dionusos - muthos kai latreia - walter f. otto

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ Μοιάζει, αυτονόητο το αίτημα προσέγγισης, επιστροφής, κοινωνίοος, επαφής, ή όποιο άλλο όνομα κι αν λαμβάνη, με τον αρχαίο κόσμο* αυταπόδεικτο το ότι είμαστε οι κληρονόμοι του τ

ΣΤΟ ΕΞΩΦΥΛΛΟ:

PICASSO: Λιθογραφία, 1949

ΜΑΚΕΤΤΑ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ:

Λάζαρος Ζήκος

Τίτλος Πρωτοτύπου: Dionysus, Mythos

und Kultus 1933

ISBN 960-7058-10-0

© Γι' αυτή την έκδοση, τη μετάφραση και την εισαγωγή Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 1991

I Νικολόπουλος & Σία Ε.Ε

Μαυρομιχάλη 15, 106 79, Αθήνα

Τηλ 3607876 - 3639336

Fax: 3638489

Walter F Otto

ΔΙΟΝΥΣΟΣ

ΜΥΘΟΣ KAI ΛΑΤΡΕΙΑ

εισαγωγή, μετάφραση ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΛΟΥΠΑΣΑΚΗΣ

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ Τ ^ ^ Ε Ι Κ Ο Σ Τ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Ο Υ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Προλογικό 9 Πρόλογος 13

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ

Μοιάζει, αυτονόητο το αίτημα προσέγγισης, επιστροφής, κοινωνίοος, επαφής, ή όποιο άλλο όνομα κι αν λαμβάνη, με τον αρχαίο κόσμο* αυταπόδεικτο το ότι είμαστε οι κληρονόμοι του ττνεύματός του που πρέπει από καιρού εις καιρόν να ελέγχουμε τους εαυτούς μας για την καλή ή όχι χρήση της δωρεάς που λάβαμε Επί τέλους Σχολαστική σκέψη Αναγέννηση, Διαφωτισμός, Ρομαντισμός και ό,τι άλλο ακο-λούθησε, το οποίο δεν μπορεί να αποδοθή υπό έναν τίτλο, καλούνται

ως αψευδείς μάρτυρες των όσων είπαμε ότι εξυπακούονται

Ήδη όμως φύσει το αίτημα ενέχει την παραδοχή ότι αυτό για το οποίο κάνουμε λόγο ουδόλως είναι δεδομένο αλλά, μάλλον, συνιστά το αεί ζητούμενο και απορούμενο Ο έμμονος τούτος, μέχρι σημείου υστερίας, ζήλος του ττνεύματος να μεταλάβη από τα νάματα αυτού που αποκαλείται αρχαίος κόσμος, τι άλλο δείχνει από την απόσταση του κοινού αισθήματος ζωής ως προς αυτά, τι άλλο μαρτυρεί έξω από μια διαταραγμένη έως εσχάτων επικοινωνία;

Την κατάσταση αυτή μόνο να επιδεινώση θα μπορούσε η αντίληψη ότι το υφιστάμενο καθεστώς θα έπρεπε να αποδοθή σε παραμορφώ-σεις που επισυσσώρευσαν προηγούμενοι Σχήματα οριστικά του αν-θρώπινου βίου μπορούν να καταγγέλωνται μόνο ως ανενεργά πλέον, σημείο όμως της ζωτικότητας που άλλοτε διέθεταν, εξ αυτού, άλλω-στε, ήταν εις θέση και να εκττνεύσουν Η αρχαιογνωσία, έτσι, μόνο ως αυτογνωσία θα μπορούσε να έχη κάποιο νόημα, αν είναι καθόλου να

το έχη ^

Γνωρίζοντ(χς εκ των προτέρων την αιτηματική φύση αυτής της προσπάθειας, συνειδητοποιώντοος πως συνιστά μόνο μια κλήση, εγκαι-

10 WALTER F OTTO

νιάζεται εδώ μία επαφή με τον χώρο της αρχαιογνωσίοος* αρωγοί της,

οι καθ' ύλην αρμόδιοι, επιφανείς ξένοι μελετητές φιλόλογοι Η σότητα, την οηοία (τπεύδουμε απ' αρχής να επκ^ημάνουμε, δεν έχει κατ' ανάγκην αρνητική μόνο όψη Αν μη τι άλλο, είναι κατά πολύ προτιμώτερη από μία ψευδαίσθηση αμεσότητας και την έπαρση που αφεύκτως την συνοδεύει Η εγκαινιαζόμενη με το έργο αυτό του Όττο σειρά, αν είναι όντως να αποτελή μια κλήση, αυτήν ακριβώς την έπαρση πρέπει να έχη ως στόχο να αναχαιτίση

εμμε-Ο διαπρεπής φιλόλογος της Τυβίγγης Βάλτερ Όττο (1874-1958) έκανε έργο ζωής την μελέτη της αρχαίας ελληνικής και ρωμαϊκής θρησκείας Παρ' ότι τα δημοσιεύματά του είναι πολυάριθμα, τα αυ-τοτελή του βιβλία είναι λίγα για μισόν αιώνα δημιουργικής παρουσίοος:

Ο Δαρβινισμός, ο Ιστορισμός και όποια άλλη έκφανση του κού ττνεύματος που κυριάρχησε κατά τον προηγούμενο αιώνα και στην έρευνα επί του αρχαίου κόσμου, έχουν τεθή προ πολλού στο περιθώ-ριο Η Εθνολογία, η Ψυχολογία, η Ανθρωπολογία, η Θρησκειολογία και ονόματα όπως ο Κερένυ, ο Φρέιζερ, ο Μαλινόφσκι, ο Γιουγκ, ο Κασσίρερ, ο Αεβυ-Μπρύλ, ο Ντυμεζίλ, ο Ελιάντε, ο Πεττατζόνι κ.α έχουν αποφασιστικά επιδράσει στην ανάσχεση του χειμάρρου του ε-πιστημονισμού ο οποίος απειλούσε, στο όνομα μκχς εντελώς αναιμι-κής, όπως αποδείχθηκε, σύλληψης περί προόδου, να καταττνίξη, απο-νεκρώνοντοος οριστικά, κάθε ικμάδα ζωής Η Κλασσική Φιλολογία, από πλευράς της, αρκέσθηκε στον αιώνα μοις ως επί το πολύ να ακολουθή,

απορ-12 WALTER F OTTO

ρίπτουμε, θα μπορούμε, ασφοολώς, να κομπάζουμε για μία επίτευξη σαφήνειας, θα πρόκειται, όμως, για μια σαφήνεια τόσο άγονη και στείρα που θα καταλήγη αναιρετική τόσο του εαυτού της όσο και ημών αυτών Κάθε τι προβληματικό ενέχει δυνάμει την δημιουργία

Θ.Λ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Ο Διόνυσος, η παρουσίαση του οποίου κατ' ανάγκην δεν υττήρχε στο

βιβλίο μου ((Ot Θεοί της Ελλά8ος)) (1929), επειδή δεν εντάσσεται

στον κύκλο των γνήσιων ολύμπιων θεών, στους οποίους ήταν το βλίο αφιερωμένο, αποτελεί τώρα το αντικείμενο ενός ξεχωριστού βι-βλίου

βι-Ο τρόπος της εδώ αντίληψης των πραγμάτων απέχει σημαντικά από τον συνήθη τρόπο εξέτασης Κατά κοινή, πάντως, παραδοχή α-ναμένεται από μια διερεύνηση της πίστης των αρχαίων στους θεούς

να προβάλλη μια εξελικτική ιστορία αρχίζοντας από μία αφετηριακή ωμότητα και καταλήγοντοις στην αίγλη και την περιωττή των κλασ-σικών μορφών Εδώ, αντιθέτως, το κρίσιμο σημείο της ιδιοφυΐας το-ποθετείται στην αφετηρία, πριν από κάθε δράση ποιητών και καλλι-τεχνών ως ατόμων, η οποία δεν θα ήταν καν νοητή χωρίς αυτήν την ισχυρή παρώθηση* ψχ απέναντι σ' αυτήν την αρχέγονη δημιουργία οι νεώτερες πινελιές, όσο σημαντικές κι αν είναι καθ' αυτές και δι' εαυτές, πρέπει να φαίνωνται άνευ σημασίας Όποιος αποκαλεί αυτόν τον τρόπο σκέψης ανιστορικό, περιορίζει την έννοια του ιστορικού με α-ρωγό την προκατάληψη πως ό,τι το κρίσιμο και αξιόλογο σε κάθε τι μεγάλο δεν είναι η παρείσφρυση και η αφετηρία αλλά η προοδευτική κίνηση που αποδίδει ολοένα σημαΑία και ττνοή στο αττνευμάτιστο, σε ό,τι ττηγάζει από μόνη την ανάγκη Η προϋπόθεση αυτή αντιφάσκει προς την ομόφωνη μαρτυρία και την συνείδηση που έχουν για τον εαυτό τους όλες οι θρησκείες* όχι όμως μόνον αυτό: είναι ασύμβατη

με την φύση και την μοίρα του δημιουργικού εν γένει, όπου και όπως

14 WALTER F OTTO

κι αν αυτό προβάλλη στον κόσμο Βλέπει κανείς πόσο έντονα ζεται μία αναθεμελίωση η σπουδή των θεϊκών μορφών

χρειά-Για τον λόγο αυτό, τούτο το βιβλίο ξεκινάει με το πρόβλημα του μύθου και της λατρείας εν γένει και μόνο κατόπιν αυτού περνά στον Διόνυσο

Γνωρίζω καλά ότι αποτελεί τόλμημα να μιλά κανείς για τον έλληνα θεό που υττηρξε ιερό όνομα και άπειρο σύμβολο για τα επιφανή μας ττνεύματα Ευχή μου, αυτές οι σελίδες που αφιερώνω στην μνήμη αυτού του μεγάλου να μην είναι τελείως ανάξιές του

Φρανκφούρτη, Αύγουστος 1933

W.F.Otto

I

Μ Τ Θ Ο Σ K A I TVATPEIA

οξύ-18 WALTER F OTTO

τητα, μάλιστα όχι σπάνια με πικρή ειρωνεία, κατά των αντιλήψεων και μεθόδων της άλλης κατεύθυνσ5Τ]ς ώστε να δικαιούται να αναμένη κανείς στη δική του πραγμάτευση μία άλλης υφής απάντηση στα θεμελιώδη ερωτήματα Απογοήτευση όμως είναι αυτό που θα δοκι-μάση· γιατί φανερώθηκε ότι η φιλολογική σχολή ως εκπρόσωπος της οποί(χς είχε το δικαίωμα να αποφαίνεται, συμφωνεί πλήρως σε κάθε κρίσιμο ζήτημα με την αντίπαλο της Και οι δύο λοιπόν εφαρμόζουν την βιολογικής προελεύσεως έννοια της εξέλιξης κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο

Όπως δηλαδή η Βιολογία πίστευε πως δικαιούται να θεωρή ότι μία γραμμή σταθερής ανάπτυξης οδηγεί από τους κατώτερους φθά-νοντας ως τους ανώτατους οργανισμούς, έτσι θέτουν και αυτές οι κατευθύνσεις σκέψεως απλές, δήθεν, αντιλήψεις στην αφετηρία μιας εξέλιξης της θρησκευτικής σκέψης, αντιλήψεις από τις οποίες μέσα από βαθμιαίες μεταβολές αναδύονται, υποτίθεται, οι θείες μορφές κα-

τά την ακμή τους Βεβαίως η ίδια η Βιολογία με την πάροδο του χρόνου υποχρεώθηκε σε μεγαλύτερη μετριοφροσύνη και στην αναγνώ-ριση αιφνίδκχς νέ(χς δημιουργί(χς εκεί όπου προηγουμένως έβλεπε μόνο προοδευτική κίνηση Παρά ταύτα δεν είναι αυτή η κρίσιμη ένσταση κατά της μεθόδου της θρησκειολογίας μοος Όταν όμως η Βιολογία μιλούσε για εξέλιξη, έθετε πάντοτε στην αφετηρία έναν οργανισμό

ο οποίος, όσο απλο'ώ^ά κι αν αντιμετωπιζόταν, διέθετε υποχρεωτικά

σε κάθε περίπτωση την κεφαλαιώδη ιδιότητα ενός οργανισμού: στούσε ένα αυτοφυές όλον Στις θεωρητικές όμως κατασκευές της θρησκειολογίας η εξέλιξη δεν προχωρεί κινούμενη από την απλή ζωή στην πολλαπλούστερη και υψηλότερη αλλά από το άζωο στο ένζωο Γιατί τα περιεχόμενα της πίστης που θεωρούνται από αυτήν αρχέγονα δεν είναι παρά εννοιακά σχήματα στα οποία απουσιάζει παντελώς η μορφή της ζωής

συνι-Αυτό μπορεί με μεγαλύτερη σαφήνεια να δειχθή στις παρατηρήσεις που ο Wilamowitz αφιερώνει στο ιστορικό γίγνεσθαι των θεών Απο-κρούει με αγανάκτηση τις απόψεις ερευνητών που προσανατολίζονται στα πλέον αλλότρια πολιτιστικά δεδομένα* αν κανείς όμως εξετάση ποιες κατά την γνώμη του είναι οι αρχέγονες μορφές θρησκευτικών αντιλήψεων, η διαφορά δεν μοιάζει, τελικώς, τόσο σημαντική Αυτό

20 WALTER F OTTO

ιδιότητες έχει παραπλανητικά οδηγήσει στην ιδέα ότι κάτι τι που διαθέτει μόνο μία και μοναδική ιδιότητα —και επι πλέον μάλιστα μια τόσο αφηρημένη όσο αυτή του αρωγού—, μπορεί να μην είναι βε-βαίως, ο Θεός, παρά ταύτα όμως ένας Θεός Αυτό λοιπόν που μας παρουσιάζεται ως περιεχόμενο αρχέγονης πίστης είναι στην πραγμα-τικότητα μια υστερογενής, αποκενωμένη πλήρως έννοια Οπόταν η πίστη ανεγνώρισε με άμεση βεβαιότητα έναν Θεό εκεί μπορούσε να τον συλλάβη μόνο ως ένζωη οντότητα, όχι ως απλή δυνατότητα ή ισχύ

Αν όμως το αρχέγονο περιεχόμενο της πίστης κατείχε μια ουσία, ήταν ένα ένζωο όλον, τότε με έκπληξη θα ρωτήση κανείς γιατί ο χαρακτήρας τον οποίο υποχρεωτικά και αναγκαία είχε αυτό ως κάτι το ένζωο να μην είναι αυτός (χκριβώς που μας παρουσιάζεται μέσα στους ποικίλους κατοπτρισμούς του μύθου Κατ' αυτόν τον τρό-

πο δεν θα αποκλειόταν καθόλου η ιδέα μιας εξέλιξης αλλά θα της αποδιδόταν ξανά το έλλογο νόημά της Γιατί μόνο όπου υπάρχει ένα

ον μπορεί να αρχίση μία εξέλιξη ή εκδίπλωση

Οι σκέψεις αυτές στρέφονται κατά του έργου του αξιοσέβαστου λογίου μόνον επειδή είναι ο αδιαμφισβήτητος αρχιτέκτονας της έως τώρα έρευνοος και για τον λόγο αυτό και η ασάφεια των θεμελιωδών εννοιών της προβάλλει σ' αυτόν κατά τον πλέον έκδηλο τρόπο Γιατί

η πλάνη εκείνων των άλλων, τις αντιλήψεις των οποίων πολέμησε με τόσο σθένος, είναι ακριβώς η ίδια με την δική του

Εξ άλλου και ο «θεός της βλάστησης», ο «θεός του θανάτου» και

οι παρόμοιες γενικότητες με τις οποίες τόσο συχνά εξανεμίζει νείς τις ένζωες μορφές των θεών, με την ιδέα ότι σ* αυτές τις γενι-κότητες εμπεριέχονται οι αρχέγονες συλλήψεις της θρησκευτικής συ-νείδησης, δεν είναι τίποτε άλλο από νεκρές έννοιες Πώς θα ήταν ποτέ

κα-σε θέση να πληρώσουν την ανάγκη της κατάνυξης, να εξάρουν το ττνεύμα, να παραγάγουν τις ισχυρές μορφές της λατρεί(χς; Από μια έννοια δεν προκύπτει η ζωή και αν πρόκειται να κατανοηθούν ιστο-ρικώς οι μεγάλες μορφές των θεών που κατάφεραν να θέσουν σε κίνη-

ση το δημιουργικό ττνεύμα του πλέον ιδιοφυούς πολιτισμού δεν θα μπορούσε να σκεφθή κανείς λιγώτερο παραγωγική παρεμβολή από αυτήν

Η ίδια η λατρεία, στην μαρτυρία της οποίας κατ' εξοχήν επαφίεται

22 WALTER F OTTO

στψ ιδέα του θεού φαντασία μας κατέστη αγνώριστη από τον πέπλο του σεβασμού

Κοινή λοιπόν και τις δυο μερίδες, που φαινομενικά εκπροσωπούν τόσο διάφορα αξιώματα, η αντίληψη κάθε συστατικού της ένζωης πραγματικότητοος μιας πίστης ως τυχαίοος συνέπεκχς μκχς δήθεν εξέ-λιξης και η αντιμετώπιση του αρχεγόνου περιεχομένου της μόνο στο πλαίσιο αναιμικών σχημάτων

Αναμφίβολα αυτός είναι ο λόγος που η νεώτερη έρευνα, με όλη της την κατάρτιση και την οξυδέρκεια και παρά τις σημαντικής αξίας επί μέρους διαπιστώσεις, γενικώς καταλήγει πάντοτε σε κενές και μονό-τονες αποφάνσεις Το ερώτημα για το νόημα και την καταγωγή απα-ντάται κάθε φορά με κενές διατυπώσεις θρησκευτικής αντίληψης ή αίσθησης που ισχύουν, υποτίθεται, για όλους τους λαούς και τους πολιτισμούς και αποκτούν με τις εναλασσόμενες βιοτικές συνθήκες και ανάγκες ένα ανούσιο και συνεχώς μεταβίχλλόμενο επ' άπειρον περιε-χόμενο Τίποτε δεν παραπέμπει σε μια αποκάλυψη του θείου που εύλογα θα μπορούσε κανείς να ονομάση ελληνική· τίποτε δεν μαρ-τυρεί το ττνεύμα που έμελλε κάποτε να εμπότιση την ιδέα της ελλη-νικής τέχνης και της ελληνικής γνώσης, και του οποίου η κλτισιπ Ίπταν

πο αυτό η ((ιστορία» της ελληνικής πίστης εκκινεί αντί με ψεις, με ένα μηδέν

αποκαλύ-Είναι καιρός για την απόφαση να αποδώσουμε με περισσότερη σοβαρότητα προσοχή στην παοάδοση και να μην καταπιέζουμε

προει-24 WALTER F OTTO

δοποιήσουν Γιατί κανείς σοβαρός παρατηρητής δεν μπορεί να

απο-φυγή την εντύπωση ότι κάτω από οτιδήποτε το σύγχρονο αίσθημα

ζωής εκλαμβάνει ως αλλότριο, η λατρεία είναι το κατ' εξοχήν τρ,ιρ- το νόημα της ωφελιμότητας και η απόσπαση ωφέλους θα μπο-ρούσαν, λοιπόν, ίσως να είναι οι πλέον ακατάλληλοι διερμηνείς γνή-σιων λατρευτικών πράξεων

αλλό-Κατά περίεργο τρόπο οι εκπρόσωποι της περί ωφελιμότητας θέσης δεν παρατηρούν καθόλου σε ποιές αντιφάσεις καταλήγουν αΟι θεοί

είναι παρόντες!» αναφωνεί ο Wilamowitz και μιλάει μάλιστα για

«α-ντιλήψεις» για τις οποίες ο άνθρωπος είπε: «αυτό είναι θεός» (I, 17) Κατά την στιγμή όμως οπότε θα ερχόταν στο φως της ημέρας όλη

η σημασία της, η κραυγή λησμονήθηκε Αν όντως κάποτε μίλησαν άνθρωποι κατ' αυτόν τον τρόπο — άνθρωποι, για τους οποίους το όνομα του θεού είχε ακόμη την συγκλονιστική χροιά, που έχασε με την συνήθεια και το δόγμα —, είναι αυτονόητο ότι η πρώτη του παρώθηση ήταν η επιδίωξη της εύνοκχς του μεγάλου ενώπιον του οποίου έτρε-μαν; Προς τι, αναρωτιέται κανείς, η σπατάλη μεγαλείου στην οικο-νομία του σύμπαντος κόσμου όταν πρεπη κανείς να πιστεύη ότι άν-θρωποι που κάποτε πράγματι συνάντησαν το μεγαλείο παρέμειναν το ίδιο μικροί σαν να είχαν να κάνουν με πάτρωνες που είναι ευάλωτοι από «κολακείες, υποσχέσεις, δώρα»; Είτε παύει κανείς να υποθέτη ότι

η πίστη κάποτε ενός θεού, άξιου να φέρη αυτό το όνομα ήταν δητή, ή ομολογεί ότι η πρώτη εκδήλωση στην οποία παρασύρθηκαν

συνει-οι άνθρωπσυνει-οι από την εμφάνισή της υπήρξε υποχρεωτικά σμός, ευλάβεια, σεβασμός και τιμή Και οι απαρχές της λατρεί(χς δεν

ενθουσια-θα παρείχαν καμμία σχετική μαρτυρία; — Ωστόσο, όμως, αμέσως μόλις κανείς παραδεχθή ότι η λατρεία δεν απέβλεπε απλώς σε φανερές ωφέλειες, έχει εξαντληθή ο οτυτιμισμός που επαγγελόταν διεξοδική της γνώση και με μικρό κόπο είσδυση στο περιεχόμενο της πίστης που κείται πίσω της Θα μπορούσε λοιπόν να επιτελεστή εν γένει το καθήκον αποκλειστικής απόδοσης τιμής σ' αυτήν και αποκλεισμού από τον μύθο κάθε δυνατότητοος φωτισμού;

Ο μύθος όμως, λένε, είναι ποίηση και μόνο

Τι νόημα έχει αυτό; Σημαίνει ότι εκτυήγασε από την αυθαιρεσία της φαντασίας; Κανείς δεν το πιστεύει αυτό στα σοβαρά Η γνήσια ποίηση

Διο-26 WALTER F OTTO

νύσου αντιστοιχούν με τα έργα και τα πάθη τους πλήρως στις φους που είναι στον μύθο άρρηκτα συνδεδεμένες μαζί του Όπως αυτές, στην παράδοση για τον Λυκούργο που γνωρίζουμε από την lÄLdcSa^ καταδιώχθηκαν σκληρά — και πλήθος ακόμη άλλων μύθων αφηγούνται την δυσπραγία και τα βάσανά τους —, έτσι ελάμβανε και στις διονυσιακές λατρείες χώρα μία καταδίωξη και κακομεταχείριση γυναικών Η διονυσιακή θρησκεία, στην οποία είναι αφιερωμένη η πραγματεία που θα ακολουθήση, παρέχει πολλά και πολύ αξιοπρόσε-κτα παραδείγματα μιας τέτοιας συμφωνίοίς Αλλά και στους κύκλους άλλων θεών ο μύθος και η λατρεία είναι συχνά τόσο ομοειδή που το ένα μπορεί να εμφανίζεται ως αντικατοπτρισμός του άλλου

συντρό-Η απλοϊκή ιδέα, που συναντούμε εξ άλλου και στην ίδια την χαιότητα, βλέπει στις λατρευτικές πράξεις αυτού του τύπου έναν κατοπτρισμό, μίμηση επομένως, του μύθου Η νεώτερη επιστήμη απορρίπτει με αποφασιστικότητα αυτές τις σκέψεις και διακηρύσσει αντιστρόφως ότι η μυθική αφήγηση είναι μία φανταστική εικόνα που ανακλήθηκε από την λατρευτική πράξη, εικόνα με την γέννηση της οποίας έχει συχνά ήδη προ πολλού λησμονηθή το αυθεντικό της νόημα Στην κρίση αυτή μοιάζει να αντιτάσσεται ένα γένος αφηγήσεων της υφής του θρύλου οι οποίες προφανώς επινοήθηκαν για την εξήγηση ακατανοήτων ονομάτων και εθίμων και γι' αυτό χαρακτηρίζονται αι-τιολογικές Θα έπρεπε όμως κανείς να σκεφθή ότι τέτοιες επινοήσεις δεν μπορούν ποτέ να συγκαλύψουν εντελώς την σκοπιμότητά τους και γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο διακρίνονται από τις μεγάλες αρχαίες δημιουργίες στις οποίες ο απροκατάληπτος παρατηρητής δεν μπορεί

αρ-να ααρ-νακαλύψη τίποτε το οποίο αρ-να κατατείνη κάπου Στην κότητα κανείς σώφρων δεν πιστεύει ότι όλες παρήχθησαν κατά τόσο έλλογο τρόπο Μάλλον υποτίθεται ότι αποτελούν μεταφορά πρακτι-κών που συνάπτονται με την λατρεία των θεών στην μορφή αρχαίων ιερών περιστατικών, μία ποιητική μεταμόρφωση της λατρευτικής πράξης σε μία αφήγηση όπου τώρα θεοί και ήρωες αναλαμβάνουν τους ρόλους που ερμηνεύονται στην πραγματικότητα από ανθρώπους στην λατρεία τους Χρειάζεται όμως κανείς απλώς να φαντασθή την προέ-λευση αυτής της δήθεν μεταφοράς για να σιγουρευθή ότι δεν μπορεί

πραγματι-να πέρασε από το νου κανενός συμμετόχου στην λατρεία αν δεν

28 WALTER F OTTO

η ισχύς που γεννούν Στο συναίσθημα της παρουσίας τους οφείλει ο άνθρωπος το ύψιστο για το οποίο είναι ικανός Και το ύψιστο τούτο είναι μία γλωσσική δύναμη που μαρτυρεί το θαυμαστό σμίξιμο όπου συνελήφθη και γεννήθηκε Κάθε αποκάλυψη διανοίγει και το ανθρώ-πινο φρόνημα και η δημιουργική δράση είναι το άμεσο αποτέλεσμά της Ο άνθρωπος πρέπει να διατυπώση προς τα έξω το τερατώδες εκείνο που τον κατέλαβε Αυτό το έκανε κάποτε ανοικοδομώντας ναούς που συνεχίσθηκε με το γιγάντιο έργο των καθεδρικών φθάνοντας μέχρι τους αιώνες που είναι πριν από μας Ας τους ονομάζη κανείς οίκους του θείου — μ' αυτό το όνομα εκφράζεται μόνο ένα μικρό μέρος της μεγάλης τους σημασίας Είναι ο καθρέπτης και η έκφρασή του, τόκοι ενός ττνεύματος το οποίο πρέπει να παραγάγη μορφές όταν το αγγίξη η (χκτίδα του μεγαλείου

Η πλέον σεβάσμια από τις μεγάλες αυτές γλώσσες είναι η γλώσσα της λατρείας Η εποχή της βρίσκεται πολύ πριν από μας Και στ' αλήθεια δεν πρόκειται για θαύμα που ακριβώς η δική της γλώσσα έγινε για μας η πιο ξένη από κάθε άλλη Γιατί μαρτυρεί, μία τέτοια εγγύτητα του υψηλού ώστε ο ίδιος ο άνθρωπος, άμεσα, προσφέρο-

ντας το ίδιο το πρόσωπο του, έπρεπε να γίνη η εκφραστική μορφή την

οποία καλούνταν να δημιουργήσουν οι άλλες εκείνες γλώσσες από μεγαλύτερη απόσταση, με μέσον πέτρες, χρώματα, ήχους και λόγια Γι' αυτό και πρόβοίλαν πιο ισχυρές με την εξαφάνιση της θεί(χς εγ-γύτητας ενώ η λατρεία αργά αργά πάγωσε Ήταν όμως για χιλιετίες συνοδός τους και αρκετές από τις μορφές της είχαν μάλιστα σε ύστερες εποχές ακόμη την δύναμη να καλέσουν το θείο, η παρουσία του οποίου τις είχε κάποτε αφυττνίσει

Προς αυτά δεν αντιφάσκει το γεγονός ότι στην θεότητα ρεται κατά την λατρεία κάτι που θα την ευχαριστήση και θα σημαίνη γι' αυτήν μία αξία και με το γεγονός ότι κατ' αυτόν τον τρόπο επισυνάπτεται και η φυσική επιθυμία του ανθρώπου να καταστή μέσω της εύνοιάς της ευτυχής Ακόμη και όπου άνθρωποι συνδέονται μεταξύ τους με δέος και αγάττη, το πρώτο κίνητρο σεβασμού και προσφοράς είναι η ανάγκη να εκφράσουν ένα μεγάλο συναίσθημα* και όταν υπο-θέτουμε ίδιον όφελος θεωρούμε την διάθεση του χορηγού κατώτερη

προσφέ-ή το δέος ανάξιο Θα πρέττη όμως πράγματι τα ευτελπροσφέ-ή φρονπροσφέ-ήματα και

30 WALTER F OTTO

θα μπορούσε να μας άνοιξη τα μάτια, εμπεφία για την οποία και η ελπίδα μόνον θα ήταν κάτι παράτολμο: αν θα μπορούσαμε να αισθαν-θούμε πάλι τι σημαίνει ότι ένας Θεός βρίσκεται σε άμεση εγγύτη-

τα Αυτό όμως δεν θα έπρεπε να μ(χς καταστήση ανίκανους να γνωρίσουμε μέσα στο κραταιό δράμα του ματωμένου ζώου την έκφρα-

ανα-ση μκχς φωνής όμοια με την οποία στο μεγαλείο βρίσκεται μόνο στα έργα της υψηλής τέχνης Τίποτε δεν θα ήταν πιο παράλογο από την σύγχυση του στοιχείου της σκοπιμότητοος, που δεν λείπει εξ ολοκλή-ρου από καμμία γνήσια δημιουργία, με το ττνεύμα που δημιούργησε

το διαμορφωμένο όλον Αυτό θα σήμαινε να θεωρούμε την διαδικασία της απολίθωσης ως διαδικασία ζωής Γιατί το διαφέρον και η ωφε-λιμότητα εισβάλλουν στο προσκήνιο πάντοτε στο μέτρο που σκοτει-νιάζει το δημιουργικό ττνεύμα

Με ένα τέτοιο φρόνημα θα στεκώμασταν τελείως αμήχανοι στά σ' εκείνες τις πράξεις της λατρείοος όπου οι αναλογίες της δικής μ(χς ύπαρξης δεν μας επιτρέπουν πλέον να υποθέσουμε καμμία σκο-πιμότητα: στους χορούς, τις λιτανείες, τις δραματικές σκηνές κάθε τύπου Ας μην πλανάται κανείς επί πολύ από τις μικρόψυχες έννοιες

μπρο-με τις οποίες μέλη απόκεντρων πολιτισμών πιστεύουν πως εξηγούν

τα ακατανόητα έθιμά τους που εξακολουθούν εν ζωή Ο σοβαρός παρατηρητής δεν μπορεί να αμφισβητή ότι οι χοροί και οι εξελίξεις της λατρείας τέθηκαν σε κίνηση και διαμορφώθηκαν από την επαφή

με το θείο Η παρουσία του τα πλήρωσε και τα συνάρπασε έτσι που συχνά δεν εξέφραζαν την στάση του ανθρώπου αλλά την ουσία και δράση του ίδιου του Θεού Έτσι κατόπιν λέγεται ότι οι άνθρωποι μιμούνταν τον Θεό και την ιστορία του Και αυτή είναι ακόμη κατά πολύ η πλέον εύλογη εξήγηση* ενώ η τόσο συνήθης σήμερα σκέψη ότι

ως άνθρωποι ήθελαν να γίνουν θεοί, στην καλύτερη περίπτωση πτει με μία υστερογενή ερμηνεία Τι καλύτερο μπορούσαν να κάνουν,

συμπί-αν η θεότητα ήτσυμπί-αν όντως παρούσα, από το να γίνουν ζωντσυμπί-ανά μνημεία του είναι της!

Η θεότητα όμως δεν είχε ακόμη ιστορία που μπορούσε να αφηγηθή και να μιμηθή κανείς Ο μύθος της επιβίωνε ως τελετουργική πράξη, στις κινήσεις της οποίας εκτυπώθηκε η ουσία και η δράση της λαμ-βάνοντας μία μορφή Προτού οι πιστοί αντικρύσουν την εικόνα του

32 WALTER F OTTO

για τον λόγο αυτό ήταν αναγκασμένη να εξηγή κάθε τι που

δημιούρ-γησε ο μύθος ως έργο ποιητικής φαντασίας χωρίς να αντιλαμβάνεται ότι είναι χρέος μας να γνωρίσουμε την θρησκεία του ελληνικού ττνεύματος

Γι' αυτήν ο μύθος ως τέτοιος δεν είναι ελάσσων μάρτυς σε σχέσ^τ]

με την λατρεία* μάλιστα παρέχει περισσότερες πληροφορίες επειδή τα λατρευτικά σχήματα μας είναι λιγώτερο γνωστά και δυστυχώς πάρα πολύ συχνά σκοτεινά, ενώ η γλώσσα του μύθου δεν είναι απλώς ζωη-ρότερη αλλά και σαφέστερη Η ολοκλήρωση του πάντως ανήκει στις εποχές οπότε οι αοιδοί δεν ήταν πλέον οι φωνές του ττνεύματος της κοινότητίχς και μόνο αλλά ως προσωπικότητες λάμβαναν την θεία αποκάλυψη· η ατομική αυθαιρεσία επίσης, η προπετής προβολή υπο-θέσεων και η παιδαριώδης ανάγκη για εξηγήσεις έχουν στο πέρασμα των αιώνων επισωρεύσει άφθονο ποιητικό και φαντασιακό υλικό Όμως έτσι παραμένει, παρά ταύτα, αν ιδωθή ως όλον, το επιφανέ-στερο φαινόμενο της ελληνικής θρησκείας

Όπως ο ηρωικός μύθος, ακόμη κι αν πλήθος των ιστοριών του έχουν αυτοδύναμα διαμορφωθή από ποιητικές προσωπικότητες, είναι

ως συνολικό φαινόμενο αποκάλυψη του ηρωισμού που δεν μπορεί να αναχθή ξανά στην ποιητική δημιουργία, όπως εμείς την καταλαβαί-νουμε, αλλά συνιστά μάλλον την προϋπόθεση κάθε ποιήσεως, έτσι ζη και ο μύθος των αρχέγονων μορφών του θείου που ήταν υποχρεωμένες

να αποκαλύψουν στο ελληνικό ττνεύμα με ολοένα αύξοντα φωτισμό και ολοένα μεγαλύτερη εποπτικότητα το είναι τους

Το αληθινό χρέος της κριτικής μας όμως είναι να αναγνωρίσουμε κάθε τι το πεισματικό και παιδιάστικο και να το διακρίνουμε από τα

μεγάλα χαρακτηριστικά με τα οποία κατέστη το θείο ορατό από το

γεννημένο για την θέα ελληνικό ττνεύμα

Μέχρις εδώ γινόταν συνεχώς λόγος για το είναι του θείου, ενώ συνήθως μιλούν μόνο για θρησκευτικές παραστάσεις ή θρησκευτική πίστη

34 WALTER F OTTO

διάθεση του ωρισμένες δεξιότητες δράσης και σκέψης και ενίοτε νεται να προβιβασθή σε υψηλότερη θέση μέσα από έργα πολιτισμού δημιουργημένα ήδη προ πολλού — αυτός ο κοινός τόπος τής φαίνεται, μεγεθυμένος κατάλληλα, να επαρκή για την κατανόηση ό,τι κραταιό-τερου έχει ποτέ δημιουργηθή Και αυτή η στενότητα της άποψης φαινομενικά μόνο έχει δοκιμάσει μία διαπλάτυνση από την ενασχόλη-

αφή-ση με άλλους πολιτισμούς* γιατί πρόκειται απλά και μόνο για κατάληψη αν φρονούμε πως οι αντιλήψεις και δεξιότητες που γενικώς συναντώνται σ' αυτούς θα μπορούσαν να εξηγήσουν την συγκρότηση των αρχαίων τους κρατικών θεσμών και λατρειών

προ-Το δημιουργικό φαινόμενο πρέπει να παρέγη την μαρτυρία του εαυτού του Και η μαρτυρία αυτή είναι μονοσήμαντη: το ανθρώπινο ττνεύμα δεν μπορεί εξ ιδίων δυνάμεων ούτε και υπό τις πιο ευνοϊκές των περιστάσεων να γίνη δημιουργικό αλλά χρειάζεται ώθηση και διέγερση από ένα θαυμαστό άλλο τι και η επενέργεια αυτού του άλλου, όσο υψηλή κι αν είναι η εκτίμηση για το άνθρώπινο τάλαντο, συνιστά

το πλέον σημαντικό τμήμα του συνολικού q>αιvoμέvoυ της δημιουργίας Τούτο είναι αυτό που έχουν οι δημιουργοί όλων των εποχών δηλώσει, επικοολούμενοι μία προερχόμενη από ανώτερα όντα έμπνευση Όταν

ο Όμηρος καλή τις Μούσες να τον διδάξουν* όταν ο Ησίοδος διηγείται ότι άκουσε το τραγούδι των Μουσών και χρίσθηκε από αυτές τις ίδιες ποιητής, συνηθίζουμε να μην βλέπουμε σε τέτοιες δηλώσεις άλλο από την αναγκαία συνέπεια μιας πίστης στους θεούς που δεν έχει για μας πλέον καμμία ισχύ Αν όμως ακούσουμε τον Goethe να διαβεβαιώνη

με σοβαρότητα ότι οι μεγάλες σκέψεις δεν είναι στο χέρι κανενός ανθρώπου αλλά πρέπει να γίνωνται αποδεκτές με σεβασμό και ευγνω-μοσύνη ως δώρο και χάρη, τότε μαθαίνουμε να βλέπουμε τις ομολο-γίες ενός Ομήρου, ενός Ησιόδου και πολλών άλλων υπό ένα νέο φως Είτε πιστεύουμε στον Απόλλωνα και τις Μούσες είτε όχι, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι στις δημιουργικές πράξεις μεγάλου διαμετρήματος ανήκει κατ'ανάγκην η ζώσα συνείδηση της παρουσίας ενός ανωτέρου όντος και ότι η κρίση μοις δεν μπορεί ποτέ να δικαιώση

το φαινόμενο μκχς τέτοκχς δημιουργίοις, όταν δεν έχη είδηση αυτής της πραγματικότητοος Και τα μικρότερα ακόμη ττνεύματα που, σε μία κατά μέγα μέρος προδιαγεγραμμένη ακτίνα δράσεως, παράγουν νέες

εμττνεύ-36 WALTER F OTTO

σεις και φωτισμούς και, όσο μεγαλύτεροι είναι, τόσο πιο σεβάσμια παραπέμπουν στο μυστήριο που κυριαρχεί επάνω τους, η λατρεία μαρτυρεί την εμφάνεια του θείου Στο επίκεντρο όλων των θρη-σκειών στέκει η εμφάνεια του Θεού Η έλευση του, η παρουσία του δίνει σε όλες τις αρχέγονες μορφές της νόημα και ζωή Κατ' αυτόν τον τρόπο φθάνουμε σ' ένα πρωτεύον συμβάν που δεν μπορεί πλέον να συλληφθή ως προϊόν ανθρώπινων σκέψεων, μορφοποιήσεων και βιοτικών συνθηκών αλλά συνιστά την προϋπόθεση τους Έναντί τους ακόμη και το ερώτημα εάν συνέβη κάτι στην εξωτερική πραγ-ματικότητα ή εάν μία «ιδέα» κατέλαβε τον άνθρωπο, είναι άνευ αντι-κειμένου Οι ενίχλλακτικές λύσεις είναι φαινομενικές μόνο Γιατί ακό-

μη κι όταν λέμε ((ΐδέα», πρέπει να διαπιστώνουμε ότι έχουμε να κάνουμε με κάτι μη αναγώγιμο,με τον υποκινητή και τον πλοηγό της διασκεπτικής εργασίοις, όχι με ένα από τα πορίσματά της

Η νεώτερη επιστήμη έχει θεωρήσει κεφαλαιώδες καθήκον της την παραγωγή του πρωτεύοντος αυτού δεδομένου από τους πολύ γνω-στούς νόμους της σκέψης και της αίσθησης και, όπου αυτοί δεν επαρ-κούν, την εισαγωγή κατ* αντίστοιχο τρόπο άλλων κατηγοριών σκέψης

— έτσι π.χ έκανε ο Ernst Cassirer —, που, υποτίθεται, έχουν

κατα-φέρει για την συγκρότηση ενός μυθικού κοσμοειδώλου το ίδιο που φαίνεται πως πέτυχαν οι δικές μας κατηγορίες για την συγκρότηση του δικού μ(χς εμπειρικού κόσμου Και οι υπόλοιπες ακόμη, εν μέρει πολύ τεχνητές, υποθέσεις δεν λαμβάνουν καθόλου υπ' όψιν τους το θεμελιώδες φαινόμενο του θρησκευτικού, μάλιστα υπάρχουν ακριβώς για να αποτρέπουν, όσο μπορούν, την αναγνώρισή του

Σε τι βοηθεί όμως η υπόδειξη νόμων της διανοίοος όταν δεν γνωρίζεται κάτι το οποίο έχει χορηγήσει στην έλλογη σκέψη την κατεύθυνση και την αποστολή της; Ποιο το όφελος της επίκλησης ανθρωπίνων αναγκών, επιθυμιών και υπαρκτικών μορφών όταν αυτές ακριβώς χρήζουν κατ' απολύτως επιτακτικό τρόπο εξηγήσεως; Θα έπρεπε κανείς όμως να αντιληφθή ότι είναι απονενοημένη η αναγωγή των κεφαλαιωδών μορφών της πίστης στους θεούς σε ένα ήδη εκ των προτέρων έτοιμο απόθεμα παραστάσεων, αναγκαιοτήτων και ιδεω-δών Γιατί αυτά τα ίδια, μολονότι μοιάζουν να αντιστοιχούν σε ωρι-σμένα δεδομένα του εξωτερικού και εσωτερικού κόσμου χρειάζονται

38 WALTER F OTTO

διαδικασίες· της γνώσης του ουσιώδους, που χορηγεί και στην σκόπιμη ακόμα επιδίωξη χώρο και κατεύθυνση, στην έννοια της ωφελιμότητοος

Είτε διερευνούμε την λατρεία και την πίστη ενός ωρισμένου σμού είτε την ανθρώπινη ζωή, όπως είναι διαμορφωμένη εντός του, καταλήγουμε πάντοτε σε μία μεγάλη δημιουργική πράξη που δεν μπορεί να εξηγηθή από κανένα από τα μεμονωμένα μορφώματα αυτού του πολιτισμού αλλά έχει δώσει σε όλα το σχήμα και, κατά τον τρόπο αυτό, την ύπαρξη

πολιτι-Ό,τι ονομάζουμε πολιτισμό είναι κατά την πλήρη του διαμόρφωση εξηρτημένο από έναν κυρίαρχο μύθο που είναι άρρηκτα συνδεδεμένος

με τον μύθο του θείου Με την δημιουργία αυτού του μύθου τείται ο πολιτισμός και ο λαός* προηγουμένως δεν υφίστανται διόλου Φυσικά μ' αυτό δεν εννοούμε ότι ολόκληρος ο πλούτος της μυθικής εποπτείιχς πρέπει μονομιάς να εμφανίσθηκε στον κόσμο Το ένζωο εκείνο στοιχείο που παρήγαγε την μεγάλη πράξη μπορούσε και έπρε-

συγκρο-πε να παράγη πάντοτε το νέο —πάντοτε το νέο και όμως πάντοτε

το αυτό

Εάν λοιπόν η εμπειρία μιας υψηλής· παρουσίας, την πιο ισχυρή μαρτυρία για την οποία παρέχουν οι λατρευτικές πράξεις, αποτελή την έναρξη σε κάθε σειρά ζωτικού γίγνεσθαι, δεν μπορεί, επομένως, να εξηγηθή από κανένα των φαινομένων που έπονται, αλλά είναι η ίδια αναγκαία για την θεμελίωση κάθε περαιτέρω διαμόρφωσης, τότε πρέ-πει να την χαρακτηρίσουμε αρχέγovo φαινόμενο και να αναγνω-ρίσουμε ότι η ε μ φ ά ν ε ι α της θ ε Q τ η τ α ς από την οποία εκκινεί κάθε θρησκεία όχι απλώς δεν είναι αυταπάτη αλλά είναι η πλέον πραγματική πραγματικότητα Γιατί στα αποτελέσματά της ανήκει παν ό,τι χαρακτηρίζουμε ως πραγματικό, από τον σχηματισμό της ανθρώπινης κοινότητοος και του πολιτισμού έως τα αντικείμενα της εμπειρίας, της σκέψης, της αίσθησης και της βούλησης· ο δρόμος όπου κείνται όλα αυτά έχει προσχεδιασθή από το αρχέγονο φαινόμενο του μύθου —και όχι από προδιαθέσεις και συνθήκες

ση μόνο σε συγκλονισμούς αυτού του τύπου και χρειάζεται μία

ιδιαί-τερη διανοητική δραστηριότητα, όπως αυτή που ο Kant θεώρησε

α-ναγκαία για το «πράγμα καθ' αυτό» για να συναφθή αυτή προς τα αντικείμενα της εμπειρίας Αυτή, καθ' αυτήν και δι' εαυτήν, δεν έχει καμμία σχέση προς ταύτα, μάλιστα ούτε καν υπάρχει η δυνατότητα

να εκφρασθή με συγκρίσεις κάτι γι' αυτήν είναι μάλλον έναντι του κόσμου μοος «το εντελώς άλλο» Μόνον στην ψυχική εμπειρία, σ' ένα, επομένως, καθ' ολοκληρίαν μυστικό βίωμα, αποκαλύπτεται άμεσα Δεν μπορεί να υπάρχη αμφιβολία ότι και αυτή η θεωρία, μολονότι υπερασπίζει με έμφαση την πραγματικότητα της αποκάλυψης, θέτει

το ύστερο πρώτο, την οίκαδε καταφυγή της φοβισμένης και μένης, απωθημένης στον ίδιο τον εαυτό της ψυχής, που, παρά ταύτα, χωρίς τον ήδη επί μακρόν υφιστάμενο μύθο δεν θα μπορούσε να βρη τίποτε, πριν από την αρχέγονη δημιουργία μύθου και λατρείοος που και εδώ εισήλθαν, υποτίθεται, στην ζωή μέσα από μία δευτερογενή δια-νοητική δραστηριότητα

πλανη-Η πραγματικότητα στην οποία έχει οδηγήσει η παρατήρησή μας είναι τελείως διαφορετική

Ό,τι αντιμετωπίζει το ανθρώπινο γένος στις Επιφάνειες δεν είναι μία ουσία πλήρως αδιάγνωστη, ανεπίδεκτη εποπτικής θεώρησης, συ-γκλονίζουσα απλώς την αλλότρια προς τον κόσμο ψυχή, αλλά ο ίδιος

ο κόσμος ως θεία μορφή, ως πληθώρα θείων μορφωμάτων Αυτά είναι

οι αρχέγονες εμφάνειες που βρίσκονται στην αφετηρία κάθε, με την ανώτερη έννοια, ανθρώπινης δράσης και ενέργεκχς Δημιουργούν από