Nghiên cứu hoạt tính sinh học và thành phần hóa học một số loài thuộc chi Ficus ở Việt Nam

Nghiên cứu hoạt tính sinh học và thành phần hóa học một số loài thuộc chi Ficus ở Việt Nam

M #∃U

Lãnh th Vi∃t Nam n&m trong vùng khí h)u nhi∃t ∗+i gió mùa Có t+i 3/4 di∃n tích c.a c0 n1+c là r2ng núi trùng ∗i∃p, ∗4a hình chia c6t nên ∗i7u ki∃n khí h)u c8ng r:t ∗a d;ng, có nhi7u ti<u vùng khí h)u khá ∗=c tr1ng >:t ∗ai c.a c0 n1+c ∗7u th< hi∃n tính ch:t nhi∃t ∗+i ?m ∗i<n hình, r:t ph≅c t;p, r:t ∗a d;ng v7 lo;i hình, v7 phân bΑ và v7 ch:t l1Βng NhΧng y∆u tΑ ∗ó t;o nên nhΧng ∗i7u ki∃n sinh thái, nhΧng th0m thΕc v)t nhi∃t ∗+i r)m, ?m, th1Φng xanh, ho=c th1a, nΓa rΗng lá và c0 các th0m thΕc v)t mang tính c)n nhi∃t ∗+i Ι các khu vΕc núi cao Theo 1+c tính, Vi∃t Nam có kho0ng gϑn 13000 loài thΕc v)t b)c cao có m;ch trong ∗ó có kho0ng h,n 4000 loài ∗1Βc sΓ dΗng làm thuΑc >a sΑ các loài thΕc v)t ∗ó ∗7u sΑng hoang d;i MΚt sΑ cây thuΑc quý ∗1Βc nh)p trΛng ph bi∆n Ι nhi7u ∗4a ph1,ng nh1 b;c

hà, b;ch chΜ, b;ch tru)t, ∗1,ng quy, huy7n sâm, ng1u t:t, vân mΚc h1,ng, xuyên khung c8ng trΙ nên quen thuΚc

Ngoài sΕ phong phú v7 thành phϑn ch.ng lo;i, nguΛn d1Βc li∃u Vi∃t Nam còn có giá tr4 to l+n Ι chΟ chúng ∗1Βc sΓ dΗng rΚng rãi trong cΚng ∗Λng ∗< chΧa nhi7u ch≅ng b∃nh khác nhau Các cây thuΑc ∗1Βc sΓ dΗng d1+i hình th≅c ∗Κc v4 hay phΑi hΒp v+i nhau t;o nên các bài thuΑc c ph1,ng, còn tΛn t;i và th4nh hành

∗∆n ngày nay Ngoài ra, hàng trΘm cây thuΑc ∗ã ∗1Βc khoa hΡc y - d1Βc hi∃n ∗;i ch≅ng minh v7 giá tr4 chΧa b∃nh c.a chúng Nhi7u lo;i thuΑc ∗1Βc chi∆t xu:t t2 d1Βc li∃u Vi∃t Nam nh1 rutin, D-strophantin, berberin, palmatin, L-tetrahydropalmatin, artermisinin, các s0n ph?m t2 tinh dϑu ∗ã ∗1Βc sΓ dΗng rΚng rãi trong n1+c và xu:t kh?u Xu h1+ng ∗i sâu nghiên c≅u xác minh Y hΡc c truy7n và tìm ki∆m các hΒp ch:t tΕ nhiên có ho;t tính sinh hΡc cao ∗< làm thuΑc t2 d1Βc li∃u ngày càng ∗1Βc th∆ gi+i quan tâm

Vi∃c sΓ dΗng các hΒp ch:t thiên nhiên và các s0n ph?m có nguΛn gΑc thiên nhiên làm d1Βc ph?m chΧa b∃nh ∗ang ngày càng thu hút ∗1Βc sΕ quan tâm c.a các nhà khoa hΡc c8ng nh1 cΚng ∗Λng bΙi 1u ∗i<m c.a chúng là ∗Κc tính th:p, dΣ h:p thu và chuy<n hóa trong c, th< h,n so v+i các d1Βc ph?m t ng hΒp

M=c dù Ficus là mΚt chi l+n, ∗1Βc các nhà khoa hΡc trên th∆ gi+i quan tâm

nghiên c≅u và th< hi∃n nhi7u ho;t tính sinh hΡc quý báu, nh1ng Ι n1+c ta, vΤn ch1a

có nhi7u nghiên c≅u mang tính h∃ thΑng ∗< t;o ra c, sΙ khoa hΡc phΗc vΗ lâu dài

Xu:t phát t2 thΕc t∆ ∗ó, chúng tôi ∗ã thΕc hi∃n ∗7 tài "Nghiên c&u ho)t tính sinh

h+c và thành ph n hóa h+c m/t s loài thu/c chi Ficus Vi3t Nam", v+i mΗc

tiêu và nΚi dung nghiên c≅u sau:

M5c tiêu nghiên c&u:

1 Nghiên c≅u ∗1Βc thành phϑn các hΒp ch:t trao ∗ i th≅ c:p theo ∗4nh h1+ng

ho;t tính sinh hΡc c.a mΚt sΑ loài thuΚc chi Sung (Ficus L.)

3 >ánh giá ∗1Βc ho;t tính sinh hΡc (secondary bioassay) c.a các hΒp ch:t ∗ã phân l)p ∗1Βc nh&m tìm ki∆m các d1Βc ch:t có tri<n vΡng

N/i dung nghiên c&u:

1 Thu th)p mΤu l1Βng l+n 04 loài Ficus là: F callosa, F elastica, F drupacea và

F microcarpa ∗< ti∆n hành các nghiên c≅u ti∆p theo

2 Nghiên c≅u phân l)p các hΒp ch:t trao ∗ i th≅ c:p theo ∗4nh h1+ng ho;t tính

sinh hΡc c.a các loài F callosa, F elastica, F drupacea và F microcarpa sΓ dΗng các ph1,ng pháp s6c ký

3 Xác ∗4nh c:u trúc hóa hΡc c.a các hΒp ch:t phân l)p ∗1Βc b&ng các ph1,ng pháp ph

4 >ánh giá ho;t tính chΑng ôxi hóa (ph1,ng pháp ORAC) và ho;t tính ≅c ch∆ enzym Υ-glucosidase c.a các hΒp ch:t

CH7!NG 1 T NG QUAN V:N #; NGHIÊN C=U

1.1 Sς LΩΞC VΨ CHI SUNG (FICUS L.)

Chi Sung (Ficus L.) là mΚt chi l+n trong hΡ Dâu t&m (Moraceae), gΛm các

cây gΟ l+n, gΟ nh[, bΗi và c0 dây leo, phân bΑ rΚng rãi kh6p các vùng nhi∃t ∗+i Nam và B6c bán cϑu Ng1Φi ta 1+c tính có kho0ng 1000 loài thuΚc chi này phân bΑ

Ι các n,i trên th∆ gi+i Các n1+c vùng >ông Nam và Nam châu á là n,i t)p trung

nhi7u loài nh:t Ι Vi∃t Nam hi∃n ch1a có nghiên c≅u ∗ϑy ∗ v7 chi Sung (Ficus L.)

Ph;m Hoàng HΚ ∗ã nghiên c≅u và mô t0 75 loài, 2 phân loài và 46 th≅ Theo nhΧng nghiên c≅u gϑn ∗ây c.a NguyΣn Ti∆n Bân thì chi này có th< có t2 100 ∗∆n 200 loài

Ι Vi∃t Nam (>Ο Huy Bích et al., 2004; NguyΣn Ti∆n Bân et al., 2003)

Theo Lã >ình M∴i, các loài thuΚc chi Sung (Ficus L.) ∗7u có m., ∗ây là nguΛn nguyên li∃u làm thuΑc có giá tr4 NhΕa c.a c.a nhi7u loài Ficus ∗ã ∗1Βc dân

∗4a ph1,ng Ι nhi7u n,i sΓ dΗng ∗< ∗i7u tr4 v∆t th1,ng, chΟ bϑm gi)p, mΗn nhΡt cho k∆t qu0 tΑt Ngoài ra, chúng còn ∗1Βc sΓ dΗng ∗< chΧa viêm th:p kh+p, chΧa ho và tiêu ch0y V[ c.a các loài cây này th1Φng ∗1Βc dùng trong y hΡc c truy7n ∗< ∗i7u

tr4 b∃nh ti<u ∗1Φng (Lã >ình M∴i et al., 2005), rΑi lo;n tiêu hóa và kháng viêm

c8ng nh1 chΧa l]

D1+i ∗ây là mô t0 s, l1Βc mΚt sΑ loài Ficus ph bi∆n Ι Vi∃t Nam:

- Cây sung Ficus racemosa

Cây thân gΟ cao t+i 25-30 m, ∗1Φng kính

thân cây t+i 60-90 cm; hoa ∗,n tính cùng

gΑc V[ thân cây màu nâu ánh xám, nh_n

Các cành nh[, phi∆n lá non và chùm qu0 v+i

các sΒi lông cong xuΑng hay ∗1Βc che ph

r)m r;p b&ng lông t, m7m màu tr6ng Các

cành nh[ màu nâu Các lá kèm hình tr≅ng-m8i mác, dài 1,5-2 cm, có màng và lông t, Các lá s+m rΗng, mΡc so le; cuΑng lá dài 2-3 cm; phi∆n lá hình elip-tr≅ng ng1Βc, elip hay elip hp Qu0 mΡc thành chùm trên các cành nh[ ng6n trên thân cây già,

∗ôi khi Ι nách lá trên các cành non hay trên các cành nh[ không lá ∗ã già, mΡc thành c=p, màu cam ánh ∗[ khi chín, hình qu0 lê, ∗1Φng kính 2-2,5 cm, phϑn gΑc qu0 thu nh[ thành cuΑng, lΟ chân lông trên ∗Μnh hình rΑn, phαng; cuΑng dài kho0ng

1 cm; các lá b6c t ng bao hình tam giác-tr≅ng Các hoa ∗Εc và cái c8ng nh1 vú lá mΡc ra trên cùng mΚt cây Hoa ∗Εc: các lΟ chân lông c)n ∗Μnh, không cuΑng; thùy c.a ∗ài hoa 3 hay 4; nh4 2 Ra hoa trong kho0ng tháng 5 t+i tháng 7

- Cây G a Ficus microcarpa

Cây gΟ nh[ ho=c trung bình, th1Φng xanh,

cao 15-20(25) m, có h∃ rΣ khí sinh phát

tri<n m;nh; v[ ngoài màu xám Lá mΡc

cách, phi∆n lá hình bϑu dΗc - tr≅ng ho=c

gϑn hình tr≅ng - bϑu dΗc, kích th1+c 3-12

× 1,5-9 cm; gΑc lá hình nêm, chóp lá tù

ho=c h,i nhΡn, mép lá nguyên, 5-9 ∗ôi

gân bên, th1Φng nh_n Sung mΡc Ι nách lá, th1Φng t2ng ∗ôi mΚt, không cuΑng, gϑn hình cϑu, ∗1Φng kính ch2ng 8-12 mm, nh_n, khi chín có màu tím ho=c thΤm C0 hoa

∗Εc và hoa cái ∗7u không cuΑng, bao hoa 3(4) m0nh, hoa ∗Εc chΜ có 1 nh4

- Cây #a Ficus bengalensis

Cây gΟ to, cao 10-30 m, có nhi7u rΣ phΗ

khí sinh; cành non có lông ng6n, dày Lá

có phi∆n xoan, dài 10-22 cm, gΑc tròn hay

hình tim, gân phΗ 5-7 c=p, cuΑng dài 1-7

cm Qu0 sung t2ng c=p Ι nách nhΧng lá

∗ã rΗng, tròn hay xoan, to 1,5 cm, không

lông, màu ∗[ ∗)m; lá b6c 3, có lông dày, hoa có bao mΤu 3-4, nh4 1 Cây trΛng t2 h;t nhanh chóng phát tri<n các rΣ khí t2 các cành cây và các rΣ khí này sβ phát tri<n thành thân cây thΕc thΗ khi chúng ch;m t+i m=t ∗:t

- Cây ngái Ficus hispida

Cây nh∴, cao 5-7 m Cành non có nhi7u

lông, nháp, màu nâu xám, cành già nh_n

Lá mΡc ∗Αi, hình bϑu dΗc ho=c trái xoan,

dài 11-20 cm, rΚng 5-12 cm, gΑc tròn, ∗ϑu

tù có m8i nhΡn ng6n, mép khía rΘng, có

lông nháp Ι c0 hai m=t; lá kèm hình tam

giác, có lông ng6n CΗm hoa Ι gΑc thân và cành già gΛm hoa ∗Εc và hoa cái; hoa

∗Εc r:t nhi7u Ι ∗Μnh c.a cΗm hoa, có 3 lá ∗ài lõm, nh4 1; hoa cái có ∗ài bao bΡc l:y bϑu, vòi có lông m7m Qu0 ph≅c, m7m, hình cϑu, thót l;i Ι gΑc, ∗ϑu bt v[ có lông nháp Mùa hoa qu0 tháng 5-10

- Cây vú bò Ficus hirta

Cây nh∴, cao 1-2 m NgΡn non có lông

Thân ít phân cành, có lông dày Lá mΡc so

le, th1Φng t)p trung Ι ngΡn thân, hình bϑu

dΗc, gΑc tròn ho=c h,i hình tim, ∗ϑu thuôn

nhΡn, có 3-5 thùy (th1Φng là 3), m=t trên

nháp, m=t d1+i có lông nh[, mép khía rΘng,

gân gΑc 3; cuΑng lá có lông dày, c≅ng; lá

kèm hình ngΡn giáo CΗm hoa mΡc Ι kβ lá gΛm hoa ∗Εc và hoa cái; hoa ∗Εc không cuΑng, lá ∗ài 4, hình gi0i, dính nhau Ι gΑc, nh4 2, hoa cái có cuΑng, lá ∗ài 4, thuôn

tù, bϑu hình trái xoan Qu0 ph≅c hình cϑu, khi chín màu vàng Mùa hoa qu0: tháng 9-12

1.2 CÁC NGHIÊN CχU HOδT TÍNH SINH HφC CHI SUNG (FICUS L.)

1.2.1 Các nghi n c&u trê n th gi i

Các nghiên c≅u v7 hóa hΡc và mΑi liên h∃ v+i ho;t ∗Κng sinh-d1Βc hΡc c.a

các loài thuΚc chi Sung (Ficus L.) c8ng ∗ã ∗1Βc thΕc hi∃n trong kho0ng 50 nΘm gϑn

∗ây Nhìn chung, các loài thuΚc chi Sung (Ficus L.) th1Φng có các nhóm hΒp ch:t

steroid, flavonoid, các triterpene, saponin, megastigman, các hΒp ch:t phenol và

mΚt sΑ hΒp ch:t dΣ bay h,i

a Các nghiên c u theo h!#ng kháng t% bào ung th!

NΘm 2001, các nhà khoa hΡc Israel nghiên c≅u thành phϑn hóa hΡc t2 mΤu

nhΕa loài F carica và phân l)p ∗1Βc hΟn hΒp c.a các hΒp ch:t 6-O-acyl-β-Dglucopyranosyl-β-sitosterol, v+i nhánh acyl ch y∆u là palmitoyl và linoleyl v+i l1Βng nh[ là stearyl và oleyl ThΓ nghi∃m ho;t tính gây ∗Κc t∆ bào cho th:y, các hΒp ch:t này có tác dΗng ≅c ch∆ sΕ phát tri<n c.a nhi7u dòng t∆ bào ung th1 khác nhau nh1: MCF-7 (ung th1 vú), Jurkat và HD-MAR (ung th1 máu), DU-145 (ung

-th1 tuy∆n ti7n li∃t) (Rubnov et al., 2001) C8ng trong nΘm 2001, mΚt hΒp ch:t norisoprenoid m+i, ficustriol và mΚt alkaloid d;ng throindolizidine ∗ã bi∆t là O- methyltylophorinidine ∗1Βc phân l)p t2 cành và lá loài F hispida mΡc Ι Thái Lan HΒp ch:t O-methyltylophorinidine th< hi∃n ho;t tính gây ∗Κc t∆ bào cao ∗Αi v+i các

dòng t∆ bào ung th1 ∗1Βc thΓ nghi∃m là Col2 (ung th1 ruΚt k∆t, ED50 = 0,02 µg/ml), Lu1 (ung th1 ph i, ED50 = 0,018 µg/ml), KB (ung th1 bi<u mô, ED50 = 0,02 µg/ml)

và LNCap (ung th1 tuy∆n ti7n li∃t, ED50 = 0,03 µg/ml) (Peraza-Sasnchez et al.,

2002)

Vào nΘm 2005, ba hΒp ch:t chromen, sáu hΒp ch:t flavonoid, mΚt hΒp ch:t benzopyran và mΚt hΒp ch:t isocoumarin ti∆p tΗc ∗1Βc các nhà khoa hΡc >ài Loan

phân l)p t2 mΤu thân cây F formosana f formosana Trong ∗ó ba hΒp ch:t

flavonoid là carpachromene, apigenin và norartocarpetin th< hi∃n ho;t tính gây ∗Κc t∆ bào r:t :n t1Βng trên các dòng t∆ bào ung th1 Hep-G2, PLC/PRF/5 và Raji v+i giá tr4 IC50 t2 0,016 ∗∆n 0,076 µM MΚt ∗i7u r:t ∗áng quan tâm là ho;t tính c.a các

hΒp ch:t này t1,ng ∗1,ng ho=c m;nh h,n ch:t chu?n d1,ng (Sheu et al., 2005)

b Các nghiên c u theo h!#ng ho(t tính kháng viêm và ch∗ng ôxi hóa

Ho;t ∗Κng chΑng ôxi hóa c.a các anthocyanin t2 loài F carica ∗ã ∗1Βc

ch≅ng minh thông qua các nghiên c≅u c.a Solomon và cΚng sΕ Theo ∗ó, phân

∗o;n d4ch chi∆t giàu anthocyanin ∗óng góp t+i 36% ho;t tính chΑng ôxi hóa c.a

d4ch chi∆t t ng (Solomon et al., 2006) Bên c;nh ∗ó, hai flavonoid phân l)p t2 cây

F bengalensis c8ng cho ho;t ∗Κng chΑng ôxi hóa rõ ràng trên các thΓ nghi∃m v+i

chuΚt b4 nhiΣm m∴ trong máu Ho;t ∗Κng này có th< ∗1Βc so sánh v+i ho;t ∗Κng

c.a ch:t chΑng ôxi hóa chu?n là quercetin (Daniel et al., 1998) Nghiên c≅u hóa hΡc theo ∗4nh h1+ng ho;t tính sinh hΡc d4ch chi∆t etanol cây Sung F racemosa ∗ã dΤn

t+i sΕ phân l)p c.a mΚt hΒp ch:t m+i là axit racemosic HΒp ch:t này th< hi∃n ho;t tính kìm hãm m;nh các enzym COX-1 (cyclooxygenase-1) và 5-LOX (5-lipoxygenase) v+i giá tr4 IC50 là 90 và 18 µM và th< hi∃n ho;t tính chΑng ôxi hóa thu dΡn gΑc tΕ do ABTS :n t1Βng v+i giá tr4 IC50 =19 µM (Li et al., 2004)

Ho;t ∗Κng chΑng viêm loét d; dày c.a d4ch chi∆t cΛn loài F glomerata Roxb

trên mΚt sΑ mô hình sinh loét d; dày Ι chuΚt ∗ã ∗1Βc Rao và cΚng sΕ thΕc hi∃n Nghiên c≅u ∗ó ∗ã ch≅ng minh r&ng d4ch chi∆t cΛn c.a loài này cho th:y ho;t ∗Κng chΑng loét phΗ thuΚc vào nΛng ∗Κ thΓ nghi∃m D4ch chi∆t này cho th:y ho;t ∗Κng b0o v∃ r:t cao ∗Αi v+i mô hình thΓ nghi∃m gây loét d; dày b&ng cΛn Các tác gi0 c8ng cho r&ng ho;t ∗Κng này có ∗1Βc là bΙi sΕ có m=t c.a các thành phϑn phenolic

có trong F glomerata Ho;t tính kháng viêm c.a d4ch chi∆t cây F racemosa ∗ã

∗1Βc thΓ nghi∃m trên các mô hình gây viêm trên chuΚt khác nhau nh1 gây viêm b&ng carrageenin, serotonin, histamine và dextran η nΛng ∗Κ 200 và 400 mg/kg, d4ch chi∆t c.a loài này ∗ã cho th:y ho;t ∗Κng kháng viêm rõ r∃t trên các mô hình thΓ nghi∃m η nΛng ∗Κ 400 mg/kg, d4ch chi∆t này cho ho;t ∗Κng tΑt nh:t v+i kh0 nΘng kìm hãm 30.4, 32.2, 33.9, 32.0% sau 3 giΦ gây viêm lϑn l1Βt v+i carrageenin, serotonin, histamine và dextran ThΓ nghi∃m ho;t tính tr1Φng diΣn Ι nΛng ∗Κ trên

cho th:y d4ch chi∆t F racemosa làm gi0m ∗∆n 41% khΑi l1Βng u h;t Ho;t ∗Κng này có th< so sánh v+i ho;t ∗Κng c.a ch:t chΑng viêm phenylbutazone (Rao et al.,

2008)

c Các nghiên c u theo h!#ng kháng vi sinh v,t

Các nghiên c≅u v7 tác dΗng kháng vi sinh v)t c.a các loài Ficus ∗1Βc các

nhà khoa hΡc quan tâm nghiên c≅u t2 khá s+m NΘm 1990, các nhà khoa hΡc ThΗy

Sι phát hi∃n d4ch chi∆t metanol c.a cây F spetica th< hi∃n ho;t tính kháng khu?n

và kháng n:m m;nh Các nghiên c≅u thành phϑn hóa hΡc theo ∗4nh h1+ng ho;t tính

sinh hΡc t2 cây F septica c.a nhóm nghiên c≅u này ∗ã xác ∗4nh ∗1Βc hai hΒp ch:t

alkanoid là Ficuseptine và antofine Các hΒp ch:t này th< hi∃n ho;t tính m;nh

kháng các ch.ng vi khu?n B subtilis, M luteus, E coli và kháng ch.ng n:m P oxalicum (Baumgartner et al., 1990)

Các ho;t ∗Κng kháng sinh, chΑng n:m, chΑng kí sinh trùng c.a d4ch chi∆t

mΚt sΑ loài thuΚc chi Sung (Ficus L.) c8ng ∗ã ∗1Βc nghiên c≅u D4ch chi∆t v[ cây

F asperifolia ∗ã ∗1Βc sΓ dΗng ∗< thΓ nghi∃m ho;t tính kháng vi sinh v)t ki<m ∗4nh

là Staphylococcus aureus, B subtilis, Micrococcus flavus, E coli, Pseudomonas aeruginosa và các dòng kháng S aureus là SA1199B, RN4220 và XU212 Thêm vào

∗ó, ho;t ∗Κng chΑng ôxi hóa v+i thΓ nghi∃m nguyên bào sΒi trên da c.a d4ch chi∆t này c8ng ∗1Βc ch≅ng minh (Annan, Houghton, 2008) T1,ng tΕ nh1 v)y, ho;t ∗Κng

kháng sinh c.a d4ch chi∆t hai loài F chlamydocarpa (FCR) và F cordata (FCB)

cùng v+i các thành phϑn mang ho;t tính ∗ã ∗1Βc công bΑ Các nghiên c≅u cho th:y ho;t ∗Κng kháng sinh trên các dòng vi sinh v)t thΓ nghi∃m c.a hai loài này ch y∆u

là do các thành phϑn flavonoid có ho;t tính quy∆t ∗4nh Các hΒp ch:t alpinumisoflavone, gaenistein, laburnetin, luteolin (phân l)p t2 FCR) và

epiafzelechin (phân l)p t2 FCB) có ho;t tính m;nh trên dòng Mycobacterium smegmatis v+i nΛng ∗Κ ≅c ch∆ tΑi thi<u MIC trong kho0ng t2 0,61 ∗∆n 312,50 µg/ml >áng chú ý là hΒp ch:t laburnetin cho ho;t ∗Κng kìm hãm M tuberculosis r:t m;nh Bên c;nh ∗ó, d4ch chi∆t c.a F chlamydocarpa c8ng cho hi∃u qu0 kìm

hãm r:t cao ∗Αi v+i 10 trong sΑ 16 ch.ng vi khu?n thΓ nghi∃m D4ch chi∆t methanol c.a FCB cho tác dΗng kìm hãm tΑt h,n so v+i FCR trên các dòng vi sinh v)t (Kuete

et al., 2008) Ho;t tính di∃t giun c.a mΚt sΑ loài Ficus ∗1Βc cho là quy∆t ∗4nh bΙi phân ∗o;n ch≅a enzim ficin ThΓ nghi∃m trên chuΚt b4 gây nhiΣm v+i Syphacia obvelata, Aspiculuris tetraptera và Vampirolepis nana cho th:y nhΕa cây F insipida và F carica có th< lo;i tr2 lϑn l1Βt 38.6% và 41.7% t ng sΑ dòng S obvelata nh1ng không hi∃u qu0 ∗Αi v+i các dòng còn l;i Tuy nhiên, nhΧng nghiên

c≅u v7 ∗Κc tính c:p cho th:y kh0 nΘng gây ch0y máu ruΚt non r:t cao khi thΓ

nghi∃m các loài Ficus ∗ó (De Amorin et al., 1999)

d M−t s∗ nghiên c u theo h!#ng khác

ThΓ nghi∃m s, bΚ v7 các thành phϑn hóa hΡc loài F sycomorus cho k∆t qu0

d1,ng tính v+i các thành phϑn tannin, saponin, ∗1Φng khΓ, alcaloid và các flavonoid >ây là các thành phϑn mang d1Βc tính cao có kh0 nΘng phát tri<n các nghiên c≅u t;o thuΑc Bên c;nh ∗ó, thí nghi∃m v7 ho;t ∗Κng chΑng teo c, c.a d4ch

chi∆t loài này c8ng cho k∆t qu0 r:t ∗áng chú ý (Sandabe et al., 2006)

Phân ∗o;n giàu saponin t2 v[ rΣ cây F platyphylla gϑn ∗ây th< hi∃n ho;t

∗Κng chΑng co gi)t r:t cao, ho;t ∗Κng này t1,ng tΕ nh1 các dòng thuΑc chΑng co

gi)t dΕa trên c, ch∆ khóa kênh natri (Chindo et al., 2009) >i7u này gΒi mΙ cho

vi∃c phát hi∃n và phân l)p các saponin có ho;t ∗Κng chΑng co gi)t cao trong t1,ng lai

1.2.2 Các nghiên c&u trong n c

Hi∃n nay, ch1a có nhi7u công trình nghiên c≅u v7 thành phϑn hóa hΡc và

ho;t tính sinh hΡc c.a các loài thuΚc chi Sung (Ficus L.) Ι Vi∃t Nam ∗1Βc công bΑ

NΘm 1998, nhóm nghiên c≅u c.a các nhà khoa hΡc thuΚc Vi∃n Hóa hΡc công bΑ sΕ phân l)p và xác ∗4nh c:u trúc c.a hai hΒp ch:t triectpen m+i là 3-acetyl ursa-14:15-

en-16-one và lanosterol-11-one acetate t2 loài F fistulosa thu th)p t;i V1Φn quΑc gia Cúc Ph1,ng (Tuyen et al., 1998) Ti∆p theo, mΚt hΒp ch:t sesquitecpen m+i là

verrucarin L acetate ∗1Βc xác ∗4nh t2 loài này vào nΘm 2002 MΚt ∗i7u r:t ∗áng

quan tâm là hΒp ch:t này có tác dΗng kháng ký sinh trùng sΑt rét Plasmodium falciparum r:t cao v+i giá tr4 IC50 < 1 ng/ml Ho;t tính c.a hΒp ch:t này cao h,n c0

chloroquine, artemisinin và quinine (Zhang et al., 2002)

Gϑn ∗ây, d4ch chi∆t metanol c.a lá cây ∗7 F religiosa ∗1Βc ch≅ng minh có

ho;t tính kháng viêm m;nh mβ D4ch chi∆t loài này có th< có tác dΗng b0o v∃ thϑn kinh chΑng l;i sΕ viêm, kìm hãm sΕ s0n sinh tác nhân ∗i7u ti∆t viêm nh1 NO và các cytokine ti7n viêm trong t∆ bào thϑn kinh ∗∃m (macroglia) chuΚt ho;t hóa Các k∆t qu0 trên gΒi mΙ cho các nghiên c≅u phát tri<n các d1Βc ph?m có tác dΗng phòng

ng2a mΚt sΑ b∃nh thoái hóa thϑn kinh chαng h;n nh1 b∃nh Parkinson (Jung et al.,

2008) Các nghiên c≅u v7 thành phϑn hóa hΡc cây ∗7 c.a nhóm các nhà khoa hΡc thuΚc Vi∃n Hóa hΡc các HΒp ch:t Thiên nhiên ∗ã xác ∗4nh ∗1Βc mΚt sΑ hΒp ch:t

nor-isoprenoid và lignan Trong ∗ó các hΒp ch:t lignan là (+)-pinoresinol và syringaresinol O-β-D-glucopyranoside th< hi∃n ho;t tính chΑng ôxi hóa m;nh trên

h∃ DPPH v+i giá tr4 ED50 t1,ng ≅ng là 16,90 và 16,93 µM (Hoàng Thanh H1,ng et al., 2009; Cϑm Th4 Ính et al., 2009)

1.3 CÂY GϕA F MICROCARPA

1.3.1 Mô t , phân b và sinh thái

G2a là cây gΟ nh[ ho=c trung bình, th1Φng xanh, cao 15-20(25) m, có h∃ rΣ khí sinh phát tri<n m;nh; v[ ngoài màu xám Lá mΡc cách, phi∆n lá hình bϑu dΗc - tr≅ng ho=c gϑn hình tr≅ng - bϑu dΗc, kích th1+c 3-12 × 1,5-9 cm; gΑc lá hình nêm, chóp lá tù ho=c h,i nhΡn, mép lá nguyên, 5-9 ∗ôi gân bên, th1Φng nh_n Sung mΡc

Ι nách lá, th1Φng t2ng ∗ôi mΚt, không cuΑng, gϑn hình cϑu, ∗1Φng kính ch2ng 8-12

mm, nh_n, khi chín có màu tím ho=c thΤm C0 hoa ∗Εc và hoa cái ∗7u không cuΑng, bao hoa 3(4) m0nh, hoa ∗Εc chΜ có 1 nh4

G2a có vùng phân bΑ rΚng t2 Sri Lanka, κn >Κ ∗∆n >ông D1,ng, Thái Lan, khu vΕc Malesia, mi7n Nam Trung QuΑc, quϑn ∗0o Ryukyu, quϑn ∗0o Solomon, Australia, quϑn ∗0o Caroline và Mariana, New Caledonia, quϑn ∗0o Lovalty và Palau η n1+c ta, loài này mΡc hoang ho=c ∗1Βc trΛng t;i các tΜnh Hà Tây, Hòa Bình, Hà NΚi, Ninh Bình, Th2a Thiên - Hu∆, >à N_ng, Qu0ng Nam, Bình D1,ng,

Bình Ph1+c, >Λng Nai, Thành phΑ HΛ Chí Minh, Bà R4a - V8ng Tàu (M∴i et al.,

2005)

G2a sinh tr1Ιng trong nhi7u ∗i7u ki∃n sinh thái khác nhau t2 các hΑc ∗á ven

bΦ bi<n ∗∆n ∗Λi núi ∗á, t2 các khu vΕc ∗ϑm lϑy ven bi<n ∗∆n vùng r2ng núi Th1Φng g=p mΡc ven theo sông suΑi, kênh r;ch, vùng có tri7u Cây ra hoa k∆t qu0 hϑu nh1 quanh nΘm

1.3.2 Cô 5ng và ho)t tính sinh h c

NhΕa lá, rΣ, v[ cây g2a ∗1Βc dùng làm thuΑc chΧa tr4 ∗au ∗ϑu, ∗au nh≅c rΘng, các chΟ s1ng ∗au RΣ khí sinh dùng s6c uΑng chΧa c0m m;o, viêm amygdal,

∗au nh≅c kh+p x1,ng, ∗òn ngã ∗au NhΕa t2 lá và v[ ∗1Βc dùng làm thuΑc chΧa b∃nh ∗au viêm gan và tiêu ch0y N1+c s6c t2 lá dùng làm thuΑc uΑng chΧa c0m cúm, ho gà, viêm khí qu0n, viêm ruΚt c:p, sΑt rét T;i quϑn ∗0o Admiralty, ng1Φi ta

dùng lá G2a non n:u n1+c xông ∗< chΧa c0m và ∗au nh≅c ∗ϑu (M∴i et al., 2005)

Βng 1.1 Ho;t tính chΑng ôxi hóa c.a các d4ch chi∆t cây G2a cùng v+i mΚt sΑ hΒp

ch:t và hàm l1Βng t ng các hΒp ch:t phenol trong các c=n chi∆t (Ao et al., 2008)

Χch chi≅t

hΕp chΓt (mg gallic acid t1,ng

∗1,ng/1g c=n chi∆t) DPPH ABTS+

NADH

M i giá tr# trong b%ng ∋()c th+ hi.n b/ng tr# s1 trung bình ± sai s1 chu2n (n = 3)

K∆t qu0 ∗ánh giá ho;t tính sinh hΡc cho th:y, d4ch chi∆t methanol c.a v[,

qu0 và lá cây G2a F microcarpa th< hi∃n ho;t tính chΑng ôxi hóa r:t m;nh Trong

∗ó, c=n chi∆t methanol c.a v[ cây G2a th< hi∃n ho;t tính chΑng ôxi hóa m;nh h,n c=n chi∆t methanol c.a lá và qu0 trên h∃ thΑng ABTS•+, PMS–NADH và β-carotene/linoleic acid Tuy nhiên không có sΕ khác bi∃t nào ∗áng k< ∗1Βc phát hi∃n trên ph1,ng pháp DPPH Do th< hi∃n ho;t tính cao h,n các phϑn khác, d4ch chi∆t methanol v[ cây G2a ti∆p tΗc ∗1Βc chi∆t phân bΑ thành các c=n chi∆t tan trong hexane (BH), ethyl acetate (BE) và n1+c (BW) Trong ba phân ∗o;n chi∆t thu ∗1Βc, phân ∗o;n BE th< hi∃n ho;t tính thu dΡn gΑc tΕ do DPPH, ABTS•+ và thu dΡn gΑc

O2 ·

(Superoxide) sinh ra Ι h∃ thΑng PMS-NADH m;nh nh:t (B0ng 1.1) Giá tr4

EC50 c.a nó Ι ba ph1,ng pháp ∗ánh giá này lϑn l1Βt là 4,8, 1,6 và 63,2 µg/ml Ch:t

∗Αi ch≅ng d1,ng ∗1Βc sΓ dΗng là trolox có giá tr4 EC50 t1,ng ≅ng là 4,4, 0,5 và 181 µg/ml Nh1 v)y, ho;t tính chΑng ôxi hóa c.a phân ∗o;n chi∆t ethyl acetate m;nh t1,ng ∗1,ng so v+i ho;t tính c.a ch:t chu?n d1,ng trolox Phân tích thành phϑn hóa hΡc c.a phân ∗o;n chi∆t ethyl acetate c.a c=n chi∆t methanol v[ cây G2a b&ng ph1,ng pháp GC-MS và HPLC-MS ∗ã xác ∗4nh sΕ có m=t c.a 12 hΒp ch:t là

catechol, coumaran, vinylguaiacol, syringol, propylphenol, vanillin,

p-propylguiacol, isovanillic acid, 4-n-propylresorcinol, syringaldehyde, protocatechuic acid và oleanolic acid Catechol th< hi∃n ho;t tính chΑng ôxi hóa

m;nh h,n trolox (Ao et al., 2008)

Ngoài ra, c=n chi∆t methanol c.a v[ cây G2a còn th< hi∃n ho;t tính kháng khu?n trên c0 các ch.ng vi khu?n Gram (-) (Escherichia coli và Achromobacter polymorph) và Gram (+) (Bacillus brevis, B cereus và B subtilis) khi thΓ nghi∃m

b&ng ph1,ng pháp khu∆ch tán ∗λa th;ch T1,ng tΕ nh1 Ι ho;t tính chΑng ôxi hóa, c=n chi∆t methanol c.a v[ cây G2a th< hi∃n ho;t tính kháng khu?n m;nh h,n so v+i c=n chi∆t c.a qu0 và lá Các c=n chi∆t methanol t2 v[, lá và qu0 cây G2a ∗7u không

th< hi∃n ho;t tính kháng ch.ng vi khu?n Mycobacterium avium Tuy nhiên, phân

∗o;n chi∆t ethyl acetate c.a c=n chi∆t methanol v[ cây G2a (BE) l;i th< hi∃n ho;t

tính m;nh trên t:t c0 các ch.ng vi khu?n ∗1Βc thΓ nghi∃m, k< c0 ch.ng M avium (B0ng 1.2) Các k∆t qu0 trên cho th:y, phân ∗o;n chi∆t ethyl acetate c.a c=n chi∆t

methanol v[ cây G2a th< hi∃n ho;t tính chΑng ôxi hóa và kháng khu?n cao có th<

do nó có ch≅a hàm l1Βng cao các hΒp ch:t phenol (436 mg gallic acid t1,ng

∗1,ng/1g c=n chi∆t) (Ao et al., 2008)

BΒng 1.2 Ho;t tính kháng khu?n c.a các d4ch chi∆t cây G2a và ampicillin (Ao et

BΒng Ho;t tính chΑng ôxi hóa c.a các d4ch chi∆t rΣ khí sinh cây G2a cùng v+i

mΚt sΑ hΒp ch:t và hàm l1Βng t ng các hΒp ch:t phenol trong các c=n chi∆t (Ao et al., 2009)

Χ

ch t ph (mg gallic acid t1,ng ∗1,ng/1g c=n)

PMS-NADH Methanol 6,8 ± 0,1 5,6 ± 0,1 137,5 ± 6,4 240,3 ± 4,3

BΒng Ho;t tính kháng khu?n c.a các d4ch chi∆t c.a rΣ khí sinh cây G2a và

ampicillin (Ao et al., 2009)

11,6 ± 0,9

11,0 ± 0,8

0,3

11,4 ± 0,5

10,5 ± 0,2

11,3 ± 0,3

Ethyl

acetate

13,4 ± 0,7

14,5 ± 0,4

12,5 ± 0,5

12,0 ± 0,1

n-Butanol 13,0 ±

0,3

14,0 ± 0,4

12,0 ± 0,1

0,2

10,5 ± 0,3

10,5 ± 0,4

34,5 ± 0,3

hàm l1Βng các hΒp ch:t phenol cao (d4ch chi∆t ethyl acetate, methanol và

n-butanol) c8ng th< hi∃n ho;t tính kháng khu?n cao h,n các d4ch chi∆t có hàm l1Βng các hΒp ch:t phenol th:p (d4ch chi∆t n1+c và hexane) trên bΑn ch.ng vi khu?n thΓ

nghi∃m là Bacillus brevis, B cereus, B subtilis và Escherichia coli Tuy nhiên, t:t c0 các c=n chi∆t không th< hi∃n ho;t tính trên hai ch.ng vi khu?n Mycobacterium avium và Achromobacter polymorph (B0ng 1.4) Các hΒp ch:t protocatechuic acid, catechol, p-vinylguaiacol, syringol, p-propylphenol, vanillin, p-propylguaiacol,

isovanillic acid, 4-n-propylresorcinol, syringaldehyde và oleanolic acid ∗1Βc xác

∗4nh có m=t trong phân ∗o;n chi∆t ethyl acetate c.a c=n chi∆t methanol rΣ khí sinh

cây G2a b&ng ph1,ng pháp HPLC-MS (Ao et al., 2009)

Gϑn ∗ây, các nghiên c≅u c.a nhóm tác gi0 κn >Κ cho th:y c=n chi∆t ethyl acetate c.a v[ cây G2a th< hi∃n ho;t tính chΑng ôxi hóa (thu dΡn gΑc tΕ do DPPH, ABTS•+ và thu dΡn gΑc O2


) và b0o v∃ gan m;nh (th< hi∃n Ι m≅c ∗Κ làm gi0m sΕ thay ∗ i các chΜ sΑ sinh hóa Ι chuΚt khi ∗1Βc kích thích b&ng CCl4 và paracetamol) Nghiên c≅u hóa thΕc v)t ∗ã ch≅ng minh sΕ có m=t c.a hΒp ch:t phenol là catechin, mΚt hΒp ch:t có th< ∗óng vai trò t;o nên ho;t tính chΑng ôxi hóa và b0o v∃ gan (Kalaskar, Surana, 2011) Ti∆p theo, các nghiên c≅u c.a nhóm tác gi0 ng1Φi Ai C)p

cho th:y, c=n chi∆t n-hexane c.a lá cây G2a Ι li7u 500 mg/kg th< trΡng và sΓ dΗng

5 lϑn/tuϑn liên tΗc trong 9 tuϑn có tác dΗng c0i thi∃n tΑt thành phϑn lipid, th< hi∃n ho;t tính chΑng ôxi hóa, các enzym ch≅c nΘng gan và hình thái mô b∃nh hΡc gan Ι

chuΚt ∗ã ∗1Βc làm tΘng choletsterol máu Các k∆t qu0 cho th:y d4ch chi∆t n-hexane

cây G2a có tác dΗng chΑng ôxi hóa và làm gi0m lipid máu Ι chuΚt gây tΘng cholesterol máu do nó có tác dΗng làm gi0m sΕ ôxi hóa LDL (low-density lipoprotein), tΘng c1Φng t ng hΒp HDL (high-density lipoprotein) và ≅c ch∆ sΕ

peroxy hóa lipid (Awad et al., 2011)

Theo các tài li∃u ∗ã công bΑ, các hΒp ch:t trao ∗ i th≅ c:p ch y∆u c.a cây G2a là các triterpene Ngoài ra, mΚt sΑ hΒp ch:t thuΚc nhóm flavonoid, lignan, phenylpropanoid, chlorin, monotecpen, dΤn xu:t c.a tocopherol và mΚt sΑ hΒp ch:t khác

a Các h.p ch/t triterpene

Thành phϑn triterpene c.a cây G2a ∗1Βc các nhà khoa hΡc nghiên c≅u khá

s+m NΘm 1987, sáu hΒp ch:t triterpene là lupenyl acetate (1), friedelin ( ), glutinol (3), epifriedelinol ( ), taraxerol (5) và oleanolic acid ( ) ∗ã ∗1Βc phân l)p và xác

∗4nh t2 lá cây G2a (Higa et al., 1987) >∆n nΘm 1996, nhóm nghiên c≅u c.a tác gi0

này ti∆p tΗc công bΑ β-amyrin (7), β-amyrin acetate (8), maslinic acid (9) và

2α-hydroxyursolic acid (10) (Hình 1.1) t2 qu0 cây G2a (Higa et al., 1996)

H H

OH

1

HO

H H

H H

O

15

HO

H H

H H

22-oxo-20-22-one (13), 20(30)-taraxastene-3β,21α-diol ( ), 20α,21α-epoxytaraxastan-3β-ol

(15), cùng v+i 20-taraxasten-3β-ol ( ) và ptiloepoxide (17) (hình 1.1) ∗1Βc phân

l)p và xác ∗4nh c:u trúc t2 rΣ khí sinh cây G2a F microcarpa (Kuo, Chiang, 1999)

Sau ∗ó, nhóm nghiên c≅u này ti∆p tΗc công bΑ thêm bΑn hΒp ch:t triterpene d;ng khung ursan m+i, 3β-acetoxy-11α-methoxy-12-ursene (18), 3β-acetoxy-11α-

ethoxy-12-ursene (19), 3β-acetoxy-11α-hydroperoxy-12-ursene ( ), 11α-hydroperoxy-12-ursene ( ) và hai triterpene d;ng khung olean m+i, 3β-acetoxy-11α-ethoxy-12-oleanene ( ), 3β-acetoxy-11α-hydroperoxy-12-oleanene ( ), cùng v+i 3β-acetoxy-11α-hydroxy-12-ursene ( ), 3β,11α-diacetoxy-12-

3β-hydroxy-ursene ( ), 3β-acetoxy-11α-hydroxy-12-oleanene ( ) (hình 1.2), t2 rΣ khí sinh loài cây này (Kuo, Chiang, 2000)

AcO

R H

AcO

O R

taraxastene (31), 3β-acetoxy-19α-hydroperoxy-20-taraxastene ( ), 20α,21α-epoxytaraxastane (33) (Hình 1.2), t2 rΣ khí sinh loài F microcarpa (Chiang, Kuo, 2000) NΘm 2001, sáu hΒp ch:t triterpene m+i, 3β-acetoxy-12β,13β-epoxy-11α-hydroperoxyursane ( ), 3β-acetoxy-11α-hydroperoxy-13αH-ursan-12-

3β-acetoxy-one (35), 3β-acetoxy-1β,11α-epidioxy-12-ursene ( ),

(20S)-lupan-29-oic acid (37), (20S)-20-hydroperoxy-30-norlupane (38),

3β-acetoxy-18α-hydroperoxy-12-oleanen-11-one (39), cùng v+i 3β-acetoxy-12-oleanen-11-one

( ) (Hình 1.2) ti∆p tΗc ∗1Βc công bΑ t2 rΣ khí sinh c.a loài này C:u trúc hóa hΡc c.a các hΒp ch:t và 39 ∗1Βc khαng ∗4nh b&ng k∆t qu0 ph X-ray (Chiang, Kuo,

AcO

HO OAc

AcO

O O

25-one ( ) (Hình 1.3) t2 rΣ khí sinh c.a loài này Trong ∗ó các hΒp ch:t và

có c:u trúc 13,27-cycloursan r:t hi∆m g=p (Chiang et al., 2001) NΘm 2002, nhóm

nghiên c≅u c.a tác gi0 Chiang YM ti∆p tΗc công bΑ thêm ba hΒp ch:t triterpene m+i

và hi∆m là 3β-acetoxy-11α-hydroxy-11(12 13)abeooleanan-12-al ( ), hydroxy-20-oxo-29(20→19)abeolupane ( ) và 29,30-dinor-3β-acetoxy-18,19-dioxo-18,19-secolupane ( ) (Hình 1.3) C:u trúc hóa hΡc c.a các hΒp ch:t ∗1Βc

3β-xác ∗4nh b&ng các ph1,ng pháp ph NMR và X-Ray Các hΒp ch:t và có c:u trúc ∗Κc ∗áo có th< b6t nguΛn t2 khung lupan v+i cùng con ∗1Φng sinh t ng hΒp (Chiang, Kuo, 2002) Ti∆p theo vào nΘm 2004, các tác gi0 Kuo YH và Lin HY công

bΑ hai hΒp ch:t triterpene m+i và hi∆m là 29(20 19)abeolupane-3,20-dione ( ) và

19,20-secoursane-3,19,20-trione (50), cùng v+i (Hình 1.3) t2 lá loài F microcarpa T;i thΦi ∗i<m công bΑ, hΒp ch:t là dΤn xu:t 29(20→19)abeolupane th≅ hai ∗1Βc phát hi∃n (Kuo, Lin, 2004)

BΒ Ho;t tính gây ∗Κc t∆ bào c.a các hΒp ch:t 58- 5 (Chiang et al., 2005)

M i giá tr# trong b%ng ∋()c th+ hi.n b/ng tr# s1 trung bình ± sai s1 chu2n (n = 3)

NΘm 2005, nhóm nghiên c≅u c.a tác gi0 Chiang YM công bΑ sáu hΒp ch:t triterpene m+i, 3β-acetoxy-12,19-dioxo-13(18)-oleanene (51), 3β-acetoxy-19(29)-taraxasten-20α-ol ( ), 3β-acetoxy-21α,22α-epoxytaraxastan-20α-ol (53), 3,22-dioxo-20-taraxastene ( ), 3β-acetoxy-11α,12α-epoxy-16-oxo-14-taraxerene (55), 3β-acetoxy-25-methoxylanosta-8,23-diene ( ), cùng v+i chín hΒp ch:t ∗ã bi∆t là 3β-acetoxy-11α,12α-epoxy-14-taraxerene (57), 3β-acetoxy-25-hydroxylanosta-

8,23-diene (58), oleanonic acid (59), acetylbetulinic acid ( ), betulonic acid ( ), acetylursolic acid ( ), ursonic acid ( ), ursolic acid ( ) và 3-oxofriedelan-28-oic acid ( ) (Hình 1.3 và 1.4) t2 rΣ khí sinh cây G2a K∆t qu0 ∗ánh giá ho;t tính gây

∗Κc t∆ bào trên ba dòng t∆ bào ung th1 là HONE-1 (nasopharyngeal carcinoma), KB

(oral epidermoid carcinoma), HT29 (colorectal carcinoma) cho th:y, các hΒp ch:t

59- có ch≅a nhóm axít Ι v4 trí C-28 th< hi∃n ho;t tính m;nh (B0ng 1.5) v+i giá tr4

IC50 n&m trong kho0ng 4,0-9,4 µM (Chiang et al., 2005) Gϑn ∗ây,

12,20(30)-ursadien-3α-ol, epifriedelanol, α-amyrin acetate, β-sitosterol, β-daucosterol ∗1Βc công bΑ t2 rΣ khí sinh cây G2a (Wang et al., 2009) Sang nΘm 2010, β-amyrone,

lupeol, lupeol acetate, maslinic acid, epifriedelinol (Li et al., 2010), friedelin,

friedelinol, betulinic acid, stigmast-4-en-6β-ol-3-one (Ya et al., 2010), ti∆p tΗc ∗1Βc

công bΑ t2 cây G2a

1997) NΘm 2008, ()-epiafzelechin t2 lá cây G2a ∗1Βc nghiên c≅u ∗4nh tính và

∗4nh l1Βng b&ng ph1,ng pháp s6c ký l+p m[ng (TLC) và s6c ký l[ng hi∃u nΘng cao

(HPLC) (Wu et al., 2008) Gϑn ∗ây, mΚt hΒp ch:t flavonoid d;ng khung chancon

m+i là 4-(2-methylbut-3-en-2-yl)-4′-methoxy-2,5-dihydroxychalcone ( ) (Hình 1.5) ∗1Βc phân l)p và xác ∗4nh c:u trúc t2 rΣ khí sinh cây G2a HΒp ch:t này th< hi∃n ho;t tính y∆u ≅c ch∆ sΕ s0n sinh khí NO và gây ∗Κc ∗Αi v+i các dòng t∆ bào

ung th1 K562 và PC3 (Xu et al., 2009) NΘm 2010, isovitexin ( ), vitexin (70),

orientin (71), isovitexin-3′′-O-glucopyranoside ( ) (Hình 1.5), ∗1Βc xác ∗4nh có

trong lá cây G2a b&ng ph1,ng pháp HPLC-MS (Wang et al., 2010) Cùng nΘm này,

catechin (73) và epicatechin (73a) ∗1Βc công bΑ t2 v[ cây G2a (Ao et al., 2010) và

(+)(2R,3S) afzelechin, ()(2R,3R) epiafzelechin và ()(2R,3S) afzelechin t2 lá cây G2a (Hu et al., 2010)

O

O

OH O

OH

O O

OH

OH HO

HO

OH O

OH HO

HO HO

OHC

O

OCH3

OH OCH3

CH2OH

O

O

H H

H 3 CO HO

H3CO

OR2

OR1

OH OCH3OH

Hai hΒp ch:t 73 và 73a th< hi∃n ho;t tính chΑng ôxi hóa và ≅c ch∆ enzym

hyaluronidase r:t tΑt (enzym xúc tác th.y phân hyaluronic acid và ∗1Βc cho là giΧ

vai trò quan trΡng trong quá trình di cΘn c.a các t∆ bào ung th1) (Ao et al., 2010) (+)(2R,3S) afzelechin, (-)(2R,3R) epiafzelechin th< hi∃n ho;t tính kháng virut HSV-

1 y∆u v+i giá tr4 IC50 t1,ng ≅ng là 0,49 và 0,55 mg/ml (Hu et al., 2010) Ba hΒp

ch:t lignan m+i là ficusal ( ), ficusesquilignan A (75) và ficusesquilignan B ( ) (Hình 1.5) ∗1Βc phát hi∃n t2 gΟ cây G2a vào nΘm 2000 (Li, Kuo, 2000)

c Các h.p ch/t phenyl propanoid

NΘm 2006, mΚt phenylpropanoid m+i ficuscarpanoside B (77) cùng v+i ba

ch:t ∗ã bi∆t là (7S,8R)-syringoylglycerol (78), (7S,8R)-syringoylglycerol-7-O-β-D

-glucopyranoside (79) và icariside D2 (80) (Hình 1.6) ∗1Βc phân l)p t2 rΣ khí sinh

cây G2a (Ouyang, Kuo, 2006) Sau ∗ó, ba phenylpropanoid m+i, ficuscarpanoside

A (81), guaiacylglycerol 9-O-β-D-glucopyranoside ( ), erythro-guaiacylglycerol

9-O-β-D-glucopyranoside (83), cùng v+i guaiacylglycerol ( ),

erythro-guaiacylglycerol (85), 4-methoxy erythro-guaiacylglycerol 7-O-β-D-glucopyranoside ( )

và 3-(4-hydroxy-3-methoxy phenyl) propan-1,2-diol (87) ti∆p tΗc ∗1Βc nhóm tác

gi0 này phân l)p và xác ∗4nh c:u trúc t2 rΣ khí sinh cây G2a vào nΘm 2007 (Ouyang

et al., 2007)

R3O OH

R2O

OH OCH3

R1

HO

OGc

OH OCH3

ti∆p theo v7 ho;t tính sinh hΡc c.a l+p ch:t này sβ h≅a hn nhi7u k∆t qu0 ∗áng quan

tâm (Lin et al., 2011)

95 R1 = OH, R2 = COOCH3, R3 = phytyl

9 R1 = COOCH3, R2 = OH, R3 = phytyl

xác ∗4nh c:u trúc t2 cây G2a NΘm 1998, mΚt monotecpen, ficusic acid (99) và hai

hΒp ch:t phenol m+i, ficusol (100) và ficuglucoside (101) (Hình 1.8), ∗1Βc phân l)p

và xác ∗4nh c:u trúc t2 d4ch chi∆t methanol c.a gΟ cây G2a (Li, Kuo, 1998) Ti∆p theo, mΚt hΒp ch:t apocarotenoid, ficusone ( ) và hai dΤn xu:t γ-lacton m+i,

ficuspirolide (103) và ficusolide ( ), cùng v+i 4,5-dihydroblumenol A (105) ti∆p

tΗc ∗1Βc hai tác gi0 này công bΑ vào nΘm 1999 (Kuo, Li, 1999) và mΚt γ-lacton m+i, ficuspirolide diacetate ( ) (Hình 1.8) vào nΘm 2000 (Li, Kuo, 2000)

HO

OCH3OH O

O HO

HO

OH

OH

HO HO

(CH2)3-CH-(CH2)3-CH-(CH2)3-CH-CH3O

CH 3 CH 3 CH 3

R

(CH2)3-CH-(CH2)3-CH-(CH2)3-CH-CH3

CH3 CH3 CH3O

HO

COOH OH

O O O HO

HO

OH OH

Hình 1.8 C:u trúc hóa hΡc c.a các hΒp ch:t 99-112 (Kuo, Li, 1999; Li, Kuo, 1998;

Li, Kuo, 2000; Ouyang, Kuo, 2006)

NΘm 2002, hai m1,i ba hΒp ch:t có kh0 nΘng bay h,i là

4-methylbenzaldehyde, methyl salicylate, myrcene, (E)-β-ocimene, linalool,

α-pinene, sabinene, pinen, limonene, dendrolasine, cyclosativene, α-copaene, cubebene, β-elemene, β-caryophyllene, β-copaene, aromadendrene, α-humulene, germacrene D, bicyclogermacrene, α-muurolene, germacrene A và -cadinene,

β-∗1Βc xác ∗4nh t2 cây G2a b&ng GC-MS (Laure et al., 2002) Nghiên c≅u ti∆p theo cho th:y, phytol (32,74%), 6,10,14-trimethyl-2-pentadecanone (13,18%), (E,E)-

6,10,14-trimethyl-5,9,13-pentadecatrien-2-one, patchoulic alcohol (4,05%) và dimethyl-5,9-undecadien-2-one (3,67%) là thành phϑn chính c.a tinh dϑu thu ∗1Βc

6,10-b&ng ph1,ng pháp c:t lôi cuΑn h,i n1+c c.a cây G2a (Li et al., 2008) Hai dΤn xu:t

α-tocopherol m+i, α-tocospirol A (107) và B (108), cùng v+i α-tocopherol (109)

∗1Βc công bΑ t2 rΣ khí sinh cây G2a Các c, ch∆ ph0n ≅ng và chuy<n hóa sinh hΡc

c.a 107 và 108 ∗ã ∗1Βc ∗1a ra (Chiang, Kuo, 2003) Hai hΒp ch:t m+i

(7E,9Z)-dihydrophaseic acid 3-O-β-D-glucopyranoside (110) và ficuscarpanic acid (111), cùng v+i 2,2'-dihydroxyl ether (1 ) (Hình 1.8) ti∆p tΗc ∗1Βc công bΑ t2 rΣ khí sinh

c.a cây G2a (Ouyang, Kuo, 2006) Gϑn ∗ây, mΚt hΒp ch:t m+i

(2S,3S,4R)-2-[(2'R)-2'-hydroxypentracosanoylamino]-heptadecane-1,3,4-triol cùng v+i hexacosanoic

acid, heneicosanoic acid (Wang et al., 2009), stearic acid (Li et al., 2010) và pentatriacontanol (Ya et al., 2010) ∗1Βc công bΑ t2 rΣ khí sinh cây G2a

1-1.4 CÂY >A BÚP >ν F ELASTICA

>a búp ∗[ là cây gΟ th1Φng xanh, cao t+i 35 m, ∗1Φng kính thân có th< lên t+i 70 cm RΣ c8ng phát tri<n m;nh trên cành và mΡc h1+ng xuΑng ∗:t Lá to, hình trái xoan hay bϑu dΗc, m=t trên màu lΗc bóng, dày và dai ChΛi ngΡn bao bΙi mΚt cái búp ∗[ do lá kèm t;o ra, khi lá mΙ ra thì các búp rΗng xuΑng CΗm hoa d;ng qu0 sung, hình càu dt, mΡc Ι nách lá; cΗm qu0 chín màu vàng lΗc, m7m, dΣ nát

Cây mΡc hoang và ∗1Βc trΛng nhi7u ∗< l:y bóng mát, ho=c trΛng Ι mép ao

hΛ, l:y qu0 rΗng làm th≅c Θn cho cá Ra hoa qu0 vào tháng 3-5 Cây phân bΑ nhi7u n,i Ι Vi∃t Nam và còn có Ι κn >Κ, Neepan, Mianma, Malaixia, In∗ônêxia

Lá cây >a búp ∗[ th1Φng dùng ∗< gi0i c0m cho ra mΛ hôi Tua rΣ lΒi ti<u m;nh, th1Φng dùng chΧa phù n7, c tr1+ng do x, gan M dùng chΧa mΗn nhΡt (Võ VΘn Chi, 2012) Nghiên c≅u m+i ∗ây cho th:y, nhΕa cây ∗a búp ∗[ th< hi∃n ho;t

tính chΑng sán máng (Seif El-Din et al., 2014) Phân tích GC-MS dϑu lá cây >a búp

∗[ trΛng Ι Nigeria cho th:y các thành phϑn chính là pentadecanone (25.9%), geranylacetone (9.9%), heneicosene (8.4%) và 1,8-cineole

6,10,14-trimethyl-2-(8.2%) (Ogunwande et al., 2011) NΘm 2012, hai hΒp ch:t ba hΒp ch:t m+i là

ficusamide, ficusoside và elasticoside ∗ã ∗1Βc phân l)p t2 v[ rΣ khí sinh cây >a búp

∗[ K∆t qu0 ∗ánh giá ho;t tính cho th:y ficusamide th< hi∃n ho;t tính gây ∗Κc t∆ bào trung bình trên dòng t∆ bào ung th1 ph i A549 và ho;t tính kháng khu?n m;nh trên

ch.ng Staphylococcus saprophyticus, trong khi elasticoside th< hi∃n ho;t tính m;nh trên ch.ng Enterococcus faecalis (Mbosso et al., 2012)

1.5 CÂY >A LÔNG F DRUPACEA

>a lông (>a h;ch) là cây gΟ cao 15m hay h,n Cành nhánh to, lúc ∗ϑu có lông m7m dài, sau nh_n Lá hình trái xoan hay bϑu dΗc, tròn Ι gΑc, dài 5-12 cm, rΚng 3,5-6 cm, lúc non có lông hoe, sau nh_n; gân gΑc 3, các gân bên c8ng to b&ng các gân phΗ (8-11 ∗ôi) h,i tr0i ra; cuΑng lá dài 7-15 mm; lá kèm dài 1 cm, ph lông

t, dày ∗=c và vàng CΗm hoa sung trên các nhánh mang lá, ∗,n ∗Κc hay x∆p thành

∗ôi Ι nách lá, hình tr≅ng, dài 15-17 mm, rΚng 15 mm Cây mΡc r0i rác ven r2ng th1Φng xanh hay rΗng lá, dΡc bΦ các sông suΑi Cây ra hoa qu0 t2 tháng 10 ∗∆n tháng 2 nΘm sau

Cây ∗1Βc trΛng và mΡc hoang Ι Hòa Bình, Hà NΚi, Hà Nam, Qu0ng Tr4 vào Bình D1,ng, Bình Ph1+c và TP HΛ Chí Minh; còn có Ι Mianma, CΘmpuchia, Thái Lan, Malaixia, Indônêxia, New Ghine, Ôxtrâylia

Tua rΣ (c0 v[ lΤn vòi) cây >a lông ∗1Βc dùng tr4 phù n7, c tr1+ng do x, gan, nó làm tΘng bài ti∆t n1+c ti<u, làm h∆t ho=c gi0m phù n7 c tr1+ng Li7u cao có tác dΗng m;nh; d;ng bΚt có tác dΗng h,n d;ng n1+c s6c V[ cây dùng tr4 ∗au d; dày, th1Φng dùng sao vàng và s6c n1+c uΑng (Võ VΘn Chi, 2012) Tuy nhiên, hi∃n ch1a có công trình khoa hΡc nào ∗1Βc công bΑ v7 thành phϑn hóa hΡc và ho;t tính sinh hΡc c.a loài cây thuΑc này

1.6 CÂY GÀO F CALLOSA

Gào là cây gΟ l+n, cao ∗∆n 40 m, ∗1Φng kính 80-200 cm Cây ph bi∆n Ι bình nguyên ∗∆n 1000 m, mΡc trong r2ng xanh η Vi∃t Nam cây phân bΑ nhi7u Ι

Hà Tây, Ninh Bình, Thanh Hóa, >à N_ng, Qu0ng Nam, Bình D1,ng, Bình Ph1+c,

>Λng Nai, Bà R4a-V8ng Tϑu, An Giang Cây còn có Ι κn >Κ, Mianma, Lào, Campuchia, Thái Lan, Malaixia, In∗ônêxia, Philipin Lá và qu0 dùng nuôi gia súc

(NguyΣn Ti∆n Bân et al., 2003) Hi∃n c8ng ch1a có công trình khoa hΡc nào v7

thành phϑn hóa hΡc và ho;t tính sinh hΡc c.a loài này ∗1Βc công bΑ

1.7 Sο ÔXI HÓA VÀ GπC Tο DO

1.7.1.1 Khái ni2m v3 stress ôxi hóa

Ôxi không th< thi∆u ∗1Βc v+i vi sinh v)t ái khí Kho0ng vài th)p niên trΙ l;i

∗ây, các thành tΕu khoa hΡc ∗ã ch≅ng t[ r&ng ôxi vào c, th< tham gia nhi7u quá trình sinh hóa hΡc Trong các quá trình ∗ó, ôxi t;o ra nhΧng ti<u phϑn trung gian gΡi

là gΑc tΕ do

T2 ∗ϑu nhΧng nΘm 70, Fridovich I W ∗ã nh)n th:y r&ng khi nh)n mΚt ∗i∃n

tΓ ∗ϑu tiên, ôxi t;o ra gΑc superoxit • &

Các nhà khoa hΡc c8ng phát hi∃n r&ng sΕ s0n sinh ra nhi7u d;ng ôxi ho;t

∗Κng c8ng có th< ∗1Βc lo;i b[ b&ng các ch:t chΑng ôxi hóa (antioxidant) tΕ nhiên trong c, th< Tiêu bi<u là enzyme superoxide dismutase (SOD), glutathion (GSH), enzyme glutathione peroxydase (GSH-Px), enzyme catalase và phân tΓ nh[ nh1: tocopherol, ascorbat

Trong c, th< luôn tΛn t;i sΕ cân b&ng giΧa các d;ng ôxi ho;t ∗Κng và các d;ng chΑng ôxi hóa >ó là mΚt tr;ng thái c, b0n c.a cân b&ng nΚi môi (homeostasis) Do 0nh h1Ιng c.a nhi7u y∆u tΑ tác ∗Κng t2 bên ngoài hay bên trong

c, th<, làm cho cân b&ng này di chuy<n theo h1+ng gia tΘng các d;ng ôxi ho;t

∗Κng Tr;ng thái sinh lý này ∗1Βc gΡi là stress ôxi hóa Hay nói cách khác, stress ôxi hóa là sΕ rΑi lo;n cân b&ng giΧa ch:t chΑng ôxi hóa và ch:t ôxi hóa theo h1+ng t;o ra nhi7u các ch:t ôxi hóa (Vi∃n d1Βc li∃u, 2006)

Các gΑc tΕ do c.a ôxi hay còn gΡi là các d;ng ôxi ho;t ∗Κng ∗1Βc sinh ra trong quá trình hô h:p t∆ bào ho=c do các tác nhân ngo;i c0nh nh1 tia UV, hút thuΑc lá… >=c tính c.a các ph0n ≅ng ôxi hoá - khΓ trong c, th< là chΜ có th< trao ∗ i mΚt

∗i∃n tΓ >i7u này có nghλa là ôxi Ι chuΟi hô h:p t∆ bào c8ng chΜ nh)n t2ng ∗i∃n tΓ mΚt Nh1 v)y, quá trình nh)n bΑn ∗i∃n tΓ c.a ôxi t;o ra n1+c:

O2 + 4H+ + 4e = 2 H2O (1) ph0n ≅ng buΚc ph0i qua bΑn n:c, mΟi n:c trao ∗ i mΚt ∗i∃n tΓ:

≅ng (2), t;o ra gΑc anion superoxit • '

Khi ∗ó có các ph0n ≅ng sau:

+ '

•

'

•

H 2 O

Hai ∗i∃n tΓ ∗Κc thân Ι vòng ngoài c.a ôxi ∗,n bΚi (oxygen singlet) n&m Ι

SOD Catalase

SOD Catalase

m≅c nΘng l1Βng cao nên ôxi ∗,n bΚi có kh0 nΘng ph0n ≅ng cΕc kθ m;nh mβ và r:t

∗Κc h;i, chúng chΜ tΛn t;i Ι môi tr1Φng n1+c v+i thΦi gian bán huρ là 2 micro giây

2 2 2

Ph0n ≅ng này x0y ra ch)m, n∆u có s6t ho=c ∗Λng Ι d;ng ion (Fe+2,

Cu+2…) xúc tác thì nó x0y ra r:t nhanh và gΡi là ph0n ≅ng Fenton

Ôxi ∗,n bΚi và gΑc hydroxyl ∗7u có kh0 nΘng ph0n ≅ng m;nh và r:t ∗Κc h;i, chúng là các tác nhân chính gây ra quá trình peroxyl hóa các ch:t GΑc hydroxyl r:t

dΣ ph0n ≅ng v+i nhΧng phân tΓ c;nh nó t;o nên sΕ polyme hóa:

R1H + HOŸ → R1• + H2O

R2H + HOŸ → R•2 + H2O

R1• + R•2 → R1 - R2Khi R1H là mΚt cao phân tΓ sinh hΡc (thí dΗ nh1 protein, ADN), còn R2H là mΚt ch:t d4 sinh (xenobiotic) thì sβ có liên k∆t ∗Λng hóa tr4 giΧa hai ch:t ∗ó V+i các lipid, mΚt gΑc HOŸ (hay gΑc b:t kì RŸ) sβ peroxyl hóa hàng trΘm phân tΓ axit béo không bão hòa nhi7u nΑi ∗ôi LH theo c, ch∆ ph0n ≅ng dây chuy7n tr1+c khi b4 t6t m;ch (Halliwell, Gutteridge, 1992; Sutton, Winterbourn, 1989)

Hϑu h∆t các ion kim lo;i chuy<n ti∆p là nhΧng tác nhân xúc tác c.a các ph0n

≅ng gΑc tΕ do Ví dΗ, ion Fe+2 ph0n ≅ng v+i H2O2 sinh ra gΑc HOŸ

Fe+2 + H2O2 → ph≅c c.a ion Fe+2 - oxo → Fe+3 + ŸOH + OH)

ion feryl

Ion ∗Λng c8ng có th< chuy<n H2O2 thành HOŸ SΕ s0n sinh ra HOŸ và các d;ng ôxi ho;t ∗Κng khác ∗ã gây ∗Κc cho t∆ bào khi quá th2a • (

2

O và H2O2 trong c, th<

Nh1 v)y các ion Fe+2 và Cu+2 làm tΘng quá trình peroxyl hóa vì chúng tham gia vào các ph0n ≅ng t;o ra các gΑc HOŸ, có kh0 nΘng tách hydro, kh,i mào cho quá trình peroxyl hoá

Ngoài ra, ion kim lo;i chuy<n ti∆p phân huρ các hydro peroxyl lipid thành các gΑc peroxyl, alkoxyl (lipid-O); nhΧng gΑc này có kh0 nΘng tách hydro và làm cho ph0n ≅ng m;ch c.a quá trình peroxyl hoá x0y ra liên tΗc

LOOH + Fe+2 (Cu+1) → LOŸ + OH*

+ Fe+3 (Cu+2) gΑc alkoxyl

th< xúc tác phân huρ các peroxyl t+i các aldehit và khí pentan, etan (Chance et al., 1979; Emerit et al., 2001; Meral et al., 2000, Naito et al., 1998)

T2 anion gΑc superoxit • ,

2

O sinh ra ban ∗ϑu sβ s0n sinh ra hàng lo;t các gΑc: H2O2, 1O2, HOŸ, LOOŸ, LOŸ, LŸ và các gΑc tΕ do khác Ng1Φi ta gΡi chúng là các d;ng ôxi ho;t ∗Κng ∗=c bi∃t nguy hi<m liên quan t+i hϑu h∆t các lo;i b∃nh, nh1ng m=t khác chúng l;i cϑn thi∆t cho ho;t ∗Κng c.a c, th< C, th< khΑng ch∆ chúng nhΦ có nhΧng phϑn tΓ "bΤy gΑc", trong sΑ ∗ó ph0i k< nhΧng vitamin và nhΧng enzym chΑng ôxi hoá nh1: Superoxide dismutase, peroxydase H∃ thΑng ki<m soát này có th< b4 rΑi lo;n trong mΚt lo;i t∆ bào ho=c mΚt t ch≅c nh:t ∗4nh nào ∗ó do sΕ gia tΘng Λ ;t (viêm t:y, ngΚ ∗Κc, tia x;), ho=c do sΕ suy sΗp nhΧng c, ch∆ tΕ v∃ nΚi sinh v∴ thi∆u hΗt nhΧng ch:t chΑng ôxi hóa (vitamin C, E, CoQ, β-caroten, polyphenol, kβm, ∗Λng, mangan), ho=c do nhΧng b:t th1Φng trong c:u trúc

gen c.a nhΧng enzym chΑng ôxi hóa >< ngΘn ng2a, chΑng l;i nhΧng tác h;i do các d;ng ôxi ho;t ∗Κng gây ra có mΚt h∃ thΑng các ch:t, gΡi là các ch:t chΑng ôxi

hoá (Floyd 1999; Mates 2000; Rice-Evans, Miller, 1994; Shapiro 1972)

1.7.1.3 Tác :−ng c a g∗c t4 do :∗i v#i s c kh;e

Bên c;nh nhΧng th1,ng t n trΕc ti∆p gây ra cho nhΧng phân tΓ sinh hΡc (ôxi hoá ADN, protein, lipid, gluxit), stress ôxi hoá còn gây th1,ng t n th≅ phát do nhΧng ch:t ∗1Βc gi0i phóng t2 nhΧng lipid b4 ôxi hoá c8ng có ∗Κc tính và kh0 nΘng gây ∗Κt bi∆n NhΧng ch:t này g6n vào ADN dΤn ∗∆n hình thành nhΧng hΒp ch:t có kh0 nΘng khΙi ∗Κng hi∃n t1Βng ∗Κt bi∆n và ung th1 Chúng có th< g6n v+i nhΧng protein ∗< hình thành nhΧng kháng th< tΕ sinh (anto - anticorps) ho=c nhΧng s6c tΑ lipid (lipouschine) ∗=c tr1ng c.a lão hoá NhΧng b:t th1Φng ∗ó trong ho;t ∗Κng c.a gen là th ph;m gây ra hi∃n t1Βng x, hoá, hi∃n t1Βng tΘng sinh t∆ bào, hi∃n t1Βng t∆ bào tΕ ch∆t ho=c hi∃n t1Βng ho;i tΓ MΚt sΑ t∆ bào nh1: t∆ bào lympho, t∆ bào β-langerhans ho=c t∆ bào thϑn kinh ∗=c bi∃t nh;y c0m v+i stress ôxi hóa Nh1 v)y stress ôxi hoá là nguyên nhân khΙi ∗i<m phát sinh ra nhi7u b∃nh nh1: ung th1, ∗Ηc thuρ tinh th<, teo c,, gia tΘng lão hoá… Stress ôxi hoá là mΚt trong nhi7u nguyên nhân gây ra nhΧng b∃nh ∗a y∆u tΑ nh1: b∃nh Alzheimer, tê th:p, tim m;ch… Hình 1.9 là s, ∗Λ b0n ch:t nhΧng mΑi liên h∃ giΧa các gΑc tΕ do chính và nhΧng d;ng ho;t ∗Κng c.a nit,, ôxi tham gia vào hi∃n t1Βng stress ôxi hóa (Finkel, 2001; Fridovich, 1995; Hrbac, Kohen, 2000; Toyokuni, 1999)

D;ng ho;t ∗Κng c.a nit, và ôxi tham gia vào hi∃n t1Βng stress ôxi hóa

1.7.1.4 M∗i quan h2 gi<a các ch t ôxi hóa (oxidants) v#i các quá trình b2nh lý

N∆u nh1 quá trình gây ∗Κc t∆ bào c.a các gΑc tΕ do c.a ôxi ∗ã ∗1Βc bi∆t ∗∆n t2 lâu thì vai trò sinh hΡc c.a chúng l;i m+i chΜ ∗1Βc phát hi∃n vào cuΑi nhΧng nΘm

60 c.a th∆ kρ XX

η m≅c t∆ bào, khi có stress ôxi hóa, các gΑc tΕ do gây ra ôxi hóa Ι màng t∆ bào (lipoprotein) và Ι protein, Ι nucleoprotein… Quá trình này x0y ra theo 3 giai

∗o;n:

- Giai ∗o;n "khΙi ∗Κng" còn gΡi là "kh,i mào" ph0n ≅ng

- Giai ∗o;n lan truy7n ph0n ≅ng

ONOOH peroxytnitride

Anion superoxit

NO+

GΑc monoxit nit,

H2O2Hydro peroxit

HOŸ

Perôxy hóa

các Lipid

GΑc hydroxyl

ROOŸGΑc peroxyl

Ôxi hóa ADN

Nit, hóa các protein Ôxi hóa các protein

- Giai ∗o;n k∆t thúc ph0n ≅ng, khi mà các gΑc tΕ do t1,ng tác v+i nhau, t;o

ra nhΧng hΒp ch:t b7n Tuy v)y c8ng có các gΑc ti∆p tΗc b4 phân h.y thành ankan (nh1 etan, petan) ho=c thành andehit (nh1 malondiandehit, MDA)

1 NhΧng tr;ng thái b∃nh lý chính liên quan m)t thi∆t ∗∆n gΑc tΕ do

NhΛi máu

B∃nh c, tim

B[ng Lão hóa V?y n∆n Ung th1

>Κt qu]

Parkinson

X, c≅ng cΚt bên teo c, Alzheimer

M)

X, vΧa TΘng huy∆t

Các s0n ph?m trung gian c.a ph0n ≅ng này gây ra:

* RΑi lo;n c:u trúc t∆ bào

* Gi0m ho;t ∗Κ enzym g6n v+i màng

* Thay ∗ i c:u trúc thΗ th< b7 m=t t∆ bào

* Bi∆n ∗ i tính ch:t các axit nucleic, các protein

* Làm b:t ho;t nhi7u h∃ enzym (các h∃ dehydrogenase, polymerase, adenyl cylase…)

Do nhΧng tác ∗Κng ∗ó mà gΑc tΕ do có liên h∃ m)t thi∆t, có tính nhân qu0 v+i nhi7u b∃nh và nhi7u quá trình b∃nh lý Ngày nay ∗ã bi∆t ∗∆n có trên 60 lo;i b∃nh có liên quan ∗∆n tác dΗng ∗Κc h;i, b:t lΒi do gΑc tΕ do gây ra: Hình 1.10 trình bày nhΧng tr;ng thái b∃nh lý chính do gΑc tΕ do gây ra (Allen, Tresini, 2000; Baud, I., Ardaillou, 1986; Beckman, Ames, 1998; Davies, 1999; Gutteridge, 1993;

Halliwell, 2001; Harman, 1981; Kaltschmidt, et al., 1999; Kaul et al., 2001; Sen,

2000)

Do vi∃c sinh ra các gΑc tΕ do trong t∆ bào là không th< tránh kh[i, nên vi∃c chΑng l;i nhΧng tác h;i c.a gΑc tΕ do là t:t y∆u Trong ∗i7u ki∃n sinh lý, c, th< ng1Φi có mΚt h∃ thΑng các ch:t có kh0 nΘng ph0n ≅ng ∗< lo;i b[, phân h.y các d;ng ôxi ho;t ∗Κng (các gΑc tΕ do) H∃ thΑng các ch:t này ∗1Βc gΡi chung là các ch:t

chΑng ôxi hóa (antioxidants)

1.7.2.1 H2 th∗ng các ch t ch∗ng ôxi hóa có b7n ch/t enzym

Các ch:t chΑng ôxi hóa ch y∆u trong t∆ bào c.a c, th< ng1Φi gΛm nhΧng enzym SOD - Superoxide dismutase, catalase và GSHPO - glutathione peroxydase (Mates, 2000; Rice-Evans, Miller, 1994)

Enzym SOD có m=t trong t:t c0 các t∆ bào có chuy<n hoá ôxi Ch≅c nΘng

c.a enzym này là xúc tác quá trình phân huρ superoxit (Fridovich, 1995)

2 2

2 2

0 8

•

8

Catalase là mΚt ch:t chΑng ôxi hoá vì nó xúc tác ph0n ≅ng phân huρ H2O2 Tuy nhiên catalase không phân huρ ∗1Βc các peroxyl hΧu c, và c0 H2O2 khi Ι nΛng ∗Κ

th:p (Kohen et al., 1992; Lardinois, 1995)

2H2O2 2H2O + O2

Glutathione peroxydase (GSHPO) là enzym xúc tác cho ph0n ≅ng lo;i b[

các H2O2 hΧu c, và vô c, H2O2 khi m+i t;o ra v+i nΛng ∗Κ th:p, x0y ra ph0n ≅ng c.a glutathione (GSH) v+i H2O2 nhΦ enzym GSHPO xúc tác:

2GSH + LOOH GSSG + LOH + H2O Enzym GSHPO có Ι ty th<, l;p th< và bào t1,ng, nó ch≅a selen trong trung tâm ho;t ∗Κng Vì v)y hàm l1Βng selen trong c, th< liên quan ch=t chβ v+i ho;t ∗Κ c.a enzym này Enzym không chΜ phân h.y H2O2 mà c0 các peroxyl hΧu c, khác Nh1 v)y kh0 nΘng lo;i b[ các peroxyl phΗ thuΚc vào ho;t ∗Κ c.a enzym GSHPO và

nΛng ∗Κ c.a glutathione (Chance et al., 1979; Schafer, Buettner, 2001)

1.7.2.2 H2 th∗ng các ch t ch∗ng ôxi hoá có b7n ch/t không ph7i enzym, còn g>i

là các “b?y” g∗c t4 do

Có r:t nhi7u ch:t hoá hΡc có kh0 nΘng chΑng ôxi hoá th< hi∃n qua ph0n ≅ng thu dΡn các gΑc peroxyl, ôxi ∗,n bΚi, các gΑc tΕ do khác, ho=c gián ti∆p ngΘn ch=n quá trình ôxi hoá sinh hΡc Chúng có th< có s_n trong c, th< ho=c ∗1Βc b sung t2 bên ngoài NhΧng nhóm chính là nhóm các ch:t polyphenol, các thiol, nhóm các phΑi tΓ c.a Fe (hay Cu), muΑi selen và ph≅c c.a Se4+, nhóm các ch:t ch≅a nhi7u nΑi ∗ôi liên hΒp (Halliwell, 1990; 1995; Kilmartin, 2001)

OH + 2R :

O

O + 2RH

+ D;ng ôxi hóa c.a chúng có th< chuy<n thành d;ng l1∴ng gΑc và có kh0 nΘng ph0n

≅ng v+i hai gΑc tΕ do khác Tuy nhiên sΕ chuy<n d;ng theo khuynh h1+ng này t1,ng ∗Αi y∆u

do r:t tΑt

+ Các polyphenol (d;ng ortho) có kh0 nΘng t;o ph≅c (chelate hoá) v+i ion s6t (ho=c

∗Λng) và nh1 v)y có th< làm m:t kh0 nΘng xúc tác c.a nhΧng ion này ∗< t;o ph0n

≅ng Fenton

Các vitamin E, A có ch≅c phenol Ι v4 trí para nên không th< hi∃n kh0 nΘng

t;o ph≅c chelate này

Tuy cùng có tác dΗng chΑng ôxi hoá song các polyphenol có nhΧng tính ch:t v)t lý và hoá hΡc khác nhau nên tính ch:t sinh hΡc c.a chúng c8ng r:t khác nhau

a E: là ch:t chΑng ôxi hoá hoà tan trong lipid và phân bΑ kh6p n,i trong t∆

bào, nó ∗1Βc coi nh1 là ch:t b0o v∃ c.a các màng sinh hΡc do kh0 nΘng ngΘn c0n

quá trình peroxyl hoá các axít béo ch1a bão hoà c.a màng Vì tính ch:t 1a lipid nên vitamin E có th< liên k∆t m)t thi∆t v+i phϑn hydrocarbon c.a các axit béo ch1a bão hoà nΑi ∗ôi, do ∗ó có th< ti∆p c)n gϑn v4 trí c.a quá trình peroxyl hoá và d)p t6t chuΟi ph0n ≅ng

MΚt ∗i7u ∗áng chú ý là vitamin E chΜ phát huy tác dΗng khi c, th< ∗ selen Selen có tác dΗng ho;t hoá vitamin E Ho;t tính chΑng ôxi hoá c.a vitamin E có liên quan m)t thi∆t v+i nhΧng ch:t chΑng ôxi hoá hoà tan trong lipid Ι huy∆t t1,ng

và hΛng cϑu ng1Φi tr1Ιng thành (Herrera, Barbas, 2001)

a C: MΚt trong nhΧng tác nhân chΑng ôxi hoá c.a vitamin C là ∗1a

vitamin E t2 d;ng ôxi hoá v7 d;ng khΓ:

Vit E (ox) + Vit C (kh) → Vit E (kh) + Vit C (ox)

H&ng sΑ tΑc ∗Κ ph0n ≅ng khá l+n K = 1,55.106 M-1 giây -1 C, ch∆ này gi0i thích cho

sΕ ít thi∆u hΗt vitamin E Ι ng1Φi

Vitamin C còn có nhΧng tính ch:t chΑng ôxi hoá khác Ι môi tr1Φng n1+c nh1 lo;i hydro peroxyl Nh1ng tính ch:t này chΜ th< hi∃n n∆u không có m=t c.a ion s6t N∆u có m=t ion s6t (nh1 uΑng thuΑc s6t quá li7u cao, v∴ hΛng cϑu gây t n th1,ng c,) thì vitamin C sβ có tính ôxi hoá m;nh Do ∗ó trong thΕc nghi∃m ng1Φi

ta dùng hΟn hΒp ion s6t và vitamin C làm nguΛn sinh gΑc tΕ do (Podmore et al., 1998; Paolini et al., 1999; Samuni et al., 1983)

a : flavonoid là mΚt ch:t r:t ph bi∆n trong thΕc v)t, có b0n ch:t là polyphenol Khi ∗1a flavonoid vào c, th<, chúng sβ tri∃t tiêu các gΑc tΕ do sinh ra trong quá trình sinh lý và b∃nh lý c.a c, th< và t;o nên nhΧng gΑc tΕ do m+i b7n vΧng h,n, không tham gia vào ph0n ≅ng dây truy7n gΑc và ∗1Βc coi là nhΧng "cái bΤy" ∗< lo;i tr2 các gΑc tΕ do ∗Κc h;i (Harborn, 1994)

Cho ∗∆n nay d1Βc hΡc ph1,ng >ông t[ ra hΧu hi∃u trong vi∃c nâng cao s≅c kh[e, nâng cao tu i thΡ cho ng1Φi nh1 nhân sâm, tam th:t, linh chi Nhi7u thuΑc trên th4 tr1Φng ch≅a các ch:t chΑng ôxi hóa nh1 vitamin E, C, -caroten, selen… có th< có nhΧng tác dΗng tích cΕc chΑng lão hóa

1.8 BσNH TIτU >ΩυNG VÀ HOδT TÍNH χC CHϖ ENZYM Υ-GLUCOSIDASE

a Khái ni2m

Ti<u ∗1Φng là mΚt cΘn b∃nh khá ph bi∆n hi∃n nay và có tΑc ∗Κ gia tΘng r:t nhanh B∃nh này n∆u không ∗1Βc ∗i7u tr4 tΑt sβ dΤn ∗∆n nhi7u bi∆n ch≅ng nguy hi<m làm gi0m ch:t l1Βng cuΚc sΑng và ∗e dΡa tính m;ng ng1Φi b∃nh nh1 các t n th1,ng thϑn kinh, tim m;ch, th4 giác, nguy c, nhiΣm trùng… B∃nh ∗ái tháo ∗1Φng (hay còn gΡi là ti<u ∗1Φng) là mΚt b∃nh nguy hi<m ∗=c tr1ng b&ng m≅c ∗1Φng (glucose) trong máu cao, nguyên nhân là do thi∆u insulin có kèm ho=c không kèm theo kháng insulin v+i các m≅c ∗Κ khác nhau NhΧng ng1Φi m6c b∃nh không nhΧng

có l1Βng ∗1Φng trong máu cao, mà c0 trong n1+c ti<u nΧa Chính vì th∆ mà b∃nh

∗ái tháo ∗1Φng có tên gΡi chuyên môn là Diabetes mellitus, theo ti∆ng Hy L;p có

nghλa là m)t ong (NguyΣn Thy Khê et al., 2006)

Theo thΑng kê trên th∆ gi+i hi∃n nay có kho0ng 347 tri∃u ng1Φi m6c b∃nh ti<u ∗1Φng, trong ∗ó hàng nΘm gϑn 10 tri∃u ca m6c b∃nh m+i và h,n 3 tri∃u ng1Φi ch∆t có liên quan ∗∆n ti<u ∗1Φng Trên 80% các ca tΓ vong xu:t hi∃n Ι các quΑc gia thu nh)p th:p và trung bình Theo 1+c tính, ∗∆n nΘm 2030 b∃nh ti<u ∗1Φng sβ là nguyên nhân gây tΓ vong ∗≅ng th≅ 7 (IDF, 2009; WHO, 2013) η Anh kho0ng 1,6 tri∃u ng1Φi b4 ti<u ∗1Φng T;i Mι, sΑ ng1Φi b4 ti<u ∗1Φng tΘng t2 5,3% nΘm 1997 lên 6,5% nΘm 2003 và ti∆p tΗc tΘng r:t nhanh Ng1Φi tu i trên 65 b4 ti<u

∗1Φng g:p hai lϑn ng1Φi tu i 45–54 (Wikipedia - ti<u ∗1Φng) η Vi∃t Nam hi∃n nay

có kho0ng 5 tri∃u ng1Φi m6c b∃nh, chi∆m 6% dân sΑ và dΕ báo tΘng lên 7-8 tri∃u ng1Φi vào nΘm 2025 Theo sΑ li∃u này thì Vi∃t Nam tuy ch1a ∗1Βc x∆p vào danh sách nhΧng quΑc gia có tρ l∃ b∃nh nhân cao nh1ng l;i có tΑc ∗Κ phát tri<n r:t nhanh

>i7u ∗áng lo ng;i là tρ l∃ ng1Φi ti7n ti<u ∗1Φng chi∆m t+i h,n 10% dân sΑ, n∆u không ∗1Βc phát hi∃n s+m và có bi∃n pháp can thi∃p k4p thΦi thì trong thΦi gian ng6n sβ phát tri<n thành b∃nh (HΚi ngh4, 2011)

lo(i b2nh (NguyΣn Thy Khê et al., 2006)

MΚt cách t ng quát, b∃nh ∗ái tháo ∗1Φng ∗1Βc chia làm 2 lo;i chính: lo;i 1

và lo;i 2

B∃nh ∗ái tháo ∗1Φng lo;i 1 th1Φng x0y ra Ι trω em t2 10 tu i trΙ lên và chi∆m 10% trong sΑ các tr1Φng hΒp b4 b∃nh Nguyên nhân là do c, th< không s0n xu:t ∗1Βc insulin vì h∃ thΑng miΣn d4ch c.a c, th< nhϑm lΤn ∗ã t:n công vào các t∆ bào c.a tuy∆n tΗy làm cho tuy∆n tΗy không s0n xu:t ra insulin Khi không có insulin, t∆ bào sβ không chuy<n hóa ∗1Βc glucose làm cho l1Βng glucose trong máu tΘng cao

B∃nh ∗ái tháo ∗1Φng lo;i 2 th1Φng x0y ra Ι ng1Φi trên 50 tu i, chi∆m kho0ng gϑn 90 % trong t ng sΑ tr1Φng hΒp b4 ∗ái tháo ∗1Φng >Αi v+i nhΧng ng1Φi b4 ∗ái tháo ∗1Φng lo;i 2, m=c dù c, th< vΤn s0n xu:t ∗1Βc insulin nh1ng các t∆ bào không ho=c kém nh;y c0m v+i sΕ có m=t c.a insulin L1Βng ∗1Φng trong máu do không ∗1Βc chuy<n hóa thành nΘng l1Βng nên giΧ Ι m≅c cao Khi ∗ó, c, th< ph0n

≅ng b&ng cách tΘng s0n xu:t insulin lên và gây quá t0i cho tuy∆n tΗy Theo thΦi gian, l1Βng insulin ∗1Βc ti∆t ra dϑn dϑn gi0m

B∃nh ∗ái tháo ∗1Φng lo;i 2 còn có nguyên nhân ti7m ?n trong c:u t;o gen,

∗i7u này làm cho b∃nh phát tri<n nhanh h,n N∆u nhΧng ng1Φi mang gen ti7m ?n

∗1Βc phát hi∃n s+m và có bi∃n pháp phòng ng2a b&ng cách Θn uΑng hΒp lí thì b∃nh

có th< không xu:t hi∃n ho=c phát tri<n ch)m, nh1ng b∃nh vΤn giΧ Ι d;ng ti7m ?n Trong tr1Φng hΒp ng1Βc l;i, b∃nh sβ phát tri<n r:t nhanh

!∃ng pháp :i3u tr (NguyΣn Thy Khê et al., 2006; Verma et al., 2010)

Ph(∗ng pháp ∋i=u tr# ∋ái tháo ∋(>ng lo≅i 1: v+i nhΧng ng1Φi m6c b∃nh ∗ái

tháo ∗1Φng lo;i 1, hΡ sβ ph0i tiêm insulin th1Φng xuyên trong c0 cuΚc ∗Φi vì c, th<

hΡ không có kh0 nΘng t;o ra hormon này Insulin có nhi7u lo;i nh1ng n&m trong hai d;ng chính tùy theo tác dΗng nhanh hay ch)m: d;ng tác dΗng nhanh dùng ngay tr1+c bΧa Θn ∗< tΘng l1Βng insulin trong c, th< phù hΒp v+i l1Βng carbohydrat s6p nh)p vào, d;ng tác dΗng ch)m dùng vào bu i tΑi ∗< giΧ l1Βng ∗1Φng trong máu không tΘng vΡt trong nhi7u giΦ vào hôm sau

Hi∃n nay, vi∃c uΑng insulin d;ng viên là không th< vì insulin trong môi tr1Φng d; dày sβ b4 phân h.y Do ∗ó, các nhà khoa hΡc ∗ang nghiên c≅u bΡc insulin trong mΚt v[ nang thích hΒp ∗< thuΑc có th< qua ∗1Βc d; dày, gi0i phóng ra trong ruΚt non và ng:m vào máu ThΦi gian gϑn ∗ây, ta th:y xu:t hi∃n insulin d1+i d;ng bΚt, nó ∗1Βc ∗1a vào máu b&ng ∗1Φng ph i Qua nhi7u nΘm nghiên c≅u, ng1Φi ta phát hi∃n ∗1Βc d;ng thuΑc bΚt này có hi∃u qu0 r:t cao

Ph(∗ng pháp ∋i=u tr# ∋ái tháo ∋(>ng lo≅i 2: phΗ thuΚc vào tình tr;ng c.a

b∃nh nhân, ph1,ng pháp chΧa tr4 g6n li7n v+i vi∃c Θn uΑng thích hΒp, tΘng c1Φng ho;t ∗Κng ChΜ b∃nh nhân ∗ái tháo ∗1Φng lo;i 2 m+i dùng thuΑc uΑng k∆t hΒp v+i nhΧng ch:t ∗=c hi∃u nh&m làm gi0m l1Βng ∗1Φng huy∆t B∃nh nhân có th< dùng riêng thuΑc viên ho=c k∆t hΒp v+i ph1,ng pháp tiêm insulin

ThuΑc sΓ dΗng ∗< ∗i7u tr4 b∃nh ∗ái tháo ∗1Φng lo;i 2 ch y∆u chia ba nhóm: + Nhóm thuΑc thúc tΗy t;ng ti∆t thêm insulin

+ Nhóm thuΑc giúp insulin ho;t ∗Κng hΧu hi∃u h,n

+ Nhóm ngΘn ruΚt b+t h:p thu ch:t ∗1Φng khi Θn b&ng ch:t ≅c ch∆ enzym glucosidase

Υ-Ph1,ng pháp ≅c ch∆ enzym Υ-glucosidase trong ∗i7u tr4 ∗ái tháo ∗1Φng lo;i

2 ∗1Βc 1u tiên sΓ dΗng vì c, ch∆ ∗,n gi0n, an toàn, chΜ x0y ra trong bΚ ph)n tiêu hóa ch≅ không tham gia vào quá trình chuy<n hóa ∗1Φng hay c0i thi∃n ch≅c nΘng c.a insulin c8ng nh1 kích thích sΕ s0n sinh insulin … nh1 các ph1,ng pháp khác

a S∃ l!.c v3 enzym Β-glucosidase

Enzym Υ-glucosidase cón có tên khác nh1 maltase, glucoinvertase,

glucosidoinvertase, glucosidosucrase, maltase-glucoamylase, nitrophenyl Α-Dglucosidase, transglucosidase, Υ-glucopyranosidase, Υ-glucosidase hydrolase, Υ-1,4-glucosidase, thuΚc nhóm hydrolase (nhóm enzym xúc tác các ph0n ≅ng th.y phân) xúc tác ph0n ≅ng phân c6t các liên k∆t 1,4-alpha