Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΊΑΣ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ Η ΕΛΕΝΗ ΓΛΥΚΑΤΖΗ-ΑΡΒΕΛΕΡ γεννήθηκε το 1926. Σπούδασε στην Αθήνα και στο Παρίσι και ειδικεύτηκε στη μελέτη του κόσμου της χριστιανικής Ανατολής, και ειδικότερα του κράτους και της κοινωνίας του Βυζαντίου. Μια σειρά εργασίες της για το Βυζάντιο την έκαναν γνωστή. Έλαβε μέρος σε διάφορα παγκόσμια συνέδρια Ιστορίας και προσκλήθηκε για διαλέξεις στα μεγαλύτερα πανεπιστήμια του κόσμου, ενώ έχει τιμηθεί με πολλές διακρίσεις. Το 1967 έγινε η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του τμήματος Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης και το 1976 εκλέχτηκε πρύτανης στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης (η πρώτη γυναίκα που τιμήθηκε με μια τέτοια θέση στα 700 χρόνια παράδοσης του Πανεπιστημίου). Έχει διατελέσει, μεταξύ άλλων, πρύτανης του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου, πρόεδρος του Πανεπιστημίου των Παρισίων και του Κέντρου Τέχνης και Πολιτισμού Ζορζ Πομπιντού-Μπομπούρ. Είναι αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών καθώς και επίτιμη πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου των Δελφών, ενώ πρόσφατα αναγορεύθηκε επίτιμη διδάκτωρ του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Θεωρείται μία από τις πλέον εξέχουσες πανεπιστημιακές και πνευματικές προσωπικότητες του τόπου μας που τιμούν πραγματικά την πατρίδα μας στο εξωτερικό. Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΙΛΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΧ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ^ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ ΤΙΤΛΟΣ ΠΡΩΤΌΤΥΠΟΥ: L'IDEOLOGIE POLITIQUE DE L'EMPIRE BYZANTIN Από τις Εκδόσεις PRESSES UNIVERSITAIRES DE FRANCE, Παρίσι 1975 ΤΙΤΛΟΣ ΒΙΒΛΙΟΥ: Η πολιτική ιδεολογία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ: Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ ΕΞΩΦΥΛΛΟ: Χρυσούλα Μπουκουβάλα ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ: Τούλα Δρακοπούλου ΘΕΩΡΗΣΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ: Άννα Μαράντη ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΣΗ: Βασιλική Παχουμίου, Ραλλού Ρουχωτά ΕΚΤΎΠΩΣΗ: Άγγελος Ελεύθερος & ΣΙΑ Ο.Ε. ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑ: Κωνσταντίνο Παναγιώτου & ΣΙΑ Ο.Ε. © Presses Universitaires de France, 1975 © ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε., Αθήνα 1988 TUV^USTSIAHEULAS Πρώτη έκδοση: Μάρτιος 1997 Δεύτερη έκδοση: Ιανουάριος 2007 Πρώτη ανατύπωση: Μάιος 2007 ISBN 978-960-702-071-0 Τνπώθηκε σε χαρτί ελεύθερο χημικών ουσιών χλωρίου και φιλικό προς το περιβάλλον. Το παρόν έργο πνευματική; ιδιοκτησία; προστατεύεται κατά xtg διατάξει; του Ελληνικού Νόμου (Ν,. 2121/1993 όπω; ε'χει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) και τι; διεθνείς σνμβάσει; περί πνευματική; ιδιοκτησία; Απαγορεύεται απόλυτοι; η άνευ γραπτή; άδεια; του εκδότη κατά οποιοδήποτε τρόπο ή μέσο αντιγραφή, φωτοαΛχπύπωση και εν γένει αναπαραγωγή, εκμί- σθωση ή δανεισμό;, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή (ηλεκτρονική, μηχανική ή άλλη) και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρου; του ε'ργου ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε. Έδρα: Τατοΐου 121 144 52 Μεταμόρφωση Βιβλιοπωλείο: Μαυρομιχάλη 1 106 79 Αθήνα Τηλ.: 2102804800 Telefax: 2102819550 www.psichogios.gr e-mail: info@psichogios.gr PSICHOGIOS PUBLICATIONS S.A. Head office: 121, Tatoiou Str. 144 52 Metamorfossi, Greece Bookstore: 1, Mavromichali Str. 106 79 Athens, Greece Tel: 2102804800 Telefax: 2102819550 www.psichogios.gr e-mail: info@psichogios.gr Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ Μετάφραση: ΤΟΥΛΑ ΔΡΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΠΡΩΤΗ ΑΝΑΤΥΠΩΣΗ ΨΥΧΟΓΙΟΣ ΕΛΕΝΗ ΓΛYKATZH-ΑΡΒΕΛΕΡ mr Στη μνήμη τον Πατέρα VITALIEN LA URENT I ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΉ 13 1. Η ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ 1. Η καταγωγή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Θρύλος και ιστορία 17 2. Η γε'ννηση των βυζαντινών ιδεολογιών. Εξάρσεις και αντιθέσεις 23 3. Τα οικουμενικά όνειρα: Οι προσπάθειες του Ιουστινια- νού Α και του Ηρακλείου 28 2. Ο ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΣ 1. Το βάρος της πραγματικότητας: Η Εικονομαχία 35 2. Ο βυζαντινός εθνικισμός 41 3. Ο ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΜΟΣ 1. Η Pax Byzantina 49 2. Το σύμπλεγμα ανωτερότητας: Μια μεταμόρφωση του ιμπεριαλισμού 60 4. Ο ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΤΡΙΩΤΙΣΜΟΣ 1. Η γέννηση του ελληνοβυζαντινού πατριωτισμού 74 2. Η πόλωση της Κωνσταντινούπολης 79 3. Ο αριστοκρατικός πατριωτισμός 83 5. ΣΕ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΝΕΩΝ ΑΞΙΩΝ 1. Η Δυτική πρόκληση και το αντιλατινικό αίσθημα 2. Επαρχιακός πατριωτισμός και αντικωνσταντινουπολίτικη συμπεριφορά 6. Ο ΕΛΛΗΝΟΡΘΟΔΟΞΟΣ ΠΑΤΡΙΩΤΙΣΜΟΣ 1. Ο «ιερός βυζαντινός πόλεμος»: Το πάθος για την Ορθοδο ξία και την Κωνσταντινούπολη 2. Το εθνικό ανικανοποίητο και η δύναμη της παράδοσης. Η γέννηση της Μεγάλης Ιδε'ας 7. Η ΕΘΝΙΚΗ ΟΥΤΟΠΙΑ 1. Η βυζαντινή αντεκδίκηση και ο ουτοπικός πατριοκισμός 2. Η πνευματική ουτοπία, η μοιρολατρική εσχατολογία και η πίστη στην Ορθοδοξία ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣ ΕΡΕΥΝΑ Οι βασικε'ς αρχε'ς της πολιτικής σκέψης στο Βυζάντιο 1. «Τάξις» και «Οικονομία» και οι σχε'σεις τους με την κο- σμική και πνευματική εξουσία 2. «Τάξις» και «Οικονομία»: Θεμε'λια της βυζαντινής κοι- νωνίας 3. «Τάξις» και «Οικονομία» και η τέχνη διακυβέρνησης ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΩΝ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Ταξίδεψα στις θάλασσες και ήρθα στην άγια πόλη του Βυζαντίου Σεχρυσαφένιο κλώνο κάθισα να τραγουδήσω στους άρχοντες και στις αρχόντισσες του Βυζαντίου Τα περασμένα, τα τωρινά και τα μελλούμενα. ΟΥΙΛΙΑΜ ΓΕΪΤΣ «Ταξιδεύοντας στο Βυζάντιο» (1927) ΕΙΣΑΓΩΓΉ Η μελέτη της πολιτικής ιδεολογίας του Βυζαντίου, δηλαδή της χριστιανικής Αυτοκρατορίας της Ρωμαϊκής Ανατολής, κατέχει εξέχουσα θέση ανάμεσα στα προβλήματα που κυριαρχούν σή- μερα στις βυζαντινές σπουδές. Κατά τα τελευταία χρόνια, πα- ρουσιάστηκαν σημαντικές και αξιόλογες εργασίες, που οφεί- λονται κυρίως σε Γερμανούς και Αγγλοσάξονες επιστήμονες. Οι εργασίες αυτές είναι κυρίως αφιερωμένες στη μελέτη της ιδέας της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (ιδιαίτερα ζωντανής στο Βυζάντιο ιδίως κατά τον δέκατο τέταρτο και τον δέκατο πέμπτο αιώνα), στις σχέσεις της με την ελληνιστική ιδέα της βασιλείας, καθοος και στη μελέτη, εννοείται, των προεκτάσεων της ως προς τη χριστιανική αντίληψη για την εξουσία. Έτσι, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι το πρόβλημα που έχει αναλυθεί εκτενέστερα είναι το ιδεολογικό υπόβαθρο της οικουμενικότητας της Βυζα- ντινής Αυτοκρατορίας 1 . Ωστόσο, δεν έχουν μελετηθεί ακόμα, όσο χρειάζεται, οι συνέπειες αυτής της θεμελιακής αρχής της πολιτικής σκέψης στην κοινωνία και τη ζωή των Βυζαντινών. Οι Σημειώσεις παρατίθενται στο τε'λος του βιβλίου. 14 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παρούσα εργασία δεν επιδιώκει καθόλου να καλύψει αυ- τό το κενό. Πολύ πιο περιορισμε'να θα προσπαθήσιο να εξετάσω μερικές πλευρές των βασικών ιδεολογικών προσανατολισμών, που κυριάρχησαν στις διάφορες περιόδους της χιλιόχρονης ιστο- ρίας του Βυζαντίου, και να μελετήσω την επίδραση τους στη νοο- τροπία και την κοινή γνώμη. Τα προβλήματα με τα οποία θα ασχοληθώ, χιορίς ωστόσο να μπορο5 να βροο ικανοποιητικές λύ- σεις, είναι: οι σχέσεις των πολιτών με το κράτος και την εξου- σία, ο ρόλος τους και οι αντιδράσεις τους μπροστά στα προβλή- ματα τα λεγόμενα εθνικού ενδιαφέροντος ή, απλούστερα, δημό- σια. Τα αποσπασματικά και διασκορπισμένα στοιχεία που τεκ- μηριώνουν την εργασία μου εμποδίζουν συχνά τη συγκέντρωση της προσοχής στη μελέτη προβλημάτων, το ενδιαφέρον των οποίων είναι εντούτοις φανερό. Αναφέρομαι, ανάμεσα σε άλ- λα, στο μηχανισμό της διαμόρφωσης της νοοτροπίας, στις μετα- στροφές της κοινής γνώμης, στις αντιστάσεις τέλος των πνευμα- τικών δομών μπροστά στις μεταβαλλόμενες πραγματικότητες. Τα προβλήματα αυτά δεν μπορούν να τεθούν και να αναλυθούν σωστά, χιορίς μια προηγούμενη εξέταση της σημασιολογικής εξέλιξης των όρων που χρησιμοποιούνται στις συγκεκριμένες περιπτώσεις. Η μελέτη μας λοιπόν θα είναι ελλιπής, λόγω του ότι δεν έχει ακόμα γίνει ούτε καν αναληφθεί αυτή η έρευνα. Εξάλλου, η μελέτη των πολιτικών ιδεολογιών στο Βυζάντιο (χρησιμοποιώ σκόπιμα τον πληθυντικό, επειδή η ποικιλία των πολιτικών προσανατολισμών της Αυτοκρατορίας είναι δεδομέ- νη) απαιτεί τη χρησιμοποίηση πηγών και κατηγοριών διαφορε- τικής φύσης. Είναι φανερό ότι οι πληροφορίες από πηγές που προορίζονται για ένα συγκεκριμένο κοινό επιτρέπουν να συλ- λάβουμε τις κοινωνικές, εθνικές και πνευματικές διαιρέσεις στις αντιδράσεις προσώποον διαφορετικής προέλευσης και κοι- νωνικής θέσης, τα οποία αναμείχθηκαν στις δημόσιες υποθέ- ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15 σεις. Έτσι, οι αγιογραφικές πηγές -Βίοι Αγίων, Διηγήσεις Θαυμάτων, Προσευχές κτλ.— είναι ιδιαίτερα χρήσιμες για τη μελέτη των λαϊκών δοξασιών και των αντιδράσεων των επαρχια- κών πληθυσμών. Αντιθέτως, οι επίσημες πηγές, κυρίους οι νόμοι και οι αυτοκρατορικές Νεαρές 2 , είναι απαραίτητες για την εξέ- ταση των κυβερνητικών ιδεολογικών προσανατολισμών, ενώ η επιστημονική φιλολογία -Λόγοι, Γράμματα κτλ προσφέρει πολύτιμες μαρτυρίες για τις θέσεις της βυζαντινής «ελίτ» και ιδιαίτερα τοον διανοούμενων της Κωνσταντινούπολης, που έχουν συχνά πολλές αποχρώσεις. Από την άλλη μεριά, η αυτο- κρατορική εικονογραφία, όπως και η νομισματική 3 και σε μι- κρότερο βαθμό η σιγιλογραφία, αποκαλύπτουν τα μυστικά της επίσημης προπαγάνδας, που είχε ιδιαίτερα καλλιεργηθεί στο Βυζάντιο. Ας προσθέσουμε, τέλος, ότι η μελέτη της στάσης της Εκκλησίας, κεφαλαιώδης για το θέμα μας, απαιτεί τη διερεύνη- ση εκκλησιαστικών πηγών και ότι οι Βυζαντινοί ιστορικοί είναι οι μόνοι που προσφέρουν το ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο λαμβάνουν χοόρα οι ιδεολογικές εκδηλώσεις, για να καταλά- βουμε ότι ο καταθλιπτικός όγκος των στοιχείων της τεκμηρίω- σης μας την καθιστά σχεδόν δυσπρόσιτη. Ωστόσο, τα κενά και οι ατέλειες της συγκεκριμένης εργασίας δεν οφείλονται μόνο στις δυσκολίες αυτού του έργου. Γι' αυτό είμαι βεβαία. Εντούτοις, θέλο:> να πιστεύω ότι η προσπάθεια μου, όσο ατελής και να είναι, θα ενθαρρύνει χωρίς αμφιβολία τις περαιτέρίο έρευνες σ' έναν τομέα ενδιαφέροντα και μέχρι σήμερα ελάχιστα διερευνημένο. Ευχαριστώ το διευθυντή αυ- τής της συλλογής, τον καθηγητή R. Mousnier, που μου έδωσε την ευκαιρία να επιχειρήσίο αυτή τη μελέτη. Θα ήθελα επίσης να αναφέρω ότι αυτή η εργασία τελείωσε στο Dumbarton Oaks, στο Κέντρο Βυζαντινών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Harvard. Εκφράζω την ευγνωμοσύνη μου στη διεύθυνση 16 ΕΙΣΑΓΩΓΉ του, ιδιαίτερα στο διευθυντή του, Μ. W. Loerke, που έθεσε στη διάθεση μου την εξαίρετη βιβλιοθήκη αυτού του κέντρου και μου επέτρεψε να δοο τους ανεκτίμητους θησαυρούς της βυζα- ντινής του συλλογής. Εκφράζω τις φιλικές μου ευχαριστίες για τις παρατηρήσεις του στον καθηγητή R. Browning του Πανεπι- στημίου του Λονδίνου, που είχε την καλοσύνη να διαβάσει τα χειρόγραφα μου. Τέλος, θα ήθελα να αναφέρω πάσο βοηθήθη- κε αυτό το βιβλίο από τις συζητήσεις με τον Πατέρα F. Dvor- nik, καθηγητή του Harvard και έναν από τους κυριότερους εμπνευστές των μελετών για την πολιτική ιδεολογία του χρι- στιανικού κόσμου. 1 Η ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ 1. Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ ΘΡΥΛΟΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ Το Βυζάντιο είναι ταυτόχρονα μια πόλη και μια αυτοκρατο- ρία. Η περίεργη τύχη της άλλοτε ταπεινής πόλης του Βοσπό- ρου δημιούργησε γρήγορα το θρύλο. Το Βυζάντιο-Κωνσταντι- νούπολη, προορισμένο να γίνει η έδρα της πρώτης χριστιανι- κής αυτοκρατορίας, θεωρήθηκε εξαρχής έργο θείας έμπνευ- σης. Εμφανίζεται ο Θεός στον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο για να του υποδείξει τη θέση της πόλης, στις ακτές του Βοσπόρου. Η θεία παρέμβαση και πάλι καθορίζει με ακρίβεια το Βυζά- ντιο, που βρισκόταν στην ευρωπαϊκή ακτή του Βοσπόρου (κι όχι τη Χαλκηδόνα που ήταν στην ασιατική). Τέλος, με την κα- θοδήγηση ενός αγγέλου χαράζει ο Κωνσταντίνος την περίμε- τρο της πόλης, στην οποία, σύμφωνα με μια παράδοση που άρ- χισε με τον Μέγα Αλέξανδρο, θα δώσει το όνομα του. Η ίδρυση της Κωνσταντινούπολης, της πόλης που διάλεξε ο [...]... Κωνσταντίνος Ζ' ο Πορφυρογέννητος μας άφησε ένα πλήρες έργο για τη διεξαγωγή των τελετών στη βυ­ ζαντινή Αυλή, που, αν και είναι γραμμένο σία ελληνικά, είναι γνωστό με τον λατινικό τίτλο De Ceremoniis aulae Byzantinae19 Εκεί αναφέρει ότι «ότε δια της επαινετής τάξεως της βα­ σιλείου αρχής δεικνυομένης κοσμιωτε'ρας και προς το ευσχημονέστερον ανατρεχούσης εικονίζοιμεν του δημιουργού την περί τόδε το... βυζαντινό έδαφος Θα εμφανιστούν, τέλος, εμπρός από την αυτοκρατορική πόλη, θα την πολιορκήσουν από ξηρά και από θάλασσα, απειλώντας την ίδια την υπόσταση της Α - 34 ΕΛΕΝΗ ΓΛΥΚΑΤΖ - ΡΒΕΛΕΡ τοκρατορίας, αφού είχαν ήδη γελοιοποιήσει το μεγαλείο της 2-\ Η βυζαντινή αντίδραση θα εκφραστεί στο όνομα μιας νέας ιδεολογίας, που η εμφάνιση και η εφαρμογή της σημειώνουν μια αποφασιστική καμπή στην ιστορία της Αυτοκρατορίας... αμφισβήτηση να αποκαλείται οικουμενικός Μόνο η Κωνσταντινούπολη θα είναι η βασιλί - όλις, η κατεξοχήν πόλις15, ενώ η Ρώμη, κατε­ στραμμένη και εκβαρβαρισμένη, υποτάσσεται στην Κωνστα­ ντινούπολη Θα θυμηθεί την παλιά της δόξα, τους τίτλους και τα πρωτεία της, όταν η βάρβαρη Δύση, την οποία και θα εκχρ - 26 ΕΛΕΝΗ ΓΛΥΚΑΤΖ - ΡΒΕΛΕΡ σπανίσει, θα βρει τη δύναμη να ορθοοθεί εναντίον του Βυζα­ ντίου για να... προς την άμυνα και την εσοπερική οργάνωση με το σύνθημα: «Η χριστιανική αυτο­ κρατορία είναι η πατρίδα μας, ας την υπερασπιστούμε από τους απίστους» Η βασιλεία του Ιουστινιανού Α' αποτελεί το απ - 28 ΕΛΕΝΗ ΓΛΥΚΑΤΖ - ΡΒΕΛΕΡ γειο της ρωμαϊκής αυτοκρατορικής ιδέας, ενοά η Εικονομαχία ορθώνεται ένθερμος υπερασπιστής της ανατολικής ιδεολογίας Και οι δυο πολιτικές προκάλεσαν αντιδράσεις που συγκλόνι­ σαν το... επέβαλε τη θεία κατα­ γωγή της Ο αυτοκράτορας χαρακτηρίζεται «βασιλεύς διορι­ σμένος από τον Χριστό» Ο Θεός τού δίνει το γόητρο και τον έλεγχο του κράτους Η Κωνσταντινούπολη βασιλεύει και τα - 30 ΕΛΕΝΗ ΓΛΥΚΑΤΖ - ΡΒΕΛΕΡ τόχρονα κυβερνάει Το αυτοκρατορικό μεγαλείο αποτυπώνε­ ται μεγαλοπρεπώς σε κτίσματα (στις εκκλησίες της Αγίας Σο­ φίας, των Αγίων Σεργίου και Βάκχου, της Αγίας Ειρήνης)18, ενώ σε απομακρυσμένες... στρατιές, εξαντλημένες από τους μακροχρόνιους υπερπόντιους πολέμους (Αφρική και Ιτα­ λία) που εμπνέονταν από τη ρωμαϊκή αυτοκρατορική πολιτική, αποδείχτηκαν ανίκανες να εξασφαλίσουν την άμυνα της χ - 32 ΕΛΕΝΗ ΓΛΥΚΑΤΖ - ΡΒΕΛΕΡ ρας, απειλούμενης σε όλα της τα σύνορα Το κύμα των Αβαροσλάβων θα παραβιάσει σε λίγο τα σύνορα του Δούναβη και οι Βούλγαροι, που ήταν εγκατεστημένοι πέρα από τον ποταμό, θα ιδρύσουν... βασιλεία του Με­ γάλου Κωνσταντίνου Και εκφράστηκε πανηγυρικά από τον ΕΛΕΝΗ ΓΛΥΚΑΤΖ - ΡΒΕΛΕΡ Ευσέβιο στο λόγο που εκφώνησε το 335, προς τιμήν του πρώ­ του χριστιανού αυτοκράτορα9 Μεγάλη συζήτηση έγινε για τη χρονολογία που δημιουργή­ θηκε η Βυζαντινή Αυτοκρατορία Μερικοί την τοποθέτησαν στην εποχή του Διοκλητιανού (29 4-3 05) με αιτιολογία τη διοι­ κητική μεταρρύθμιση που πραγματοποίησε αυτός ο αυτοκρά­... κοινοονία της Οι πολιτικοί προσανατολισμοί των εικονομάχων αυτοκρατόροον, που ονομάζονται Ίσαυροι, παρόλο που ο ιδρυτής της δυναστείας Λέοον Γ' (71 7-7 41) καταγόταν από τη Γερμανίκεια (Αρμενία) κι όχι από την Ισαυρία, μπορούν να χαρακτηριστούν 36 ΕΛΕΝΗ ΓΛΥΚΑΤΖ - ΡΒΕΛΕΡ ρεαλιστικές και λαοφιλείς Σε ό,τι αφορά την εσωτερική πολι­ τική, διαπιστώνεται μια έντονη επιθυμία για κοινοονική δικαιο­ σύνη και μια... κεφάλαιο της, αφιε­ ρωμένο στον πατριάρχη, μας επιτρέπει να αποκαλύψουμε την εξελικτική πορεία που θα πείσει τους Βυζαντινούς για το σωτή­ ριο και, θα πρόσθετα, το «σωτηριολογικό» χαρακτήρα των επ - 56 ΕΛΕΝΗ ΓΛΥΚΑΤΖ - ΡΒΕΛΕΡ χειρήσεών τους, πράγμα που θα δικαιολογήσει στο τέλος όλες τις ενέργειες τους έναντι και εναντίον άλλων χριστιανών και πολύ περισσότερο εναντίον των απίστοον Σύμφωνα με αυτό το κεφάλαιο... πληθυσμούς ο χριστιανισμός στρατολογούσε τα στελέχη του και τους πιο ένθερμους οπαδούς του Οπωσδήποτε, αυτά τα δύο σημαντικότερα γεγονότα —η ίδρυση της Κωνσταντινούπολης και η αποδοχή του χριστιαν - 20 ΕΛΕΝΗ ΓΛΥΚΑΤΖ - ΡΒΕΛΕΡ σμού— οφείλονται σε ε'να μόνο άνθρωπο, τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Κι αρκούν για να τον καθιερώσουν ους θεμελιω­ τή της Αυτοκρατορίας που θα προκύψει, της Βυζαντινής Αυτο­ κρατορίας . ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ^ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ ΤΙΤΛΟΣ ΠΡΩΤΌΤΥΠΟΥ: L'IDEOLOGIE POLITIQUE DE L'EMPIRE BYZANTIN Από τις Εκδόσεις PRESSES UNIVERSITAIRES DE FRANCE, Παρίσι 1975 ΤΙΤΛΟΣ ΒΙΒΛΙΟΥ: Η πολιτική ιδεολογία. 2102804800 Telefax: 2102819550 www.psichogios.gr e- mail: info@psichogios.gr PSICHOGIOS PUBLICATIONS S.A. Head office: 121, Tatoiou Str. 144 52 Metamorfossi, Greece Bookstore: 1, Mavromichali. Metamorfossi, Greece Bookstore: 1, Mavromichali Str. 106 79 Athens, Greece Tel: 2102804800 Telefax: 2102819550 www.psichogios.gr e- mail: info@psichogios.gr Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ