tộc học.Trong hai lần xác định lại thành phần tộc người do Viện Dân tộc học và Ủy banDân tộc thực hiện, các nhà dân tộc học và cán bộ quản lý Nhà nước đều ápdụng ba tiêu chí là có chung ngôn ngữ, các đặc điểm văn hóa, và ý thức tự giáctộc người (ý thức mình thuộc về một tộc người nào đó), như đã được sử dụngtrong lần xác định trước Vì thế, dù qua hai lần xác định lại thành phần tộcngười, đến nay Việt Nam vẫn giữ nguyên danh mục 54 tộc người ở Việt Namđược công bố từ năm 1979 [104]

Tài liệu nghiên cứu, các văn bản chính sách và trong tài liệu truyền thông

về 54 tộc người ở Việt Nam thường phân chia thành tộc người đa số và tộcngười thiểu số, trong đó người Kinh (Việt) là dân tộc đa số chiếm 85,3% tổng

dân số cả nước (năm 2019) Toàn bộ 53 tộc người còn lại được gọi là cácdân tộc thiểu số, chiếm 14,7 % dân số cả nước (năm 2019) Trong số 53 dân tộcthiểu số, có 16 dân tộc thiểu số rất ít người (dưới 10.000 người).Việc phân loại

và nhận diện một tộc người ở Việt Nam còn là một nhiệm vụ chính trị đặc biệtquan trọng, vấn đề chiến lược trong giai đoạn cách mạng hiện nay đối với côngtác dân tộc Do vậy, tại Chương trình hành động thực hiện Chiến lược công tácdân tộc đến năm 2020, Thủ tướng Chính phủ đã giao cho Ủy ban Dân tộc chủ trì,phối hợp với Viện Hàn lâm Khoa học xã hội và các bộ, ngành, thực hiện Đề án

"Xác định thành phần, tên gọi một số dân tộc và xây dựng Bảng danh mục thànhphần các dân tộc thiểu số Việt Nam"

Một trong những nhà khoa học uy tín trên thế giới nghiên cứu về văn hóacác dân tộc ở châu Á là tác giả Charles Keyes Trong bài viết “Tiến tới việchình thành một quan niệm mới về nhóm tộc người”, Charles Keyes quan niệm:

“Ba yếu tố khác được trao khi sinh là đặc điểm sinh học, nơi sinh, và nguồngốc làm thành cơ sở cho việc phân biệt giữa các nhóm xã hội Trong đó, nguồngốc tỏ ra là quan trọng hơn cả khi mà trong nhiều trường hợp người ta khôngtính toán tới các đặc điểm sinh học và nơi sinh trùng hợp với nguồn gốc” [27,

tr 62-71] Theo tác giả, không có các thuộc tính văn hóa nào là phổ biến đểphân biệt một nhóm tộc người này với nhóm các tộc người khác Quan điểmcủa nhà khoa học đã phát triển một công thức mới về khái niệm tộc người cómột đặc tính “bẩm sinh” đó là nguồn gốc được trao khi sinh

Trong năm 2014 - 2015, Ủy ban Dân tộc đã chủ trì tổ chức nhiều cuộc hộithảo bàn về vấn đề này với sự tham gia của nhiều nhà khoa học, nhà quản lý ởcác cơ quan, bộ, ban, ngành về sự cần thiết của việc xây dựng và ban hành tiêuchí xác định thành phần dân tộc ở nước ta hiện nay Tiêu chí xác định thànhphần dân tộc là sự thể chế hóa Điều 42, Hiến pháp 2013 và là cơ sở khoa học

và pháp lý củng cố khối đại đoàn kết các dân tộc anh em trong sự nghiệp xây

2

2 C ác tộc người gồm có: Ơ-đu, Pu Péo, Si La, Rơ-măm, Brâu, Cống, Bố Y, Mảng, Cơ Lao, La Hủ, La Ha, Pà Thẻn, Lự, Phù Lá, Chứt, và Lô Lô.

dựng và bảo vệ Việt Nam giàu mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh Các tiêuchí để xác định thành phần dân tộc đã được kết luận, gồm: Có chung ý thức tựgiác dân tộc; có chung ngôn ngữ; có chung những đặc điểm mang tính bản sắcvăn hóa dân tộc Theo tác giả Lê Xuân Trình, xác định thành phần các dân tộcphải đảm bảo yêu cầu ổn định chính trị, đoàn kết giữa các dân tộc, đúng phápluật; đồng thời phải xem xét đến tình hình đặc điểm ở từng vùng dân tộc thiểu

số trong những điều kiện, hoàn cảnh cụ thể để áp dụng chủ trương, biện phápcho phù hợp [114]

Tuy vậy, công tác xác định thành phần dân tộc nói chung, nhất là việc vậndụng các tiêu chí vào công việc này nói riêng còn bộc lộ những hạn chế, chủyếu là các tiêu chí được đưa ra rất khó xác định, trong một số trường hợp khôngxác định được Từ những hạn chế đó, quá trình xác định thành phần dân tộc đã

để lại nhiều thiếu sót, hậu quả là trong đời sống tư pháp ở cơ sở, đồng bào dântộc thiểu số ở nhiều địa phương gặp rất nhiều khó khăn trong kê khai hộ tịch hộkhẩu, trong việc tiếp cận các chính sách, các dịch vụ hỗ trợ của Nhà nước.Cáctrưng bày, trình diễn của Bảo tàng DTHVN ảnh hưởng theo cách phân loại tộcngười của các nhà dân tộc học ở Việt Nam Bảo tàng chọn cách thể hiện trưngbày về văn hóa của các dân tộc theo nhóm ngôn ngữ và theo vùng miền Bảotàng trưng bày theo quan niệm này đã tạo dựng cho mỗi nhóm dân tộc một bảnsắc Những bản sắc văn hóa được tạo dựng này là một quá trình thực hiệnnhiệm vụ của Bảo tàng và sự đóng góp, thương thảo của nhiều bên tham gia.Quá trình tạo dựng bản sắc văn hóa được thể hiện theo nhóm dân tộc, nhómngôn ngữ cũng như theo từng tộc người trong không gian của Bảo tàng

1.1.2 Nghiên cứu về bản sắc và bản sắc văn hóa tộc người

Trong bối cảnh hội nhập toàn cầu, vấn đề gìn giữ bản sắc văn hóa tộcngười được Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm, thể hiện nhất quán trong các

3

3 doi-voi-cong-tac-dan-toc-post86469.html Truy cập ngày 30 tháng 3 năm 2022.

https://www.bienphong.com.vn/xac-dinh-toc-danh-va-thanh-phan-cac-dan-toc-la-viec-lam-cap-thiet-chủ trương, chính sách, mang tính chất chỉ đạo, định hướng quan trọng tronglĩnh vực văn hóa Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI năm 1986 nêu rõ: mởcửa, hội nhập và văn hoá cũng là bộ phận quan trọng trong quá trình đổi mới.Tuy nhiên, sự mở cửa và hội nhập nhanh chóng của Việt Nam vào dòng chảycủa văn hoá và kinh tế thế giới tạo ra nỗi lo cho các nhà nghiên cứu và quản lývăn hoá về sự mất bản sắc Khẩu hiệu “hoà nhập, không hoà tan” trở thành địnhhướng trọng tâm cho sự nghiệp phát triển văn hoá dân tộc Nghị quyết hội nghịlần thứ 5 Ban Chấp hành Trung ương (7/1998) khẳng định “Xây dựng và pháttriển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, thể hiện tầmnhìn chiến lược và tư duy cách mạng của Đảng trong thời kỳ đổi mới với việcđánh giá cao vai trò, sứ mệnh cao cả của văn hóa đối với sự phát triển kinh tế -chính trị - xã hội Quan điểm này đã được Đại hội XII tiếp tục khẳng định, vớiphương hướng phát triển văn hóa là “Xây dựng, phát triển văn hóa, con người”.Đây được xem là chủ trương phù hợp và đúng đắn cả về lý luận và thực tiễncủa Đảng bởi vì con người vừa là chủ thể sáng tạo ra văn hóa, đồng thời là sảnphẩm của chính nền văn hóa do mình sáng tạo ra; con người là trung tâm củachiến lược phát triển, nói đến văn hóa là nói đến con người, vì văn hóa là củacon người, do con người, vì con người Việc xây dựng, phát triển văn hóakhông thể tách khỏi xây dựng, phát triển con người Đảng ta khẳng định vànhấn mạnh vấn đề trọng tâm, cốt lõi của xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiêntiến, đậm đà bản sắc dân tộc là xây dựng con người với nhân cách và lối sốngtốt đẹp.

Cốt lõi của nền văn hóa tiên tiến là “lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa

xã hội theo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh nhằm mục tiêu tất cả

vì con người, vì hạnh phúc và sự phát triển phong phú, tự do, toàn diện của conngười trong mối quan hệ hài hòa giữa cá nhân và cộng đồng, giữa xã hội và tựnhiên”, tiên tiến không chỉ ở nội dung tư tưởng mà còn tiên tiến trong cả hìnhthức biểu hiện, trong các phương tiện chuyển tải nội dung Bản sắc văn hóa ViệtNam là những giá trị bền vững, những tinh hoa của cộng đồng các dân tộc ViệtNam được vun đắp nên qua hàng nghìn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước

Đó là lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết,

ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân - gia đình - làng xã - Tổ quốc, lòng nhân ái,khoan dung, trọng nghĩa tình đạo lý, đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động,

sự tinh tế trong ứng xử, tính giản dị trong lối sống… đậm nét trong các hìnhthức biểu hiện mang tính dân tộc.Thời điểm từ Đổi mới, vấn đề bản sắc văn hoátrở thành một chủ đề thảo luận trên nhiều diễn đàn của cả các nhà quản lý cũngnhư các nhà thực hành văn hoá Bảo vệ và phát huy bản sắc văn hoá trở thànhnhiệm vụ, mục tiêu, động lực… của sự phát triển xã hội Chủ trương, chínhsách của Đảng và Nhà nước thể hiện rất rõ việc quan tâm phục dựng lại cáccông trình văn hoá đã bị phá bỏ, các thực hành văn hoá gần như từ lâu đã bịmất trong đời sống được hồi sinh mạnh mẽ

Trước đây, các nhà nghiên cứu nước ngoài thường có khuynh hướng nhìnnhận văn hoá Việt Nam như là một bản sao của khuôn mẫu Trung Hoa [150].Trên thực tế, các giá trị Khổng giáo đã luôn song hành với các thể chế chính trịViệt Nam trong lịch sử Ngay cả khi đất nước dưới ách cai trị của thực dânphương Tây, tầng lớp trí thức và giới thượng lưu trong xã hội Việt Nam vẫn có

xu hướng quay về với các giá trị và khuôn mẫu Trung Hoa, cố gắng cổ xuý cho

tư tưởng Nho giáo nhằm tìm kiếm chỗ dựa về lý luận và qua đó củng cố vị thế

xã hội của họ và nâng cao tinh thần dân tộc Đó là lý do tại sao nói về ViệtNam, người ta thường liên hệ với các giá trị Khổng giáo

Vấn đề bản sắc văn hoá của dân tộc giờ đây lại nổi lên như một trọngtâm của các thảo luận khoa học khi Việt Nam đang ngày càng hội nhập sâu hơnvào nền kinh tế toàn cầu Tuy nhiên, những tranh luận về tư tưởng Khổng giáo,văn minh xóm làng hay trống đồng Đông Sơn giờ đây dường như ít được nhắclại Trong bối cảnh này, những giá trị văn hoá và tôn giáo bản địa, vốn đượcxem là những phong tục lạc hậu và mê tín dị đoan dưới thời thịnh trị của các tư

4

4 Tham khảo Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 9-6-2014 Hội nghị Trung ương 9 khóa XI.

tưởng cách mạng nay bỗng nhiên có một ý nghĩa quan trọng trong thời kỳ hộinhập kinh tế Trở lại với cội nguồn, tôn vinh các giá trị văn hoá truyền thống và

cố kết dân tộc đã được xác định như một chiến lược văn hoá của Việt Namtrong thời đại hội nhập toàn cầu [36] Các nhà nghiên cứu và quản lý văn hoáquan tâm hơn đến việc bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hoá, trong đó có disản văn hóa phi vật thể như lễ hội, nghệ thuật, âm nhạc dân gian, nghi lễ, v.v.đến di sản văn hoá vật thể như đình, đền, chùa Chính trong bối cảnh này, nhiềuthực hành văn hoá vốn trước thời kỳ Đổi mới bị coi là lạc hậu, mê tín dị đoannhư nghi lễ Lên đồng, Then… thì nay được UNESCO ghi danh là di sản vănhóa phi vật thể đại diện của nhân loại, và là những biểu đạt văn hóa thể hiệnbản sắc tộc người

Tạo dựng bản sắc tộc người và bản sắc quốc gia trong quá trình hội nhậpcủa Việt Nam còn thể hiện ở động thái chủ động và khuyến khích việc phụcdựng các thực hành văn hoá, lễ hội truyền thống của dân tộc vốn đã bị quênlãng hoặc bị cấm, bị coi là mê tín dị đoan, hủ tục, lạc hậu một thời, và các đình,đền, chùa bị phá bỏ thì nay được đầu tư tu bổ lại Trong bối cảnh hiện nay việccoi trọng bản sắc văn hóa dân tộc, quốc gia còn được thể hiện thông qua việcxếp hạng di tích lịch sử quốc gia đặc biệt, quốc gia, hay việc ghi danh di sảnvăn hóa phi vật thể Hiện nay, Việt Nam có hàng nghìn di tích quốc gia đượcxếp hạng và khoảng 400 di sản văn hóa phi vật thể trong danh mục quốc gia.Trong các danh sách của UNESCO, hiện nay có 15 di sản văn hóa phi vật thểđược UNESCO ghi danh trong các Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đạidiện của nhân loại, hay cần bảo vệ khẩn cấp như: Không gian văn hóa cồngchiêng Tây Nguyên (2003), Nhã nhạc cung đình Huế (2005) (2 di sản nàychuyển từ Kiệt tác chuyển khẩu của nhân loại sang Danh sách đại diện), Dân caQuan họ Bắc Ninh (2009), Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc (2010), Tínngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ (2012), Đờn ca Tài tự Nam Bộ(2013), Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh (2014), Nghi lễ và trò chơi kéo co (2015),Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt (2016), Nghệ thuật Bàichòi Trung bộ (2017), Hát Xoan (2017) (được chuyển ra khỏi Danh sách

khẩn cấp và được ghi danh trong Danh sách đại diện); Thực hành Then của ngườiTày, Nùng, Thái (2019), Nghệ thuật Xòe của người Thái (2021), Nghệ thuật làmgốm của người Chăm (2022); và 01 di sản trong Danh sách DSVHPVT cần bảo vệkhẩn cấp bao gồm Ca Trù (2010) Các hồ sơ di sản văn hóa phi vật thể yêu cầu disản được ghi danh phải thể hiện rõ bản sắc của cộng đồng, dân tộc.

Vấn đề bản sắc và gìn giữ bản sắc tộc người chưa bao giờ lại trở nênquan trọng và cấp thiết đến vậy trong xã hội Việt Nam thời kỳ hội nhập Như đãtrình bày trên, khi Việt Nam đứng trước ngưỡng cửa của hội nhập và ngay cảkhi đang trong quá trình hội nhập, toàn cầu hoá sâu rộng mọi mặt của đời sống

xã hội thì thực tế chứng minh sự lo ngại của nguy cơ mất bản sắc văn hoá dântộc càng trở nên rõ ràng Chủ nghĩa dân tộc Việt Nam thời kỳ hậu thuộc địa trởthành mối quan tâm lớn được đặt ra trong các chủ trương, chính sách của Đảng

và Nhà nước qua các kỳ Đại hội Vấn đề bản sắc và gìn giữ bản sắc tộc ngườiđược đặc biệt quan tâm trong tiến trình phát triển của đất nước Điều này có thểkhẳng định qua sự xuất hiện của một số lượng các công trình nghiên cứu, sách,bài viết, bài phát biểu… về bản sắc văn hoá trong bối cảnh hội nhập

Trong công trình “Một số vấn đề văn hoá Việt Nam truyền thống và hiệnđại” [42, tr 239] tác giả Nguyễn Đăng Duy đưa ra những đặc trưng của bản sắccủa văn hoá Việt Nam Tác giả cho rằng bản sắc văn hoá Việt Nam được nhậndiện bởi hệ giá trị và chuẩn mực xã hội được đúc kết qua lịch sử đấu tranh dựngnước và giữ nước của dân tộc bao gồm: “lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tựcường dân tộc, tính cộng đồng gắn kết cá nhân gia đình làng nước, lòng nhân áibao dung, trọng nghĩa tình, đạo lý” Ngoài ra, tác giả còn nhắc tới hệ giá trịbiểu hiện trong nếp sống của con người Việt Nam như “cần cù sáng tạo tronglao động, tế nhị trong cư xử, giản dị trong cách sống” Cũng đề cập đến hệ giátrị văn hoá Việt Nam, tác giả Nguyễn Thuỵ Loan cho rằng bản sắc dân tộc đãđược hun đúc trong một chiều dài lịch sử cùng ý thức kiên cường gìn giữ bảnsắc đó trong cả quá trình hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước [75]

Ở một góc nhìn khác, nhà nghiên cứu Ngô Đức Thịnh lại cho rằng “mộtnét bản sắc của văn hoá của người Việt Nam, đó là tính cởi mở, khả năng tiếp

nhận và dễ hoà nhập, để từ đó bản địa hoá nhân tố ngoại lai” [39, tr.53] Tác giả

Lê Như Hoa trong bài viết “Bản sắc dân tộc trong lối sống hiện đại” lại nhấnmạnh đến biểu hiện của bản sắc văn hoá Việt Nam qua lối sống Chính lối sốngđược hun đúc qua lịch sử dựng nước và giữ nước của con người Việt Nam làmột nhân tố quan trọng tạo nên con người Việt Nam có thể hoà nhập và chiếnthắng mọi kẻ thù xâm lược trong quá khứ và con người ấy cũng có thể có đủbản lĩnh để khẳng định mình trong thế giới hội nhập, hiện đại Cũng theo tácgiả, bản sắc văn hoá Việt Nam được biển hiện trong các mặt của lối sống: lốisống đô thị; lối sống gia đình; lối sống thanh niên… “Lối sống hiện đại” mà tácgiả Lê Như Hoa đề cập trong bài viết được nhận diện là lối sống xã hội chủnghĩa, xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa đáp ứng được nhu cầu pháttriển của xã hội Việt Nam trong bối cảnh hội nhập [50, tr.6]

Bên cạnh đó còn có nhiều công trình nghiên cứu chỉ ra những thuận lợi

và khó khăn trong sự nghiệp gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc trong xu thế hộinhập Tác giả Nguyễn Chí Bền trong công trình “Văn hóa Việt Nam trong bốicảnh hội nhập kinh tế quốc tế” [14] phân tích những bài học kinh nghiệm cho

sự phát triển của Văn hóa Việt Nam Tác giả chỉ ra phương hướng, nhiệm vụcho nền Văn hóa Việt Nam trong giai đoạn hội nhập là xây dựng một nền vănhóa “tiên tiến” và “đậm đà bản sắc” Còn công trình nghiên của tác giả TrườngLưu “Toàn cầu hóa và vấn đề bảo lưu văn hóa dân tộc” nêu rõ rằng hội nhập vàphát triển thì phải lấy bản sắc dân tộc làm nền tảng cho sự phát triển đất nước[77] Tác giả Nguyễn Văn Huyên trong “Hội nhập văn hóa và vấn đề giữ gìnbản sắc dân tộc” cho rằng quá trình mở cửa nền kinh tế đã kéo theo sự đổ bộ ồ

ạt của “những sản phẩm văn hóa vật thể xa lạ đe dọa phá vỡ truyền thống vàcũng làm mất bản sắc văn hóa cùng các giá trị truyền thống lâu đời khác.” [68]

Vấn đề bản sắc văn hóa là một chủ đề được quan tâm của các học giảtrên thế giới bởi vì nó “có vấn đề và phức tạp hơn bao giờ hết” [173] Có thểnói quá trình toàn cầu hóa, theo ý kiến của nhiều học giả, là nguyên nhân dẫntới mất bản sắc văn hóa, đặc biệt là đối với các nước đang phát triển ngoài châu

Âu và Mỹ Họ cho rằng xu hướng phụ thuộc lẫn nhau trong thời đại toàn cầu

hóa có thể dẫn đến sự sụp đổ của các bản sắc văn hóa địa phương trong bốicảnh toàn cầu hóa, có sự giao thoa, tiếp biến văn hóa giữa các quốc gia ViệtNam cũng như nhiều quốc gia đang phát triển khác gặp khó khăn trong việc giữgìn bản sắc văn hóa [119] Ngược lại, một số nhà nghiên cứu lại cho rằng toàncầu hóa không làm mất bản sắc văn hóa, mà còn là động lực giúp tạo dựng bảnsắc [175] Theo quan điểm này, toàn cầu hóa tạo cơ hội và điều kiện để tạodựng bản sắc văn hóa phù hợp với bối cảnh của thời đại, mang tính chính trị vàqua những thương thảo của các bên liên quan [119].

Một số học giả cho rằng bản sắc là cái cố định, không bao giờ thay đổi.Theo tác giả Barker [139, tr 299], bản sắc văn hóa được hiểu tương tự với “bảnchất” về cái tôi/căn tính Mỗi một người khi sinh ra sẽ có một bản sắc văn hóaxác định và bản sắc này sẽ theo họ suốt cả cuộc đời, nghĩa là cái gọi là bản sắc,bản sắc văn hóa được cho rằng là thứ không bao giờ thay đổi Tác giả PhanNgọc trong sách “Bản sắc văn hóa Việt Nam” cũng nhận định rằng “bản sắcvăn hóa tức là nói đến cái mặt bất biến của văn hóa trong quá trình phát triểncủa lịch sử… Cái tạo thành tính bất biến trong các hệ thống quan hệ này lànhững nhu cầu của tâm thức con người Việt Nam Các nhu cầu này cơ bản lànhư nhau ở mọi tầng lớp, mọi lứa tuổi, không liên quan đến tài sản, học vấn vàkhá ổn định, mặc dầu một tầng lớp người có thể chiếm ưu thế hơn một tầng lớpngười khác” [87, tr 32] Còn tác giả Hồ Bá Thâm trong cuốn “Bản sắc văn hóadân tộc” có đồng ý kiến với tác giả Phan Ngọc, cho rằng “bản sắc văn hóa dântộc, đó là một kiểu tổng hợp, kết hợp những phẩm chất, những giá trị văn hóanội sinh và ngoại sinh tạo thành linh hồn, sức sống bền vững của dân tộc, cónhững nét ưu trội hơn một số dân tộc khác, mang tính ổn định trong quá trìnhlịch sử đấu tranh và xây dựng của dân tộc đó” [91, tr 18]

Cùng với hai học giả trên, nhà nghiên cứu Trần Ngọc Thêm trong côngtrình “Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam” nhận định rằng “bản sắc trước hếtđược qui định bởi môi trường sống với ba đặc điểm cơ bản là: xứ nóng, nắng;nhiều mưa và sông nước; là “ngã tư đường” của các nền văn minh” [97, tr.575].Văn hóa chỉ được nhìn nhận từ các đặc trưng cơ bản như tính hệ thống, tính giá

trị, tính nhân sinh, tính lịch sử Trên thực tế, văn hóa và bản sắc văn hóa đãđược mở rộng và nhìn nhận từ nhiều lăng kính, khía cạnh của đời sống văn hóa,

xã hội, và bản sắc văn hóa là cái luôn được tái tạo bởi thời gian và không gian,bối cảnh, trong sự tương tác đa chiều, đa mối quan hệ

Mở rộng hơn về quan điểm bản sắc văn hóa, các tác giả Đỗ Huy vàTrường Lưu trong “Bản sắc dân tộc của văn hoá” đã nêu rõ “bản sắc dân tộccủa mỗi nền văn hóa không tách rời các giá trị truyền thống nhưng căn bảnmang tính hiện đại Các giá trị truyền thống tham gia tạo dựng bản sắc văn hóadân tộc truyền thống Còn bản sắc văn hóa dân tộc hiện đại đại diện cho diệnmạo văn hóa dân tộc hiện đại” [57, tr.15] Bản sắc văn hóa “thể hiện ở mọi nơi,mọi chỗ theo kiểu cách riêng của mỗi dân tộc” [57, tr.15- tr.16]

Ngược lại với quan điểm cho rằng bản sắc là sự có sẵn, nhất thành bấtbiến, nhiều tác giả khác cho rằng bản sắc luôn luôn biến đổi khi chịu tác độngcủa bối cảnh Bản sắc dân tộc hay bản sắc văn hoá không phải chỉ là những cái đãđược hình thành trong truyền thống, trong lịch sử, mà còn là nhưng thứ đang diễn

ra trong đời sống hàng ngày, trong sự vận động, tương thích với bối cảnh Do vậy,bản sắc văn hóa luôn được tái tạo, bổ sung những giá trị mới, tương thích với bốicảnh xã hội Hay nói một cách khác, bản sắc văn hóa “không phải là một vật cụthể mà chỉ là một mô tả trong ngôn ngữ (diễn ngôn)” … và “có thể thay đổi ýnghĩa theo thời gian, không gian và sự sử dụng” [138, tr.300] Như vậy, bản sắcvăn hóa được xem như là một quá trình và ở đó các yếu tố cấu thành luôn luônvận động, thông qua trải nghiệm cá nhân/nhóm trước môi trường xã hội, lịch sử.Theo tác giả Đoàn Thị Tuyến, không có bản sắc văn hóa tự thân hoặc bản sắc sẵn

có Ngược lại, bản sắc văn hóa là tạo dựng và mang tính xã hội [119, tr.22]

1.1.3 Nghiên cứu vai trò của bảo tàng trong việc tạo dựng bản sắc văn hóa tộc người

- Nghiên cứu vai trò của các bảo tàng ở một số nước trên thế giới:

Một trong các nhiệm vụ các trưng bày, trình diễn ở bảo tàng nói chungtrên thế giới chính là việc bảo vệ và phát huy bản sắc tộc người Bài viết củaSerena Namda về “Bảo tàng của Nam Phi và sự sáng tạo bản sắc dân tộc mới”

trong Museums - Representations in Multicultural Societies (Bảo tàng - Sự tái

hiện trong xã hội đa văn hóa) phản ánh bối cảnh đất nước Nam Phi chuyển đổisang nền dân chủ Nam Phi đối mặt với thách thức khó khăn để tạo ra một bảnsắc dân tộc mới gắn kết chặt chẽ với việc xem lại quá khứ áp bức và mở đườngcho việc xây dựng một bản sắc dân tộc, gắn kết tất cả các dân tộc khác nhautrong cả nước Và lúc này, các bảo tàng ở Nam Phi có vai trò quan trọng trongviệc gợi nhớ ký ức và xây dựng các câu chuyện kể về bản sắc dân tộc Thôngqua phân tích các trưng bày và cách diễn giải ở ba bảo tàng ở Nam Phi, tác giảcho thấy cách tiếp cận của các bảo tàng trong việc tạo dựng bản sắc dân tộcmới bằng những câu chuyện kể Không giống với hầu hết các nước- quốc gia

cố gắng lôi kéo uy quyền và quyền lực từ việc sáng tạo ra các câu chuyện quốcgia nhằm nhấn mạnh đến quá khứ vẻ vang, mà các bảo tàng, các tổ chức vănhóa giáo dục của Nam Phi chọn một con đường khác Đó chính là việc xâydựng bản sắc dân tộc không chỉ là vấn đề nhận thức đối với quá khứ đáng ghét

về nạn phân biệt chủng tộc A- pác- thai, mà còn phải vượt qua chính nó Camkết của chính phủ là phải đối mặt và vượt qua nó chứ không phủ nhận hoặcdùng nó như là một nền tảng để loại bỏ tương lai, và cam kết này được thựchiện thông qua Ủy ban Niềm tin và Hòa giải cũng như các đơn vị giống nhưbảo tàng đóng một vai trò quan trọng [168, tr.101] Mỗi bảo tàng có một phongcách riêng, song bằng các thủ pháp trưng bày, cách diễn giải qua hướng dẫnviên là cựu tù binh hay trưng bày về “cuộc sống của những người dân bìnhthường” thông qua các bức tranh hoặc một hiện vật trưng bày tạm thời, bằngvải nhỏ được gọi là Cuộc nổi loạn sắc tộc Các bảo tàng đã cung cấp cho kháchtham quan một trải nghiệm mang tính giáo dục cao Các bảo tàng đóng vai trònhư một công cụ giáo dục các thế hệ già, trẻ của tất cả các nhóm dân tộc ở NamPhi Như vậy, bằng cách tiếp cận đối mặt với thực tế, các trưng bày không phủnhận quá khứ đáng ghét mà vượt qua chính nó là cách tạo dựng bản sắc dân tộcmới cho đất nước Nam Phi

Một nghiên cứu khác về bản sắc văn hóa dân tộc gắn với bảo tàng củatác giả Kathleen M.Adams qua bài viết “Bản sắc văn hóa dân tộc, văn hóa vùng

và quốc gia trong các bảo tàng Inđônêxia” trong cuốn Các công trình nghiên

cứu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, tập 4 [132] Không giống như các

công trình nghiên cứu khác thường chứng minh vai trò của các bảo tàng trong

sự nghiệp xây dựng và dung hòa các bản sắc văn hóa quốc gia và bản sắc địaphương, tác giả xem xét những phản ứng trái ngược nhau của khách tham quan

và nhân viên bảo tàng ở Inđônêxia khi xem các hiện vật văn hóa của họ Theocác dữ liệu dân tộc học thu thập trong cộng đồng người Tabel ở đảo Alor vàtrong bảo tàng tỉnh Nusa Tenggara Timo ở Kupang nghiên cứu về nhận thứccủa khách tham quan là giới trẻ của bảo tàng, tác giả đã đặt câu hỏi về sự năngđộng của các bản sắc văn hóa trong các bảo tàng: Bản sắc văn hóa này đượcthương thảo và được cải biên bởi các bảo tàng và công chúng như thế nào? Tácgiả tìm hiểu những cố gắng của chính quyền địa phương nhằm xây dựng mộtbản sắc văn hóa “Alor” chung cho tất cả các nhóm dân tộc trên đảo Từ cácquan sát điền dã của tác giả cho thấy những khó khăn và sự trái ngược dẫn đến

sự đối lập giữa các nhà lãnh đạo của quốc gia trong khi họ muốn sử dụng cácbảo tàng để tăng cường bản sắc văn hóa địa phương và dân tộc Các trưng bày

đã đưa ra một hình ảnh hài hòa về đa dạng dân tộc để tăng cường khối đại đoànkết toàn dân, làm cho tính dân tộc thành một cảnh đẹp như trong tranh cho lịch sửdân tộc và vùng Trong khi người địa phương lại quan tâm đến sự giới thiệu nhómriêng của họ và chiếu những hình ảnh của họ cho người khác xem “Trong giantrưng bày của bảo tàng về Tablel, cũng như trong bảo tàng tỉnh Nusa TenggaraTimo, công dân Inđônexia hiểu và thực hiện những gì mà Nhà nước cố khắc sâuvào tâm trí họ thông qua cái gọi là tư tưởng dân tộc” [132, tr.483]

Trong sách Chính trị bảo tàng: “Vai trò quyền lực trong trưng bày” (Museum Politics: Power Plays at the Exhibition), tác giả Timothy W Luke đã

tìm hiểu quyền lực của các bảo tàng trong việc hình thành các giá trị tập thể vàhiểu biết xã hội Ông cũng lập luận rằng các cuộc triển lãm trong bảo tàng cóảnh hưởng sâu sắc đến chính trị Thông qua các nghiên cứu các trường hợp củaBảo tàng tưởng niệm vụ giết người hàng loạt, Bảo tàng Khoan dung ở LosAngeles, Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Hoa Kỳ ở Washington DC, Vườn Bách thảo

Missouri và Bảo tàng Sa mạc Arizona-Sonora chia sẻ kiến thức về thực vật để bảo

vệ và làm phong phú cuộc sống Qua phân tích những vấn đề trong các bảo tàngtác giả đã thể hiện sự giao thoa giữa văn hóa, chính trị và công nghệ trong các bảotàng; cách thức các thể chế văn hóa hình thành và thể hiện bản sắc [162]

Trong bài viết “Triển lãm về quá khứ: Ký ức lịch sử và tính chính trị của

các bảo tàng hậu Chủ nghĩa xã hội ở Trung Quốc” (Exhibiting the Past:

Historical Memory and the Politics of Museums in Postsocialist China) tác giả

Kirk Denton đề cập đến tính chính trị của bảo tàng thông qua phân tích các loạibảo tàng và không gian trưng bày trong các bảo tàng lịch sử cách mạng, bảotàng quân sự, đài tưởng niệm các liệt sĩ, các bảo tàng về văn học, dân tộc thiểu

số và lịch sử địa phương Tác giả Denton đã phân tích những câu chuyện kểquá khứ, ý nghĩa chính trị và tư tưởng Tập trung vào trưng bày văn hóa “chínhthống” hơn là ký ức khác hoặc ngược lại, tác giả đưa ra cuộc thảo luận về vănhóa hậu xã hội chủ nghĩa vì tính trung tâm của nó đối với nền văn hóa đó và đểcho thấy diễn ngôn Nhà nước ở Trung Quốc về lòng yêu nước, chủ nghĩa dântộc Nghiên cứu này xem xét nhiều chiều cạnh khác nhau mà các bảo tàng Nhànước đang phản ứng với những thay đổi mạnh mẽ về xã hội, công nghệ và vănhóa mà Trung Quốc đã trải qua trong ba thập kỷ qua Theo tác giả, các bảo tàng

“như một hình thức giáo dục yêu nước mới được thiết kế để làm lịch sử cáchmạng trở nên sống động - và các phòng trưng bày quy hoạch đô thị, dự đoánnhững quan điểm không tưởng của tương lai Trung Quốc bắt nguồn từ nhữngquan niệm mới về quá khứ” [144]

Trong công trình Tính chính trị của bảo tàng (The Politics of Museums)

của tác giả Clive Gray đã tiếp cận các bảo tàng lịch sử ở Trung Quốc để nhìnnhận các vấn đề về nguồn gốc quốc gia và bản sắc địa phương Là một cơ sởvăn hóa hiện đại, về cơ bản, bảo tàng thể hiện một cách tương đối cập nhậtnhững khoảnh khắc chuyển đổi nhanh - một sản phẩm có ý thức ngắt kết nối từquá khứ và một tác nhân quan trọng trong tìm hiểu truyền thống Ông thảo luận

về các bảo tàng lịch sử thời tiền sử và cổ đại ở Trung Quốc và vai trò của bảotàng trong việc xây dựng một nguồn gốc cho quốc gia hiện đại Theo ông, khảo

cổ học và bảo tàng lịch sử thời tiền sử được kết nối mật thiết, và cùng nhauphục vụ các chức năng chính trị và ý thức hệ trong quá trình xây dựng quốcgia, đặt nền tảng lịch sử cho quốc gia hiện đại [148, tr.53].

- Nghiên cứu vai trò của bảo tàng ở Việt Nam trong việc tạo dựng bản sắc:

Trong các nghiên cứu về tạo dựng bản sắc văn hóa tộc người thông qua

các hoạt động của bảo tàng ở Việt Nam, phải kể đến luận án tiến sĩ “Các bảo

tàng, dân tộc học và tính chính trị về văn hóa Việt Nam đương đại”

(Museums, Ethnology and the Politics of Culture in Contemporary Vietnam)

của Margaret Barnhill Bodemer [135] Luận án này tìm hiểu vai trò của bảotàng và dân tộc học trong việc xây dựng và chuyển đổi bản sắc dân tộc ở nướcCộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Các nhà dân tộc học và bảo tàng đã xâydựng, thể hiện và tạo dựng các nền văn hóa dân tộc đa dạng và vị trí của họtrong câu chuyện quốc gia hiện đại Do đó họ đã tham gia vào cuộc đấu tranh

để chuyển đổi đất nước từ một thuộc địa sang một quốc gia hiện đại, độc lập,

đa dân tộc Trong thời kỳ thuộc địa, các bảo tàng được sử dụng để định hìnhbản sắc của thuộc địa Kể từ năm 1954, bảo tàng và dân tộc học là công cụ đểthành lập một nền văn hóa tưởng tượng quốc gia gắn liền với truyền thốnglịch sử kháng chiến chống ngoại xâm và tầm nhìn của quốc gia như một mặttrận thống nhất của các dân tộc Gần đây hơn, nhiều biểu đạt văn hóa đượcnhìn nhận là di sản quốc gia phải được bảo vệ trước toàn cầu hóa, hội nhậpquốc tế và mở cửa thị trường

Cuốn Di sản văn hóa, bảo tàng và những cuộc đối thoại thể hiện quan

điểm tiên phong của tác giả Nguyễn Văn Huy về hoạt động trình diễn của Bảotàng DTHVN Tác giả coi những buổi trình diễn về sinh hoạt văn nghệ đờithường của những người dân - chủ thể văn hóa tại bảo tàng chính là cách giúpngười dân tự khẳng định bản sắc văn hóa của mình “Người ta có thể trình diễntại Bảo tàng những sinh hoạt văn nghệ bình thường của làng bản, giới thiệunhững kỹ thuật cổ truyền mà họ vẫn thao tác hằng ngày như dệt thổ cẩm, thêu,tạo hoa văn bằng cách vẽ sáp ong bằng phương pháp thủ công, in các bức tranhdân gian bằng ván gỗ” [63, tr.621] Theo tác giả, các buổi trình diễn như vậy,

quan trọng nhất là giúp người dân ở các làng bản tự khẳng định bản sắc văn hóacủa mình Các hoạt động trình diễn tại bảo tàng chính là một cách thức hữuhiệu để chủ thể văn hóa có cơ hội tạo dựng và giới thiệu bản sắc của mình đếnđông đảo công chúng, tới người đồng tộc và khác tộc.

Bằng cách khai thác lấy bối cảnh bảo tàng để làm môi trường cho các tộcngười thể hiện bản sắc của mình, luận văn thạc sĩ Văn hóa học của Đàm Thị

Hợp với tựa đề Không gian văn hóa Êđê tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

cho rằng bản sắc văn hóa là cái đời thường, luôn biến đổi Luận văn phân tíchcác không gian và việc tạo dựng các hoạt động khác nhau của người Êđê trongBảo tàng để thấy được những nét sinh hoạt đời thường cũng là bản sắc NgườiÊđê tạo dựng bản sắc văn hóa của mình bằng nhiều hình thức như trình diễnCồng chiêng, làm nhà theo kỹ thuật truyền thống…Trưng bày ngôi nhà dài Êđê

và nhiều thực hành văn hóa đa dạng của đồng bào Êđê đã được tái hiện bằngcách dựng và sửa nhà dài, trình diễn nghi lễ, trình diễn nghề thủ công và âmnhạc dân gian Thông qua những hoạt độgn này, du khách có những trảinghiệm và thu nhận được thêm những hiểu biết về bản sắc, các giá trị văn hóavật thể và phi vật thể của người Êđê Việc lựa chọn ngôi nhà dài Êđê trưng bàytại Bảo tàng gắn với một chủ thể cụ thể chứ không phải một ngôi nhà mang tínhchất điển hình hay đặc trưng của người Êđê – khác với cách mà nhiều nhà dântộc học thời bấy giờ hay lựa chọn Tác giả viết: “Việc đối sánh giữa kiến trúcnhà ở hiện nay của người dân Êđê tại buôn Ky, với ngôi nhà dài “truyền thống”trưng bày tại Bảo tàng cho người ta thấy rõ sự vận động và biến đổi của vănhóa Sự thay đổi hình thức cư trú của đồng bào Êđê từ đại gia đình mẫu hệthành các gia đình hạt nhân chỉ gồm bố mẹ và con cái, tác động của chính sách

và sự giao lưu văn hóa đã làm cho nhiều thực hành văn hóa thay đổi như: thayđổi về phương thức sinh kế, thay đổi về nghi lễ, thay đổi về trang phục ” Tácgiả cũng chỉ ra: “Mọi trưng bày của Bảo tàng luôn cố gắng thể hiện sự năngđộng của văn hóa, coi sự biến đổi chính là đặc trưng của văn hóa từ đó cónhững cách tiếp cận phù hợp trong các hoạt động trưng bày” [52, tr.69]

Một số nghiên cứu về trình diễn tại bảo tàng cũng làm rõ về sự thể hiện

văn hóa, bản sắc văn hóa tộc người như luận văn Văn hóa học về Trình diễn

văn hóa phi vật thể tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam của Lê Tùng Lâm Tác

giả đã tập trung vào thực trạng hoạt động trình diễn các loại hình văn hoá phivật thể tại Bảo tàng DTHVN, một cách thức để di sản văn hoá tiếp tục đượcduy trì, sáng tạo bởi chính những chủ thể văn hoá - những người sáng tạo ra disản văn hoá trong không gian văn hoá nơi nó đã được sinh ra Hiệu quả về sángtạo và duy trì bản sắc văn hóa dân tộc bởi các hoạt động trình diễn này đã tácđộng đến công chúng cũng như chủ thể văn hóa trong việc giới thiệu các di sảnvăn hoá Việt Nam Tác giả viết: “… bằng những nghiên cứu, trưng bày và tổchức hoạt động giáo dục cũng như hoạt động giao lưu, đối thoại giữa chủ thểvăn hoá với công chúng trong chương trình trình diễn văn hoá phi vật thể, Bảotàng DTHVN đã giúp cho khách tham quan trong và ngoài nước có cơ hội đượctrực tiếp khám phá sự đa dạng văn hoá của các dân tộc, giúp các chủ thể vănhoá tự hào và khẳng định bản sắc của chính mình” [71, tr.67]

Cùng nghiên cứu về trình diễn văn hóa phi vật thể tại bảo tàng, tác giảPhùng Mai Anh đã đi sâu vào nghiên cứu chủ đề này xoay quanh những trình

diễn trong hoạt động Tết Nguyên đán với luận văn “Tết Nguyên Đán với việc

trình diễn văn hóa dân gian tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.” Tác giả đề

cập đến sự tác động của các hoạt động trình diễn tới công chúng trong việc giớithiệu di sản văn hóa phi vật thể của các dân tộc Bằng cách phân tích các hoạtđộng trình diễn trong dịp Tết Nguyên đán qua múa hát dân gian, diễn xướngdân gian, ẩm thực dân gian… tác giả đã chỉ ra cách tiếp cận theo hướng tôntrọng sự bình đẳng giữa các nền văn hóa Đồng thời, luận văn cũng đề cao vaitrò của chủ thể văn hóa giúp bảo tàng phát huy được thế mạnh trong việc tạo racác bối cảnh để chủ thể văn hóa sáng tạo và giới thiệu bản sắc Tác giả nhậnđịnh: “Những sắc thái văn hóa vùng, văn hóa tộc người là một thực thể văn hóacủa các dân tộc, là sự hoạch định văn hóa của mỗi quốc gia Trình diễn văn hóaphi vật thể tại Bảo tàng DTHVN chính là một nhiệm vụ, một chiến lược quantrọng đóng góp vào việc bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc trong xã hội hiện nay”[1, tr.65]

Luận án tiến sĩ của Phạm Lan Hương [56] với nhan đề Đời sống dân

gian trong hoạt động bảo tàng - Nghiên cứu trường hợp Bảo tàng Thành phố

Hồ Chí Minh nghiên cứu trường hợp về tính chính trị trong văn hóa, cụ thể là

tính chính trị của bảo tàng, dựa trên những khía cạnh văn hóa thông qua trưng

bày đời sống dân gian Tác giả tiếp cận bảo tàng dưới góc độ nghiên cứu vănhóa, ý nghĩa của các hoạt động và nội dung trưng bày trong bảo tàng; từ nhữngcâu chuyện về trưng bày nghề thủ công truyền thống ở Bảo tàng - phác thảobức tranh xã hội chuyển đổi Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh được nhìn nhận

từ các góc độ: nguyên tắc, bản sắc, hiệu quả và các vấn đề Về nguyên tắc, Bảotàng là nơi phản ánh mối quan tâm cơ bản về tính hữu dụng và sự thích hợp xãhội của các nghề thủ công tại Thành phố Hồ Chí Minh Về bản sắc, thông quabảo tàng, bản sắc dân tộc, bản sắc nghề nghiệp, bản sắc khu vực định hình nghềthủ công được thể hiện, minh họa Về hiệu quả, bảo tàng là môi trường đặc biệtgiúp hồi sinh các nghề thủ công truyền thống; là địa điểm khám phá các khía cạnh

bí truyền - công truyền của nghề thủ công; là cơ sở cho các dự án nghiên cứu, bảo

vệ và phát huy các nghề thủ công truyền thống; là nền tảng cho sự phát triển, mởrộng các hoạt động của bảo tàng; là không gian của mối quan hệ bảo tàng và cuộcsống hiện thực của con người

1.1.4 Đánh giá về các công trình nghiên cứu

Qua tổng quan tình hình nghiên cứu về phân loại tộc người và bản sắcvăn hóa tộc người, vai trò của bảo tàng trong việc tạo dựng bản sắc, NCS đưa

ra những nhận xét sau:

Việc phân loại dân tộc và đặt tên các dân tộc là một quá trình có sự chỉđạo và sự tham gia của các cơ quan liên quan và các nhà dân tộc học Các tiêuchí phân loại dân tộc đa dạng từ nguồn gốc, địa bàn cư trú, ngôn ngữ, các nétvăn hóa, đặc trưng xã hội, v.v Các quan điểm cuối cùng cũng chỉ ra rằngnhững tiêu chí mang tính chuẩn hóa như dân tộc có chung ngôn ngữ, nhữngđặc điểm mang tính bản sắc văn hóa dân tộc, và còn mang tính chính trị, thểhiện sự đoàn kết giữa các dân tộc Hơn nữa, việc phân loại dân tộc cũng dựavào tình hình đặc điểm ở từng vùng dân tộc sinh sống trong những điều kiện,hoàn cảnh cụ thể Trong khi đó, một số nhà dân tộc học tiếp tục khẳng địnhrằng truyền thống lịch sử về thương mại và trao đổi giữa các nhóm dân tộc đãdẫn đến mối quan hệ anh em giữa các cộng đồng trong một khu vực hoặc giữacác nhóm dân tộc Tất cả các dân tộc đều nhận ra sự cần thiết của sự thống

nhất để bảo vệ đất nước và sự tồn tại của chính họ và cùng nhau đấu tranhchống lại sự xâm lược của nước ngoài Dù có những quan điểm không tánthành, danh mục chính thức và có giá trị hiện hành bao gồm 54 dân tộc Tất

cả 54 nhóm dân tộc có chung mục tiêu chung là bảo vệ và thúc đẩy sự đa dạngvăn hóa trong sự thống nhất Dựa vào danh mục phân loại dân tộc này, Bảotàng DTHVN đã nỗ lực xây dựng các trưng bày và tái hiện bản sắc văn hóa của

54 dân tộc kể cả những dân tộc có vài trăm người (như dân tộc Ơđu, Pu Péo,Brâu, Rơmăm), hay những dân tộc mới cư trú ở Việt Nam vài trăm năm (như Bố

Y, La Hủ, Si La, Cờ Lao), hay cả cư dân cách đây chưa lâu vẫn ở hang núi, mái

đá (như nhóm Rục, thuộc dân tộc Chứt) [3] Trên cơ sở những quan điểm vềphân loại tộc người dựa vào một số đặc điểm về văn hóa, luận án sẽ chọn trìnhdiễn, trưng bày về ba dân tộc là người Bana, người Thái và người Kinh để phântích về quá trình chọn lọc, thương thảo và tái hiện bản sắc tộc người

Về bản sắc văn hóa, các nghiên cứu đưa ra những vấn đề trái ngược nhau

về bản sắc là cái nhất cố định và cũng là cái luôn biến đổi Sự nhất thành bất biếndựa vào quan điểm về những yếu tố cốt lõi, mang tính căn cốt, biểu tượng vềnhững vấn đề của tộc người được hình thành trong lịch sử Thực tế, xã hội và conngười, văn hóa của họ luôn biến đổi, nên bản sắc là một cấu trúc xã hội, khôngngừng chuyển động: tự cấu trúc và tự giải cấu trúc cũng như tự tái cấu trúc Cácnghiên cứu về vấn đề tạo dựng bản sắc phân tích những tác động đến sự phụchồi, sáng tạo làm nên bản sắc mới Luận án này tiếp thu những quan điểm họcthuật về sự tạo dựng bản sắc văn hóa nói chung và tạo dựng bản sắc văn hóatộc người trong các hoạt động trình diễn tại Bảo tàng DTHVN

Các nghiên cứu về vai trò của bảo tàng ở một số nước trên thế giới trongviệc tạo dựng bản sắc văn hóa cho thấy vai trò của bảo tàng là một kênh chínhthống để nhìn nhận về nguồn gốc dân tộc, quốc gia hiện đại Bảo tàng là nơi thểhiện các diễn ngôn, chủ trương của Nhà nước Bảo tàng trở thành một trung tâmquốc gia quan trọng trong việc thể hiện hình ảnh, văn hóa của một quốc gia dântộc Bảo tàng còn là nơi phục vụ các chức năng chính trị và ý thức hệ trong quátrình xây dựng quốc gia hiện đại

Một số công trình nghiên cứu về vai trò của bảo tàng trong việc trìnhdiễn văn hóa đã nỗ lực thể hiện sự năng động của văn hóa Các hoạt động trìnhdiễn tại bảo tàng chính là một cách thức để chủ thể văn hóa giới thiệu bản sắccủa cộng đồng, dân tộc đến đông đảo công chúng Một số nghiên cứu về trìnhdiễn văn hóa ở Bảo tàng DTHVN đã chỉ ra như là một nhiệm vụ, một chiến lượcquan trọng đóng góp vào việc bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc trong xã hội hiệnnay Chủ thể văn hóa là các cá nhân, cộng đồng tư vấn, đưa ra những ý kiến của

họ về các trình diễn, trưng bày Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu liên quan tớiluận án chưa làm rõ sự trình diễn văn hóa, tái hiện bản sắc như là kết quả củaquá trình thương thảo, tái sáng tạo/tạo dựng giữa Nhà nước và xã hội (bảo tàng,chính quyền địa phương và chủ thể văn hóa)

Luận án sẽ đi sâu phân tích việc tạo dựng bản sắc văn hóa tộc người quacách lựa chọn trình bày các câu chuyện cho công chúng có sự tham gia củanhiều bên, bảo tàng, chính quyền địa phương và cộng đồng Luận án sẽ phântích quá trình tạo dựng bản sắc văn hóa tộc người được đặt trong sự tương tácgiữa các bên liên quan trong những bối cảnh cụ thể Luận án cũng làm rõ nhiệm

vụ của Bảo tàng DTHVN thực hiện các trưng bày, trình diễn văn hóa, như là mộtquá trình tạo dựng bản sắc tộc người, vừa là sự thương thảo, vừa thể hiện tínhchính trị, nhượng bộ và phản biện

1.2 Khái niệm công cụ và cơ sở lý luận

1.2.1 Khái niệm công cụ

Bản sắc: Thuật ngữ “Bản sắc,” về mặt từ nguyên, bắt nguồn từ một thuật

ngữ tiếng Pháp identité - có nguồn gốc là một danh từ trong tiếng La tinh cổ

identitas, có nghĩa là “giống nhau” hay “tương tự” Thuật ngữ “bản sắc” được

nhắc đến lần đầu tiên trong giới học thuật khoảng những năm 1950 bởi nhàtâm lý học nổi tiếng người Mỹ Erik Erikson (1902-1994) Erikson xem xétcác tình huống tâm lý ảnh hưởng tới sự điều chỉnh “nhân cách” của bản thân(personality of self) đối tượng trước những tác động của điều kiện môitrường sống Theo cách hiểu của Erikson, “bản sắc” chủ yếu nói đến sự tự ýthức hoặc một cảm nhận rõ ràng về cá nhân, gần tương tự như cách cá nhân