pagkosmiopoiese, aristera kai periektike - takes photopoulos

Στόχος επομένως του ανά χείρας βιβλίου είναι να δείξει το κό» χαρακτήρα του φαινομένου της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, δηλαδή να δείξει ότι το φαινόμενο αυτό δεν οφείλεται απλώς στ

ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ, ΑΡΙΣΤΕΡΑ

Κ Α Ι Π Ε Ρ Ι Ε Κ Τ Ι Κ Η Δ Η Μ Ο Κ Ρ Α Τ Ι Α

Διόρθωση: Παναγιώτης Τσιαμούρας

Copyright © 2002 «ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ» - ΤΑΚΗΣ ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΣ

για την ελληνική γλώσσα σε όλο τον κόσμο

Η πνευματική ιδιοκτησία αποκτάται χωρίς καμιά διατύπωση και χωρίς την ανάγκη ρήτρας γορευτικής των προσβολών της Επισημαίνεται πάντως ότι κατά το Ν 2387/20 (όπως έχει τρο- ποποιηθεί με το Ν 2121/93 και ισχύει σήμερα) και κατά τη Διεθνή Σύμβαση της Βέρνης(που έ- χει κυρωθεί με το Ν 100/1975) απαγορεύεται η αναδημοσίευση, η αποθήκευση σε κάποιο σύ- στημα διάσωσης και γενικά η αναπαραγωγή του παρόντος έργου, με οποιονδήποτε τρόπο ή μορφή, τμηματικά ή περιληπτικά, στο πρωτότυπο ή σε μετάφραση ή άλλη διασκευή, χωρίς γραπτή άδεια του εκδότη

ΤΑΚΗΣ ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΣ

ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ, ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Α Γ Ρ Α Μ Μ Α Τ Α ΑΘΗΝΑ 2002

Η τάση της άμεσης δράσης/άμεσης δημοκρατίας 98

Η τάση του ρεφορμισμού ως στρατηγικής 104

Η μεταμοντέρνα τάση 105

Η σοσιαλδημοκρατική τάση 108 Συμπεράσματα για το «κίνημα» της αντιπαγκοσμιοποίησης 108

Η ιδεολογία της κοινωνίας πολιτών 214

Η ιδεολογία της Νέας Τάξης και τα ατομικά δικαιώματα 217

Η ιδεολογία του τέλους της πολιτικής 228 Ιδεολογία, διανοούμενοι και ο ρόλος των ΜΜΕ 232

Το κρισιμότερο θέμα της εποχής μας -το οποίο ήδη έχει οδηγήσει στη δημιουργία ενός άτυπου διεθνούς «κινήματος» εναντίον του- είναι αναμφι-σβήτητα αυτό της παγκοσμιοποίησης Όμως η συζήτηση πάνω στο ζήτη-

μα αυτό χαρακτηρίζεται από μιαν απερίγραπτη σύγχυση όσον αφορά τις θεμελιώδεις έννοιες και την αποτίμηση της σημασίας του - μια σύγχυση, που συχνά κάθε άλλο παρά τυχαία είναι

Μερικοί (συνήθως νεοφιλελεύθεροι και «σοσιαλφιλελεύθεροι» της ντροαριστεράς) συγχέουν την τεχνολογική παγκοσμιοποίηση, η οποία αναφέρεται στις νέες τηλεπικοινωνιακές τεχνολογίες και την επανάσταση της πληροφορικής, που πράγματι έχει σημαντικές θετικές επιπτώσεις, με την οικονομική παγκοσμιοποίηση, και μιλούν για τις δήθεν θετικές επιπτώ-σεις της παγκοσμιοποίησης γενικά

Κε-Αλλοι επικαλούνται το Marx για να δικαιολογήσουν την από μέρους τους υιοθέτηση της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, ως δήθεν αντι-κειμενικής βάσης στην εξελικτική διαδικασία «προόδου» που οδηγεί στον κομμουνιστικό παράδεισο

Ο κοινός παρονομαστής όλων αυτών των ερμηνειών του φαινομένου της παγκοσμιοποίησης, που ξεκινούν τόσο από τη «Δεξιά» όσο και από την «Αριστερά», είναι ότι η σημερινή νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση εί-ναι όχι μόνο μη αντιστρέψιμη αλλά και (για διαφορετικούς λόγους) ευ-πρόσδεκτη

Από την άλλη μεριά, οι αναλυτές που ανήκουν στο χώρο της

σοσιαλδη-μοκρατίας και της ρεφορμιστικής Αριστεράς γενικότερα, δεν βλέπουν καν ένα νέο φαινόμενο στη σημερινή παγκοσμιοποίηση αλλά απλώς μια συνω-μοσία του κεφαλαίου, αν όχι ένα μύθο ή μια «χίμαιρα», και διακρίνουν με-ταξύ της σημερινής νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης και μιας ουτοπι-κής, ελεγχόμενης από τα κράτη-έθνη, οικονομικής παγκοσμιοποίησης, η οποία θα μπορούσε να προέλθει μέσω της άσκησης λαϊκής πίεσης πάνω στις ελίτ από ένα μαζικό κίνημα «αντίστασης» Όπως όμως θα προσπαθή-

σω να δείξω στο βιβλίο αυτό, η παγκοσμιοποίηση στη σημερινή οικονομία της αγοράς μόνο νεοφιλελεύθερη μπορεί να είναι, εφόσον νεοφιλελευθε-ρισμός και παγκοσμιοποίηση είναι αλληλένδετα φαινόμενα που αποτελούν απλώς τις όψεις του ίδιου νομίσματος, δηλαδή, της δυναμικής της οικονο-μίας της αγοράς

Στόχος επομένως του ανά χείρας βιβλίου είναι να δείξει το κό» χαρακτήρα του φαινομένου της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, δηλαδή να δείξει ότι το φαινόμενο αυτό δεν οφείλεται απλώς στις επιλο-γές κάποιων «κακών» κυβερνήσεων, όπως υποστηρίζει η ρεφορμιστική Αριστερά, αλλά στην αλληλεπίδραση αντικειμενικών διαδικασιών (που τέ-θηκαν σε κίνηση με την εγκαθίδρυση της οικονομίας της αγοράς δυο αιώ-νες πριν) και «υποκειμενικών» συνθηκών (που καθορίζονται ως το αποτέ-λεσμα της κοινωνικής πάλης ανάμεσα στις κυρίαρχες και τις εξουσιαζόμε-νες κοινωνικές ομάδες) Μια τέτοια θεώρηση της παγκοσμιοποίησης συνε-πάγεται ότι αντίστοιχα συστημικός πρέπει να είναι και ο χαρακτήρας του κινήματος εναντίον της, με βασική επιδίωξη μια εναλλακτική παγκοσμιο-ποίηση που θα θεμελιώνεται στην ισοκατανομή της πολιτικής και οικονομι-κής δύναμης μεταξύ όλων των πολιτών και την επανενσωμάτωση του Ανθρώπου στη Φύση, δηλαδή την Περιεκτική Δημοκρατία

«συστημι-Στον αγώνα για το κτίσιμο μιας εναλλακτικής δημοκρατικής ποίησης αφιερώνεται το βιβλίο αυτό

παγκοσμιο-Τ.Φ Λονδίνο, Σεπτέμβρης 2001

Πολλά έχουν ακουστεί τα τελευταία χρόνια για τη νέα «Διεθνή των λιτών» που δημιουργήθηκε με αφορμή τις κινητοποιήσεις στο Σιάτλ το

πο-1999, την οποία πολλοί χαρακτήρισαν ως τη «Νέα Αριστερά», κατά το πρότυπο της Αριστεράς που γεννήθηκε στη δεκαετία του '60 Δεν μπορεί βέβαια κανένας να αμφισβητήσει τη σπουδαιότητα των γεγονότων αυτών, που έχουν σηματοδοτήσει τη δημιουργία ενός άτυπου διεθνούς «κινήμα-τος» εναντίον της παγκοσμιοποίησης, αποδεικνύοντας ότι οι σύγχρονοι πολίτες (ιδιαίτερα η νεολαία) δεν είναι τόσο απολιτικοποιημένοι όσο θα ήθελαν οι πολιτικές και οικονομικές ελίτ Μάλιστα το γεγονός ότι το «κίνη-μα» κατά της παγκοσμιοποίησης είναι διεθνές δεν είναι καθόλου ασήμα-ντο: αυτός είναι ο μόνος τύπος κινήματος που έχει νόημα στις σημερινές συνθήκες, προϋποτιθεμένου όμως ότι η διεθνιστική δράση εναντίον της υπερεθνικής ελίτ, την οποία εξετάζει το βιβλίο αυτό, είναι άρρηκτα δεμένη

με την τοπική δράση εναντίον των ντόπιων ελίτ - πράγμα που δεν νει με το σημερινό «κίνημα»

συμβαί-Ωστόσο, τα παραπάνω σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να εκληφθούν ως αιτία εφησυχασμού: στην τωρινή του μορφή, το «κίνημα» κατά της παγκο-σμιοποίησης μπορεί να λειτουργήσει, στην καλύτερη περίπτωση, ως ένα εί-δος «κινήματος αντίστασης» στην παγκοσμιοποίηση, και να πετύχει κάποι-

ου είδους μεταρρυθμίσεις Ωστόσο, ένα «κίνημα αντίστασης» δεν ρεται ποτέ για τη δημιουργία «νέων θετικών αληθειών» (κατά την έκφραση του Κορνήλιου Καστοριάδη), αλλά μόνο για σποραδικές απόπειρες άμυνας

ενδιαφέ-13

απέναντι σε έναν ανίκητο (;) εχθρό Επομένως, μια κριτική της έως τώρα ρείας του «κινήματος» κατά της παγκοσμιοποίησης θα είναι σίγουρα χρήσι-

πο-μη Μια τέτοια κριτική από ριζοσπαστική σκοπιά αποκτά κεφαλαιώδη σία σήμερα, που οι θεωρητικές συζητήσεις πάνω σε ζητήματα αυτού του εί-δους μονοπωλούνται από τους μεταμοντέρνους «διανοούμενους» του κα-τεστημένου Ένας από τους στόχους του παρόντος βιβλίου είναι ακριβώς η συμβολή σε μια τέτοια κριτική, από μια αντισυστημική σκοπιά

σημα-Σίγουρα μια εξέταση του «κινήματος» κατά της παγκοσμιοποίησης οδηγεί σε πολύ πιο σπουδαία ζητήματα, που αφορούν τη φύση της ίδιας της παγκοσμιοποίησης Είναι αλήθεια πως με αφορμή τις κινητοποιήσεις του «κινήματος» κατά της παγκοσμιοποίησης αρκετοί άνθρωποι οδηγήθη-καν στο να ασχοληθούν με την παγκοσμιοποίηση προσπαθώντας να κατα-λάβουν τι είναι στην πραγματικότητα το «φαινόμενο» αυτό Η πλειοψηφία των ανθρώπων αυτών κατά πάσα πιθανότητα δεν κατάφερε να ξεκαθαρί-σει τη σημασία και τις εκφάνσεις της παγκοσμιοποίησης (σημαντικό ρόλο σ' αυτό παίζει ασφαλώς η πλύση εγκεφάλου πάνω στο ζήτημα από τα ΜΜΕ) Όμως, τι είναι στην πραγματικότητα η παγκοσμιοποίηση; Πώς θε-σμοποιείται και για ποιους λόγους γίνεται αυτό; Τι συνέπειες έχει σε πλα-νητικό επίπεδο, αλλά και στο επίπεδο της καθημερινής ζωής; Είναι, ίσως, μια «καλή» διαδικασία; Μήπως είναι αντικειμενικό γεγονός, οπότε μια συ-ζήτηση για το επιθυμητό της χάνει κάθε νόημα; Τι σχέση έχει με μια πραγ-ματικά διεθνιστική παγκόσμια κοινωνία;

Όλα τα παραπάνω ερωτήματα (και πολλά άλλα ακόμη) βρίσκουν την απάντησή τους σ' αυτό το βιβλίο, μια απάντηση που δίνεται με πλήρη συ-νείδηση του τόπου στον οποίο μπορεί να σταθεί εκείνος που την εκφέρει

Με άλλα λόγια, η απάντηση αυτή δεν είναι μια «επιστημονική» θέαση της κοινωνίας, της ιστορίας και της οικονομίας, αλλά μια αυτο-συνείδητη ως προς τους στόχους της και τις προϋποθέσεις της αναλυτική απόπειρα Το ερμηνευτικό σχήμα που προσφέρει ο συγγραφέας είναι ουσιαστικά ένα έργο κατανόησης, που συνίσταται στην αναζήτηση του σημασιακού, του νοηματικού περιεχομένου της παγκοσμιοποίησης Τούτος ακριβώς είναι και ο κύριος στόχος του έργου αυτού, ενώ κατά την ταπεινή άποψη του γράφοντος ο στόχος αυτός εκπληρώνεται με έναν τρόπο όχι μόνο επεξη-γηματικό και σαφή, αλλά και απολαυστικό

Η ανάλυση που κάνει ο συγγραφέας είναι ρητά βασισμένη στο

πρόταγ-μα της Περιεκτικής Δημοκρατίας Η Περιεκτική Δημοκρατία είναι το ταγμα για την άμεση πολιτική δημοκρατία, την οικονομική δημοκρατία (πέ-

πρό-ρα από τα πλαίσια της οικονομίας της αγοράς και του κπρό-ρατικού σμού), τη δημοκρατία στο κοινωνικό πεδίο και την οικολογική δημοκρατία

σχεδια-Η αντίληψη της Περιεκτικής Δημοκρατίας προέρχεται από τη σύνθεση δύο μεγάλων ιστορικών παραδόσεων, της κλασικής δημοκρατικής και της σοσιαλιστικής, αλλά και των ριζοσπαστικών ρευμάτων στα οικολογικά, τα φεμινιστικά και τα απελευθερωτικά κινήματα στο Νότο Από τη σκοπιά της Περιεκτικής Δημοκρατίας ο κόσμος αντιμετωπίζει μια πολυδιάστατη κρίση (οικονομική, οικολογική, κοινωνική, πολιτισμική και πολιτική) η οποία προ-καλείται από τη συγκέντρωση της εξουσίας στα χέρια των διαφόρων ελίτ

ως αποτέλεσμα της εγκαθίδρυσης, κατά τους τελευταίους δύο αιώνες, του συστήματος της οικονομίας της αγοράς, της αντιπροσωπευτικής «δη-μοκρατίας» και των συνακόλουθων ιεραρχικών δομών Το «φαινόμενο» της παγκοσμιοποίησης εντάσσεται στο οικονομικό σκέλος της κρίσης αυτής, και η εξήγησή του ανάγεται στη δυναμική «ανάπτυξη-ή-θάνατος» της οικο-νομίας της αγοράς

Στο σημείο αυτό κρίνουμε ότι πρέπει να σταθούμε στο ζήτημα του πώς καθορίζονται οι κοινωνικές εξελίξεις: από το θεσμικό πλαίσιο, ή από τις αξίες και τις συγκεκριμένες στάσεις των ανθρώπων; Στο παρόν βιβλίο αποφεύγονται με δεξιοτεχνία οι δύο συζυγείς «παγίδες» στις οποίες σχε-δόν πάντοτε οδηγούνται οι αναλυτές: από τη μια μεριά η αντίληψη ότι το θεσμικό πλαίσιο (οι «αντικειμενικές» συνθήκες) επικαθορίζει τις λοιπές κοι-νωνικές εξελίξεις, ενώ από την άλλη μεριά η πεποίθηση ότι οι «υποκειμενι-κές» συνθήκες είναι όχι απλώς ανεξάρτητες από το θεσμικό πλαίσιο, αλλά

εν πολλοίς το διαμορφώνουν Σύμφωνα με το πρόταγμα της Περιεκτικής Δημοκρατίας είναι η αλληλεπίδραση μεταξύ των «υποκειμενικών» παραγό-ντων (δηλ το αποτέλεσμα της κοινωνικής πάλης ανάμεσα στις κυρίαρχες και τις εξουσιαζόμενες κοινωνικές ομάδες σε κάθε ιστορική στιγμή) και των «αντικειμενικών» παραγόντων (δηλ η δυναμική «ανάπτυξη-ή-θάνατος» της οικονομίας της αγοράς και οι τεχνολογικές και οργανωτικές συνέπειές της) που έχει καθορίσει διαχρονικά το χαρακτήρα της νεωτερικής κοινω-νίας Εν ολίγοις, η προτεραιότητα δεν δίνεται ούτε στις «αντικειμενικές»

ούτε στις «υποκειμενικές» συνθήκες: μόνο μια σύνθεση των δύο μπορεί να βοηθήσει σε μια κατανόηση της ιστορίας (και συνεπώς και της κοινωνίας, καθώς οι δύο είναι αδιαχώριστες)

Έχοντας εξετάσει το είδος της παρούσας αναλυτικής προσπάθειας,

περνάμε τώρα στο περιεχόμενο της Μια σημαντική διάκριση που τονίζει ο

Τάκης Φωτόπουλος είναι αυτή ανάμεσα σε «παγκοσμιοποίηση» και θνοποίηση» Η σημερινή οικονομία της αγοράς είναι διεθνοποιημένη (δη-λαδή οι αγορές έχουν διεθνοποιηθεί, με την έννοια των ανοιχτών συνόρων για την ελεύθερη διακίνηση του κεφαλαίου και των εμπορευμάτων, ενώ το κράτος εξασφαλίζει ένα σταθερό πλαίσιο για την οικονομία της αγοράς) αλλά όχι παγκοσμιοποιημένη - καθώς η ίδια η παραγωγή δεν έχει διεθνο-ποιηθεί στην τωρινή οικονομία Ακόμη κι έτσι, σύμφωνα με την προσέγιση του συγγραφέα η παγκοσμιοποίηση σε καμία περίπτωση δεν είναι «μύ-θος»: η νέα μορφή της οικονομίας της αγοράς που έχει εγκαθιδρυθεί στο τελευταίο τέταρτο του αιώνα περίπου, αντιπροσωπεύει μια δομική αλλα-

«διε-γή, μια μετατόπιση σε μια νέα μορφή νεωτερικότητας, δηλαδή μια πιση από την κρατικιστική στη νεοφιλελεύθερη νεωτερικότητα, και όχι απλώς μια αλλαγή στην οικονομική πολιτική, όπως υποστηρίζουν τα ρε-φορμιστικά ρεύματα στους κόλπους της Αριστεράς Με αυτή την έννοια, η σημερινή παγκοσμιοποίηση (ή, ορθότερα, διεθνοποίηση) είναι πράγματι ένα νέο φαινόμενο, παρόλο που είναι το αποτέλεσμα της δυναμικής της οικονομίας της αγοράς η οποία εγκαθιδρύθηκε δύο αιώνες πριν

μετατό-Στο σύστημα της διεθνοποιημένης οικονομίας της αγοράς οι κές πολιτικές των εθνικών κυβερνήσεων και η αναπαραγωγή της ίδιας της οικονομίας ανάπτυξης καθορίζονται από τη διακρατική διακίνηση των εμπορευμάτων και του κεφαλαίου, ενώ οι διεθνείς θεσμοί εκπροσωπούν

οικονομι-τα συμφέρονοικονομι-τα των υπερεθνικών οικονομικών ελίτ, και απλώς ούν τη διεθνοποίηση της οικονομίας της αγοράς, χωρίς να είναι αυτοί οι

θεσμοποι-«δημιουργοί» της Χρησιμοποιώντας μια εναλλακτική ορολογία, θα

μπο-ρούσαμε να πούμε ότι οι διεθνείς αυτοί θεσμοί απλώς θεσμοποιούν, χωρίς

να θεσμίζουν τη διεθνοποίηση της οικονομίας της αγοράς

Στην πραγματικότητα, το άνοιγμα και η απελευθέρωση των αγορών ήταν απλώς μέρος μιας ιστορικής τάσης (η οποία έχει τεθεί σε κίνηση από τις ελίτ που ελέγχουν την οικονομία της αγοράς από τότε που εγκαθιδρύ-

θηκε) για την ελαχιστοποίηση των κοινωνικών ελέγχων πάνω στις αγορές και ιδιαίτερα εκείνων που είχαν ως στόχο την προστασία της εργασίας και του περιβάλλοντος, οι οποίοι παρεμπόδιζαν την οικονομική «αποτελεσμα-τικότητα» και κερδοφορία Με άλλα λόγια, τα αιτήματα διαφόρων ρεφορ-μιστών (οι οποίοι όλως «περιέργως» τυγχάνουν ευρείας αποδοχής από το κατεστημένο), που αναφέρονται σε «αυτόνομες» εθνικές πολιτικές οι οποί-

ες θα αναστρέψουν την «προδοσία» της Αριστεράς από τις λεύθερες κυβερνήσεις, είναι ουτοπικά, με την αρνητική έννοια του όρου Έτσι, με βάση την παραπάνω ανάλυση μπορεί να γίνει κατανοητή μια άλλη διάκριση, που γίνεται για πρώτη φορά (απ' όσο γνωρίζουμε) σ' αυτό

σοσιαλφιλε-το βιβλίο: η διάκριση ανάμεσα σε «συστημικές» και «μη συστημικές» σεγγίσεις Ο συγγραφέας ονομάζει «συστημικές» όλες εκείνες τις προ-σεγγίσεις στην παγκοσμιοποίηση οι οποίες, για να την ερμηνεύσουν, ανα-φέρονται στα δομικά χαρακτηριστικά του υπάρχοντος κοινωνικο-οικονομι-κού συστήματος, είτε σιωπηρά είτε ρητά Αντίστοιχα, ονομάζει «μη συστη-μικές» όλες εκείνες τις προσεγγίσεις στην παγκοσμιοποίηση οι οποίες, για

προ-να την ερμηνεύσουν, απρο-ναφέρονται σε διάφορους εξωγενείς παράγοντες που δεν είναι άμεσα συνδεδεμένοι με τα δομικά χαρακτηριστικά και τη δυ-ναμική του συστήματος της οικονομίας της αγοράς Από τα παραπάνω εί-ναι προφανές πως η προβληματική που έχει αναπτυχθεί από τους υποστη-ρικτές του προτάγματος της Περιεκτικής Δημοκρατίας εντάσσεται στις

«συστημικές» προσεγγίσεις

Χρησιμοποιώντας ως σημείο εκκίνησης την παραπάνω διάκριση, ο γραφέας προσφέρει μια εκτενέστατη κριτική των διαφόρων θεωρητικών θέσεων που έχουν διατυπωθεί για να εξετάσουν το «φαινόμενο» της πα-γκοσμιοποίησης, δίνοντας περισσότερο βάρος στην ανάλυση των «μη συ-στημικών» προσεγγίσεων (καθώς αυτές είναι κυρίαρχες ανάμεσα στους ακαδημαϊκούς και στους «διανοούμενους» των ΜΜΕ) Δεν πρόκειται να συ-ζητήσουμε εδώ όλες τις κατηγοριοποιήσεις του συγγραφέα για τις «μη συστημικές» προσεγγίσεις (κάτι τέτοιο θα ήταν όχι απλώς αδύνατο στον περιορισμένο αυτό χώρο, αλλά και ανούσιο) Θα αρκεστούμε απλώς στο

συγ-να ασυγ-ναφερθούμε στον ιδιαίτερα εύστοχο όρο «ρεφορμιστική Αριστερά», που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας για να περιγράψει τις «μη συστημικές» προσεγγίσεις στην παγκοσμιοποίηση Σύμφωνα με το βιβλίο αυτό, η ρε-

17

φορμιστική Αριστερά συναποτελείται από το σύνολο των διανοουμένων, κινημάτων και πολιτικών κομμάτων στην Αριστερά που υιοθετούν μια «μη συστημική» προσέγγιση στην παγκοσμιοποίηση σύμφωνα με την οποία η παγκοσμιοποίηση οφείλεται σε εξωγενείς αλλαγές στην οικονομική πολιτι-

κή, και, ως τέτοια, είναι αντιστρέψιμη ακόμη και εντός του συστήματος της οικονομίας της αγοράς

Όπως εύκολα μπορεί να καταλάβει κανείς, η θέση πάνω στην σμιοποίηση (μια θέση που αντανακλά μύριες άλλες αναλυτικές λεπτομέ-ρειες) διαφοροποιεί την κρατικιστική Αριστερά, αλλά δυστυχώς και ένα τμήμα της συγχυσμένης πάνω στο θέμα ελευθεριακής Αριστεράς, από το πρόταγμα της Περιεκτικής Δημοκρατίας (από τη σκοπιά του οποίου, όπως προείπαμε, είναι γραμμένο το βιβλίο αυτό) Για παράδειγμα, σήμερα υπάρχει μια ολόκληρη σχολή τέως μαρξιστών διανοουμένων οι οποίοι αυ-τοχαρακτηρίζονται αντικαπιταλιστές (προφανώς για να διατηρήσουν και την παλιά τους «πελατεία»), ενώ οι θέσεις τους κάθε άλλο παρά αντικαπι-ταλιστικές είναι Έτσι, παρατηρείται το εξής «παράδοξο»: βιβλία συγγρα-φέων που θεωρούν εαυτούς ριζοσπάστες, αν όχι μαρξιστές (μολονότι στην πραγματικότητα υποστηρίζουν καθαρά ρεφορμιστικές θέσεις) αγκα-λιάζονται όχι μόνο από τα ΜΜΕ, αλλά και από ένα ευρύ πολιτικό φάσμα που περιλαμβάνει βουλευτές της ηγετικής φατρίας μέσα στο κυβερνών κόμμα, νεορθόδοξους, μέχρι το ΚΚΕ και κόμματα της εξωκοινοβουλευτι-κής Αριστεράς!

παγκο-Το βιβλίο που ο αναγνώστης κρατά στα χέρια του ξεφεύγει από τέτοιες λογικές, καθώς καταδεικνύει ανοικτά τις αναντιστοιχίες, τα λογικά σφάλ-ματα και τις εσκεμμένες ανακρίβειες τόσο της κρατικιστικής Αριστεράς όσο και των νεοφιλελεύθερων διανοουμένων Η ανάλυση του Τάκη Φωτό-πουλου ανάγει την παρούσα πολυδιάστατη κρίση στο ίδιο το σύστημα της οικονομίας της αγοράς και της αντιπροσωπευτικής «δημοκρατίας», που εξασφαλίζει τη σημερινή πελώρια και συνεχώς διογκούμενη συγκέντρωση εξουσίας Στο βιβλίο αυτό αποδεικνύεται, όπως προαναφέραμε, ότι ο νεο-φιλελευθερισμός και η ίδια η παγκοσμιοποίηση όχι μόνο δεν είναι κάτι άσχετο από τη δυναμική της οικονομίας της αγοράς αλλά και ότι αποτε-λούν όψεις του ίδιου νομίσματος Δηλαδή, η παγκοσμιοποίηση μέσα στην οικονομία της αγοράς δεν μπορεί παρά να είναι νεοφιλελεύθερη - πράγμα

που σημαίνει ότι δεν έχει νόημα η πάλη κατά της νεοφιλελεύθερης σμιοποίησης εάν δεν έχει ως στόχο το ίδιο το σύστημα της οικονομίας της αγοράς Συνεπώς, στόχος των ριζοσπαστών πρέπει να είναι το κτίσιμο ενός κινήματος με καθαρά αντισυστημικα αιτήματα που θα επιδιώκει τη δημιουργία μιας άλλης διεθνούς οικονομικής τάξης, η οποία θα θεμελιώ-νεται στην οικονομική δημοκρατία, δηλαδή την ισοκατανομή δύναμης στο οικονομικό πεδίο, και μιας εναλλακτικής πολιτικής και κοινωνικής οργάνω-σης που θα στηρίζεται σε αμεσοδημοκρατικές δομές αυτοδιεύθυνσης Στη βάση αυτής της προβληματικής, η συζήτηση ξεκίνα με μια λεπτο-μερέστατη ανάλυση -οι θεωρητικές διακρίσεις που εισάγει ο συγγραφέας είναι πολύτιμες για κάθε σοβαρή εξέταση του ζητήματος- των διαφόρων προσεγγίσεων πάνω στην οικονομική παγκοσμιοποίηση (κεφάλαιο 1), η οποία βέβαια αποτελεί μόνο μια συνιστώσα της παγκοσμιοποίησης Μια λογική συνέπεια των θεωρητικών διαφορών αυτών είναι οι συγχύσεις και αντιφάσεις που εμφανίζονται στο «κίνημα» ενάντια στην παγκοσμιοποίηση (κεφάλαια 2&4) Το πρώτο μέρος κλείνει με την πρόταση (κεφάλαιο 3) για

παγκο-το κτίσιμο μιας νέας ριζοσπαστικής διεθνιστικής Αριστεράς, με στόχο μια εναλλακτική παγκοσμιοποίηση που θα θεμελιώνεται στην ισοκατανομή της πολιτικής και οικονομικής δύναμης και την επανενσωμάτωση του Ανθρώ-που στη Φύση, δηλαδή την Περιεκτική Δημοκρατία Στο δεύτερο μέρος τα ζητήματα αυτά επεκτείνονται, με μια διεξοδική συζήτηση της ιδεολογίας της παγκοσμιοποίησης, καθώς και της σχέσης της με τις θέσεις των δια-φόρων τμημάτων της Αριστεράς πάνω στο θέμα (κεφάλαια 4-6) Στο τρίτο μέρος αναλύονται οι συνέπειες της παγκοσμιοποίησης τόσο στο οικονομι-

κό πεδίο (κεφάλαιο 7) όσο και σε σχέση με την καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος (κεφάλαιο 8) σε μια απόπειρα να καταδειχθεί η οικο-κατα-στροφική φύση του συστήματος της διεθνοποιημένης οικονομίας της αγο-ράς Στο τέταρτο και τελευταίο μέρος βλέπουμε πως η παγκοσμιοποίηση σίγουρα δεν είναι μια αφηρημένη «ακαδημαϊκή» έννοια, που αφορά κάποι-ους στο εξωτερικό, αλλά ότι έχει θεμελιακές συνέπειες για την Ελλάδα,

η οποία σήμερα έχει ενταχθεί πλήρως, μέσω της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της ΟΝΕ, στη διεθνοποιημένη οικονομία της αγοράς Οι οικονομικές, πολι-τικές και πολιτιστικές επιπτώσεις της ένταξης αυτής εξετάζονται συστη-ματικά στα κεφάλαια 9-11 Το συμπέρασμα από την ανάλυση αυτή -δοθεί-

σας της θέσης της Ελλάδας στην ημιπεριφέρεια του παγκόσμιου μικού συστήματος- είναι πως κάθε κίνημα που θέλει να ενισχύσει την τοπι-

οικονο-κή αυτοδυναμία οφείλει να θέσει ως ενδιάμεσους στόχους α) την έξοδο της χώρας μας από την ΟΝΕ και β) τον αγώνα για το κτίσιμο μιας άλλης συνομοσπονδιακής Ευρώπης των λαών -στη θέση της σημερινής Ευρώ-πης των αγορών- που θα θεμελιώνεται στην ισοκατανομή της πολιτικής και οικονομικής δύναμης μεταξύ όλων των πολιτών της

Κλείνουμε με μια υποκειμενική (αλλά σίγουρα όχι αυθαίρετη) συνολική

κρίση για το Παγκοσμιοποίηση, Αριστερά και Περιεκτική Δημοκρατία·, το

παρόν έργο αποτελεί, κατά την άποψή μας, σημαντικότατη συμβολή σε μια ριζοσπαστική ανάλυση του κυριότερου φαινομένου της εποχής μας, και καλύπτει ένα κενό στη βιβλιογραφία, όχι μόνο την ελληνική, αλλά και

« Σ Υ Σ Τ Η Μ Ι Κ Ε Σ » ΚΑΙ « Μ Η Σ Υ Σ Τ Η Μ Ι Κ Ε Σ » Π Ρ Ο Σ Ε Γ Γ Ι Σ Ε Ι Σ

Σ Τ Η Ν Π Α Γ Κ Ο Σ Μ Ι Ο Π Ο Ι Η Σ Η

Εισαγωγή

Σήμερα σχεδόν οι πάντες μιλούν για την παγκοσμιοποίηση, αλλά γοι επιχειρούν να την ορίσουν Το πρώτο λοιπόν ερώτημα που προκύπτει από μια εξέταση του λεγόμενου «ζητήματος της παγκοσμιοποίησης» αναφέρεται στην ίδια την έννοια και τη σημασία της παγκοσμιοποίησης Αυτό είναι ένα ιδιαίτερα σημαντικό θέμα με δεδομένη την παρούσα σύγ-χυση πάνω στο ζήτημα, που είναι φανερή όχι μόνο σε συζητήσεις ανάμε-

λί-σα σε πολιτικούς και δημοσιογράφους αλλά ακόμη και ανάμελί-σα σε ρητικούς της Αριστεράς Παράλληλα είναι προφανές ότι το περιεχόμενο και η σημασία που προσδίδουμε στην παγκοσμιοποίηση έχουν άμεση σχέση με τις πολιτικές, οικονομικές, κοινωνικές, πολιτιστικές και οικολο-γικές συνέπειες που αποδίδουμε στην παγκοσμιοποίηση - μια εξέταση των οποίων θα μας οδηγήσει αναπόφευκτα στις κύριες προσεγγίσεις πά-

θεω-νω στην παγκοσμιοποίηση

Η σύγχυση άλλωστε που ανέφερα προκύπτει όχι μόνο εξαιτίας της συνήθους έλλειψης διαύγειας στον ορισμό της παγκοσμιοποίησης, αλ-

λά, κυρίως, εξαιτίας των θεμελιωδών διαφορών στις απόψεις πάνω στη φύση της οικονομικής παγκοσμιοποίησης Όμως, δεν θα πρέπει να ξε-χνάμε ότι, αν και συνήθως είναι η οικονομική παγκοσμιοποίηση που έχουν κατά νου πολλοί άνθρωποι, όταν μιλάνε για την παγκοσμιοποίηση,

η οικονομική παγκοσμιοποίηση είναι μόνο μια όψη (ή μια συνιστώσα)

-μολονότι είναι η κύρια- της παγκοσμιοποίησης Με άλλα λόγια, θα ρούσε κανείς να μιλήσει ακόμη για τεχνολογική, πολιτική, πολιτιστική και κοινωνική παγκοσμιοποίηση

μπο-Έτσι η τεχνολογική παγκοσμιοποίηση αναφέρεται στις νέες κοινωνιακές τεχνολογίες και στην επανάσταση της πληροφορικής

τηλεπι-Η πολιτική παγκοσμιοποίηση αναφέρεται στην παρακμή του κράτους (τουλάχιστον σε ό,τι αφορά την οικονομική κυριαρχία).1

έθνους-Η πολιτιστική παγκοσμιοποίηση αναφέρεται στην παρούσα ποίηση της κουλτούρας, όπως εκφράζεται για παράδειγμα από το γεγο-νός ότι σχεδόν οι πάντες στο σημερινό «παγκόσμιο χωριό» βλέπουν πά-

ομογενο-νω κάτω τις ίδιες τηλεοπτικές σειρές και τις ίδιες βιντεοταινίες, λώνουν -ή ποθούν να καταναλώνουν- τα ίδια προϊόντα κ.λπ

κατανα-Τέλος, η κοινωνική παγκοσμιοποίηση αναφέρεται στην

ομογενοποίη-ση του ομογενοποίη-σημερινού τρόπου ζωής, ο οποίος βασίζεται σε μια ατομικιστική και καταναλωτική κουλτούρα

Μολονότι αυτές οι όψεις (ή συνιστώσες) της παγκοσμιοποίησης είναι

σε μεγάλο βαθμό αλληλένδετες, ωστόσο, θα μπορούσε κανείς να στηρίξει ότι είναι η οικονομική παγκοσμιοποίηση που καθορίζει τις άλ-λες συνιστώσες της Αυτό συμβαίνει επειδή, όπως επιχείρησα να δείξω αλλού,2 σε μια οικονομία της αγοράς το οικονομικό στοιχείο είναι το κυ-ρίαρχο στοιχείο στην κοινωνία - ένα γεγονός που δεν αποκλείει την αυ-τονομία των άλλων στοιχείων Με άλλα λόγια, η σχέση ανάμεσα στα διά-φορα στοιχεία είναι ασύμμετρη με την έννοια ότι στην οικονομία της αγοράς είναι το οικονομικό στοιχείο που καθορίζει το πολιτικό στοιχείο, ενώ, για παράδειγμα, η κατάσταση ήταν η αντίστροφη στις πρώην «κομ-μουνιστικές» κοινωνίες στις οποίες ήταν το πολιτικό στοιχείο που καθό-

υπο-1 Για τη σχετική ανάδυση μιας Νέας Παγκόσμιας Τάξης που βασίζεται στην ιδεολογία ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα πρέπει να προηγούνται της εθνικής κυ- ριαρχίας, με το νέο NATO και το ρόλο του στο Κόσοβο να είναι ένα προφανές

παράδειγμα, βλ Τ φωτόπουλος, Η Νέα Τάξη στα Βαλκάνια, Αθήνα: Στάχυ, 1999,

σελ 83-134

2 Βλ Τ Fotopoulos, «The Myth of Postmodernity», Democracy and Nature,

τόμ 7, αρ 1, (Μάρ 2001), σελ 27-75

ριζε το οικονομικό Ωστόσο, η σχέση ανάμεσα στα διάφορα στοιχεία ναι μια σχέση αυτονομίας και αλληλεξάρτησης Δηλαδή, η κουλτούρα, η οικονομία και η πολιτική δεν είναι ανεξάρτητες «σφαίρες», αλλά αλληλε-ξαρτώμενες, και αυτό συμβαίνει ακόμη και στην οικονομία της αγοράς όπου ο διαχωρισμός σε σφαίρες είναι προφανής Έτσι σε αυτή την προ-βληματική υπάρχει μια διαδικασία αλληλεπίδρασης στην οποία η οικο-νομική παγκοσμιοποίηση προωθείται από την τεχνολογική παγκοσμιο-ποίηση αλλά επίσης την ενισχύει, η πολιτική παγκοσμιοποίηση είναι το αναγκαίο συμπλήρωμα της οικονομικής παγκοσμιοποίησης, ενώ η κοι-νωνική και η πολιτιστική παγκοσμιοποίηση είναι οι αναπόφευκτες συνέ-πειες της οικονομικής παγκοσμιοποίησης Στο υπόλοιπο αυτής της ερ-γασίας, θεωρώντας δεδομένο ότι η κύρια συνιστώσα ή όψη της παγκο-σμιοποίησης είναι η οικονομική, θα επικεντρωθώ στην οικονομική πα-γκοσμιοποίηση

εί-Αρχικά θα πρέπει να κάνουμε τη βασική διάκριση μεταξύ της νομικής παγκοσμιοποίησης και της διεθνοποίησης της οικονομίας της αγοράς

οικο-Η «παγκοσμιοποίηση» αναφέρεται στην περίπτωση μιας παγκόσμιας οικονομίας χωρίς σύνορα στην οποία ο οικονομικός εθνικισμός έχει εξα-λειφθεί και η ίδια η παραγωγή έχει διεθνοποιηθεί με την έννοια ότι οι με-γάλες επιχειρήσεις έχουν γίνει α-κρατικά σώματα που εμπλέκονται σε έναν ενιαίο εσωτερικό καταμερισμό της εργασίας ο οποίος καλύπτει πολλές χώρες

Από την άλλη μεριά, η «διεθνοποίηση» αναφέρεται στην περίπτωση όπου οι αγορές έχουν διεθνοποιηθεί, με την έννοια των ανοιχτών συνό-ρων για την ελεύθερη διακίνηση του κεφαλαίου και των εμπορευμάτων (και, εντός των οικονομικών μπλοκ όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση, ακόμη και της εργασίας), αλλά τα έθνη-κράτη εξακολουθούν να υπάρχουν και να μοιράζονται την εξουσία με τις πολυεθνικές επιχειρήσεις, σε ένα σύστη-

μα στο οποίο ο ρόλος του κράτους περιορίζεται προοδευτικά στο να εξασφαλίζει ένα σταθερό πλαίσιο για την οικονομικά αποτελεσματική λειτουργία της αγοράς

Στο σύστημα της διεθνοποιημένης οικονομίας της αγοράς, οι μικές πολιτικές των εθνικών κυβερνήσεων και η αναπαραγωγή της ίδιας

οικονο-της οικονομίας ανάπτυξης3 καθορίζονται από τη διακρατική διακίνηση των εμπορευμάτων και του κεφαλαίου ενώ οι διεθνείς θεσμοί όπως το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, η Παγκόσμια Τράπεζα και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου (ΠΟΕ) τυπικά μεν δρουν υπό τις οδηγίες των εθνών-κρατών που συμμετέχουν σ' αυτούς, αλλά στην πραγματικότητα εκπροσωπούν τα συμφέροντα των υπερεθνικών οικονομικών ελίτ, οι οποίες ούτως ή άλλως παίζουν έναν αποφασιστικό ρόλο στη διαδικασία της εκλογής των κυβερνώντων πολιτικών ελίτ στις μείζονες οικονομίες της αγοράς

Είναι συνεπώς προφανές ότι η σημερινή μορφή της οικονομίας της αγοράς δεν μπορεί να περιγραφεί ως μια «παγκόσμια» οικονομία, εφό-σον η παγκοσμιοποίηση, με την παραπάνω έννοια, είναι ακόμη περιορι-σμένη Ωστόσο αυτό δεν αναιρεί το γεγονός ότι η σημερινή οικονομία της αγοράς είναι πολύ διαφορετική από αυτήν του περασμένου αιώνα, ακόμη και από αυτήν που επικρατούσε μόλις πενήντα χρόνια πριν Όπως

θα επιχειρήσω να δείξω παρακάτω, η νέα μορφή της οικονομίας της αγοράς που έχει εγκαθιδρυθεί στο τελευταίο τέταρτο του αιώνα περί-που, για την οποία θα έπρεπε να χρησιμοποιούμε τον όρο «διεθνοποιη-μένη οικονομία της αγοράς» αντί για τον αβάσιμο όρο «παγκοσμιοποιη-μένη οικονομία», αντιπροσωπεύει μια δομική αλλαγή, μια μετατόπιση σε μια νέα μορφή νεωτερικότητας, δηλαδή μια μετατόπιση από την κρατικι-στική στη νεοφιλελεύθερη νεωτερικότητα,4 και όχι απλώς μια αλλαγή στην οικονομική πολιτική, όπως υποστηρίζει η ρεφορμιστική Αριστερά

Με αυτή την έννοια, η σημερινή παγκοσμιοποίηση (ή, προτιμότερα, θνοποίηση) είναι πράγματι ένα νέο φαινόμενο, παρόλο που είναι το απο-τέλεσμα της δυναμικής της οικονομίας της αγοράς η οποία εγκαθιδρύ-θηκε δύο αιώνες πριν

διε-3 Με τον όρο «οικονομία ανάπτυξης» εννοώ το βλαστάρι του συστήματος της οικονομίας της αγοράς, η οποία εγκαθιδρύθηκε πριν από περίπου διακόσια χρόνια, και η δυναμική της οποίας έχει οδηγήσει στη σημερινή διεθνοποιημένη

μορφή της Βλέπε για περαιτέρω ανάπτυξη, Τ Φωτόπουλος, Περιεκτική κρατία, Καστανιώτης, 1999, κεφ 2

Δημο-4 Βλ Τ Fotopoulos, «The Myth of Postmodernity», ό.π

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

Στην προβληματική αυτού του βιβλίου, οι ρυθμίσεις που καν στη μεταπολεμική περίοδο με στόχο το άνοιγμα και την «απελευθέ-ρωση» των αγορών δεν δημιούργησαν τη σημερινή μορφή της διεθνο-ποιημένης οικονομίας της αγοράς, όπως υποστηρίζει η ρεφορμιστική Αριστερά, αλλά απλώς θεσμοποίησαν μια διαδικασία που ήδη είχε αρχί-σει «από κάτω» Με άλλα λόγια ήταν η δυναμική ανάπτυξη-ή-θάνατος της οικονομίας της αγοράς, και ιδιαίτερα, η ανάδυση και συνεχής επέ-κταση5 των πολυεθνικών επιχειρήσεων και η παράλληλη ανάπτυξη της αγοράς ευρωδολαρίου,6 που οδήγησαν στη σημερινή διεθνοποιημένη μορφή της Το άνοιγμα και η απελευθέρωση των αγορών ήταν απλώς μέρος μιας ιστορικής τάσης7 (η οποία έχει τεθεί σε κίνηση από τις ελίτ που ελέγχουν την οικονομία της αγοράς από τότε που εγκαθιδρύθηκε) για την ελαχιστοποίηση των κοινωνικών ελέγχων πάνω στις αγορές και ιδιαίτερα εκείνων που είχαν ως στόχο την προστασία της εργασίας και του περιβάλλοντος και οι οποίοι παρεμπόδιζαν την οικονομική «αποτελε-σματικότητα» και την κερδοφορία

υιοθετήθη-5 Μια ένδειξη της ταχείας επέκτασης των πολυεθνικών επιχειρήσεων είναι

το γεγονός ότι ενώ στην αρχή της δεκαετίας του 1970 οι πωλήσεις των κών των πολυεθνικών σε άλλες χώρες αντιστοιχούσαν στο 30% των συνολικών

θυγατρι-πωλήσεων, στη δεκαετία του 1980 είχαν ξεπεράσει το 40%, Basic Facts About the United Nations, UN Dept of

6 Η αγορά του ευρωδολαρίου παρείχε ένα «απελευθερωμένο» περιβάλλον, όπου μπορούσε να γίνεται δανεισμός αμερικανικών δολαρίων (και αργότερα και άλλων ισχυρών νομισμάτων, όπως το γιεν, το μάρκο κ.λπ.), χωρίς να υπόκειται στις φορολογικές και άλλες ρυθμίσεις που ίσχυαν στις ΗΠΑ Η ανάπτυξη της νέ-

ας αυτής αγοράς, που εξέφραζε απλώς τις αυξανόμενες ανάγκες των κών επιχειρήσεων, ήταν αποφασιστική για τη μετέπειτα άρση των ελέγχων του συναλλάγματος και του κεφαλαίου, (δηλαδή για την «απελευθέρωση» των αγο- ρών αυτών), επειδή εξέθετε σε σημαντικές πιέσεις τους κρατικούς έλεγχους στη διακίνηση κεφαλαίου, και ιδιαίτερα της Βρετανίας απ' όπου ξεκίνησε αρχικά η αγορά του ευρωδολαρίου τη δεκαετία του 1970 Για μια περιγραφή της σταδια- κής άρσης, υπό την πίεση της αγοράς, των ελέγχων πάνω στη διακίνηση του κε-

πολυεθνι-φαλαίου στη Βρετανία, βλ W Hutton, The State We're In, London: Jonathan

Cape, 1995, κεφ 3

7 Βλ Τ φωτόπουλος, Περιεκτική Δημοκρατία,ό.π., κεφ 1

Όσον αφορά, πρώτον, τη θεσμοποίηση του ανοίγματος των αγορών,

οι αγορές εμπορευμάτων βρίσκονταν σε μια διαδικασία συνεχούς ματος σε όλη τη περίοδο που ακολούθησε το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο τόσο στο πλανητικό επίπεδο (γύροι της GATT για τη μείωση των δασμών, ώστε

ανοίγ-οι πολυεθνικές επιχειρήσεις να μπορούν εύκολα να διακινούν ματα μεταξύ των θυγατρικών τους) όσο και στο περιφερειακό επίπεδο (Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα [ΕΟΚ], Ευρωπαϊκή Ζώνη Ελεύθερων Συναλλαγών [ΕΖΕΣ], Βορειοαμερικανική Συμφωνία για το Ελεύθερο Εμπό-ριο [NAFTA], Λατινοαμερικανική Κοινή Αγορά [MERCOSUR], Ένωση των Εθνών της Νοτιοανατολικής Ασίας [ASEAN], Οικονομική Συνεργασία Ασίας-Ειρηνικού [APEC] Ακόμη, οι αγορές κεφαλαίου, οι οποίες, όπως εί-δαμε, ήδη βρίσκονταν σε μια διαδικασία άτυπου ανοίγματος σε όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 1970, άνοιξαν και τυπικά στο τέλος της δεκα-ετίας αυτής, όταν καταργήθηκαν οι έλεγχοι πάνω στο κεφάλαιο και το συνάλλαγμα στη Βρετανία και τις ΗΠΑ και το παράδειγμα τους ακολούθη-

εμπορεύ-σε ο υπόλοιπος κόσμος στις δεκαετίες του 1980 και 1990

Δεύτερον, από τη στιγμή που θεσμοποιήθηκε το άνοιγμα των ρών, η απερίσπαστη διασυνοριακή ροή του κεφαλαίου και των εμπορευ-μάτων απαιτούσε την παράλληλη απελευθέρωση όλων των αγορών, δη-λαδή την ελαχιστοποίηση των κοινωνικών ελέγχων οι οποίοι είχαν επι-βληθεί στο παρελθόν, στο πλαίσιο της κοινωνικής πάλης για την προστα-σία της ανθρώπινης εργασίας και της ίδιας της κοινωνίας από την αγο-

αγο-ρά Επομένως, παρόλο που το άνοιγμα των αγορών δεν επεκτάθηκε στις αγορές εργασίας (έτσι ώστε να μπορεί να συνεχιστεί η εκμετάλλευση της φτηνής ντόπιας εργασίας, ιδιαίτερα στο Νότο) η «απελευθέρωσή» τους ήταν αναγκαία ώστε να αξιοποιηθούν πλήρως τα πλεονεκτήματα του ανοίγματος των αγορών εμπορευμάτων και κεφαλαίου Η εργασία έπρεπε να γίνει όσο πιο «ελαστική» ήταν δυνατόν, ώστε να είναι εύκολα προσαρμόσιμη στις ραγδαίες αλλαγές στην τεχνολογία και την οργάνω-

ση της παραγωγής

Οι θεσμικές ρυθμίσεις για την απελευθέρωση των αγορών βαναν:

περιλάμ-• Τη δημιουργία διεθνών κανονισμών από τον ΠΟΕ (ο οποίος χθηκε την GATT) που θα έκαναν το εμπόριο όσο πιο ελεύθερο ήταν

διαδέ-28

δυνατό, μέσω της ελαχιστοποίησης της ικανότητας των εθνικών κυβερνήσεων να επιβάλουν αποτελεσματικούς ελέγχους για την προστασία της εργασίας και του περιβάλλοντος

• Τη θεσμοποίηση των ελαστικών αγορών εργασίας σε όλο τον σμο, έτσι ώστε να ελαχιστοποιηθεί το κόστος παραγωγής και να γίνει όσο το δυνατό πιο επικερδής η διακίνηση των επενδύσεων κεφαλαίου

κό-• Την ιδιωτικοποίηση των κρατικών επιχειρήσεων, η οποία όχι μόνο

«απελευθέρωσε» και άλλους τομείς οικονομικής δραστηριότητας από οποιαδήποτε αποτελεσματική μορφή κοινωνικού ελέγχου, αλ-

λά έδωσε επίσης στις πολυεθνικές επιχειρήσεις την ευκαιρία να επεκτείνουν τις δραστηριότητές τους σε νέους χώρους

• Τη δραστική συρρίκνωση του κράτους πρόνοιας, έτσι ώστε, από

τη μια μεριά, να διευκολυνθεί η επέκταση του ιδιωτικού τομέα στις κοινωνικές υπηρεσίες (την ώρα που γράφεται το κείμενο αυτό εί-ναι υπό συζήτηση από τον ΠΟΕ μια συμφωνία για την επέκταση της ελευθερίας του εμπορίου στις υπηρεσίες του δημόσιου τομέα

- GATS) και από την άλλη, να γίνει δυνατή μια δραστική μείωση των φορολογικών επιβαρύνσεων πάνω στις οικονομικές ελίτ

Οι ρυθμίσεις για την απελευθέρωση των αγορών, που θα εξετάσουμε λεπτομερέστερα στο τέταρτο κεφάλαιο, συνιστούν την ουσία αυτού που έχει ονομαστεί «νεοφιλελευθερισμός»/«νεοφιλελεύθερες πολιτικές» - ο οποίος στην πραγματικότητα είναι επίσης ένας παραπλανητικός όρος εφόσον τέτοιου είδους πολιτικές έχουν εισαχθεί παγκοσμίως από κυβερ-νήσεις όλων των πεποιθήσεων, όχι μόνο της «Δεξιάς» (R Reagan, οικο-γένεια G Bush, Μ Thatcher κ.ά.) αλλά και της «Κεντροαριστεράς» στην Ευρώπη, την Αυστραλασία κ.λπ Είναι συνεπώς ξεκάθαρο ότι οι πολιτι-κές αυτές εκφράζουν τις δομικές αλλαγές της οικονομίας της αγοράς και τις αντίστοιχες επιχειρηματικές ανάγκες της ύστερης νεωτερικότη-τας Με αυτή την έννοια, οι πολιτικές αυτές είναι «συστημικές» ή «ενδο-γενείς» και έγιναν απαραίτητες λόγω της δυναμικής της οικονομίας της αγοράς Στην πραγματικότητα οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές οι οποίες εγκαινιάστηκαν από τις οικονομικές ελίτ της ύστερης νεωτερικότητας για να απελευθερώσουν τις διεθνείς αγορές που είχαν ήδη ανοίξει,

απλώς επανέλαβαν μια παρόμοια διαδικασία που είχε εγκαινιαστεί στις αρχές του 19ου από τις οικονομικές ελίτ της πρώιμης νεωτερικότητας για την απελευθέρωση των «εθνικών» αγορών, οι οποίες είχαν αναδυθεί στο τέλος του 18ου αιώνα Ωστόσο για τη ρεφορμιστική Αριστερά, όπως

θα δούμε παρακάτω, τόσο ο νεοφιλελευθερισμός όσο και η ποίηση είναι απλώς «ουτοπίες» που επιχειρούν να επιβάλουν οι οικονομι-κές ελίτ, στο πλαίσιο ενός «σχεδίου» που «στοχεύει να δημιουργήσει τις συνθήκες κάτω από τις οποίες μπορεί να πραγματωθεί η νεοφιλελεύθε-

παγκοσμιο-ρη «θεωρία»!8 Εντούτοις το ίδιο το γεγονός ότι υπάρχει μια πλατιά ναίνεση για την εφαρμογή τέτοιων πολιτικών μεταξύ όλων των μεγάλων πολιτικών κομμάτων στις μείζονες οικονομίες της αγοράς είναι μια προ-φανής ένδειξη ότι η σημερινή γενίκευση των νεοφιλελεύθερων πολιτι-κών, όχι μόνο δεν είναι μια «ουτοπία», αλλά στην πραγματικότητα εκ-φράζει τις δομικές αλλαγές της ύστερης νεωτερικότητας

συ-Η προφανής σύγχυση γύρω από τη φύση της οικονομικής ποίησης απορρέει από τις αλληλοσυγκρουόμενες απαντήσεις που δί-νουν οι διάφορες θεωρητικές προσεγγίσεις στο καθοριστικό ερώτημα αν

παγκοσμιο-η παγκοσμιοποίπαγκοσμιο-ησπαγκοσμιο-η είναι ένα φαινόμενο «συστπαγκοσμιο-ημικής» φύσπαγκοσμιο-ης ή όχι

Αν δούμε την παγκοσμιοποίηση ως ένα «συστημικό» φαινόμενο, αυτό συνεπάγεται ότι τη βλέπουμε ως το αποτέλεσμα μιας ενδογενούς αλλα-γής στην οικονομική πολιτική (δηλ μιας αλλαγής που εκφράζει υπάρ-χουσες τάσεις οι οποίες αντανακλούν τη δυναμική ανάπτυξη-ή-θάνατος της οικονομίας της αγοράς) Σε αυτή την περίπτωση η σημερινή νεοφι-λελεύθερη παγκοσμιοποίηση είναι μη αντιστρέψιμη μέσα στο σύστημα της οικονομίας της αγοράς Ονομάζω συνεπώς «συστημικές» όλες εκεί-νες τις προσεγγίσεις στην παγκοσμιοποίηση οι οποίες, για να την ερμη-νεύσουν, αναφέρονται στα δομικά χαρακτηριστικά του υπάρχοντος κοι-νωνικο-οικονομικού συστήματος, είτε σιωπηρά είτε ρητά

Από την άλλη μεριά, αν δούμε την παγκοσμιοποίηση ως ένα «μη στημικό» φαινόμενο, αυτό συνεπάγεται ότι τη βλέπουμε ως το αποτέλε-

συ-8 Βλ π.χ P Bourdieu, «The essence of neoliberalism: Utopia of endless

exploitation», Le Monde Diplomatique, Dec 1998

σμα μιας εξωγενούς αλλαγής στην οικονομική πολιτική Σε αυτή την ρίπτωση η παγκοσμιοποίηση είναι μια αντιστρέψιμη εξέλιξη, ακόμη και μέσα στο σύστημα της οικονομίας της αγοράς Ονομάζω συνεπώς «μη συστημικές» όλες εκείνες τις προσεγγίσεις στην παγκοσμιοποίηση οι οποίες, για να την ερμηνεύσουν, αναφέρονται σε διάφορους εξωγενείς παράγοντες που δεν είναι άμεσα συνδεδεμένοι με τα δομικά χαρακτηρι-στικά και τη δυναμική του συστήματος της οικονομίας της αγοράς Στην ίδια κατηγορία μπορούμε ακόμη να κατατάξουμε όλες εκείνες τις αντι-λήψεις για τις οποίες η παγκοσμιοποίηση είναι απλώς ένας μύθος ή μια ιδεολογία

πε-Με βάση το παραπάνω κριτήριο, οι νεοφιλελεύθερες και λεύθερες προσεγγίσεις στην παγκοσμιοποίηση πρέπει να ιδωθούν ως

σοσιαλφιλε-«συστημικές» προσεγγίσεις εφόσον τη βλέπουν ως ένα φαινόμενο που οφείλεται κυρίως σε αλλαγές στην τεχνολογία και ειδικότερα στην τε-χνολογία της πληροφορικής Αλλά η τεχνολογία, όπως προσπάθησα να δείξω αλλού9, δεν είναι ούτε «ουδέτερη» ούτε αυτόνομη Επομένως, όταν οι νεοφιλελεύθεροι και οι σοσιαλφιλελεύθεροι θεωρούν δεδομένη την υπάρχουσα τεχνολογία, και συνεπώς μη αντιστρέψιμη μέσα στο σύ-στημα της οικονομίας της αγοράς, σιωπηρά ανάγουν την παγκοσμιοποί-ηση σε «συστημικούς» παράγοντες, και, επακόλουθα, τη θεωρούν κι αυ-

τή δεδομένη και μη αντιστρέψιμη

Αντίστοιχα, η προσέγγιση της Περιεκτικής Δημοκρατίας, η οποία χεται ρητά πως είναι η δυναμική ανάπτυξη-ή-θάνατος του συστήματος της οικονομίας της αγοράς που αναπόφευκτα οδήγησε στη σημερινή νε-οφιλελεύθερη παγκοσμιοποιημένη μορφή της, είναι επίσης μια συστημι-

δέ-κή προσέγγιση Για την προσέγγιση της Περιεκτιδέ-κής Δημοκρατίας η γκοσμιοποίηση είναι μη αντιστρέψιμη, καθώς κανένας αποτελεσματικός έλεγχος πάνω στις αγορές για να προστατευθεί η εργασία και το περι-βάλλον δεν είναι εφικτός μέσα στο σύστημα της διεθνοποιημένης οικο-

πα-9 Βλ Τ Fotopoulos, «Towards a democratic conception of science and

technology», Democracy and Nature, τόμ 4, αρ 1, 1998, σελ 54-86 (ελληνική δοση: Δημοκρατία και Φύση, τχ 3, σελ 74-108)

έκ-νομίας της αγοράς Ωστόσο, αν και τόσο οι νεο/σοσιαλ-φιλελεύθερες προσεγγίσεις όσο και η προσέγγιση της Περιεκτικής Δημοκρατίας είναι συστημικές προσεγγίσεις (σιωπηρά στην πρώτη περίπτωση, ρητά στη δεύτερη), υπάρχει μια θεμελιώδης διαφορά ανάμεσα στους δύο τύπους προσεγγίσεων Έτσι, σε αντίθεση με την προσέγγιση της Περιεκτικής Δημοκρατίας, οι νεο/σοσιαλ-φιλελεύθερες προσεγγίσεις θεωρούν το υπάρχον σύστημα της οικονομίας της αγοράς δεδομένο Αυτό έχει ως συνέπεια η προσέγγιση της Περιεκτικής Δημοκρατίας να αναζητά μια εναλλακτική μορφή κοινωνικής οργάνωσης, που συνεπάγεται μια μορφή παγκοσμιοποίησης η οποία δεν είναι εφικτή μέσα στο σύστημα της οικο-νομίας της αγοράς και της κρατικιστικής «δημοκρατίας», ενώ οι νεο/σο-σιαλ-φιλελεύθερες προσεγγίσεις υιοθετούν τη νεοφιλελεύθερη παγκο-σμιοποίηση με ή χωρίς επιφυλάξεις

Από την άλλη μεριά, οι προσεγγίσεις που προτείνονται από τη μιστική Αριστερά (για έναν ορισμό της βλέπε παρακάτω), θα μπορούσαν

ρεφορ-να ταξινομηθούν ως «μη συστημικές» προσεγγίσεις στην ηση Έτσι, παρόλο που αυτές οι προσεγγίσεις συνήθως υποθέτουν ότι η παγκοσμιοποίηση είναι ένα παλιό φαινόμενο, που τέθηκε σε κίνηση από την ανάδυση του καπιταλισμού -μια υπόθεση η οποία εκ πρώτης όψεως δίνει την εντύπωση ότι αναγνωρίζουν το συστημικό χαρακτήρα των τά-σεων που έχουν οδηγήσει στην παγκοσμιοποίηση- αποδίδουν ένα ρητά

παγκοσμιοποί-μη συστημικό χαρακτήρα σ' αυτήν Το επιχείρημα που χρησιμοποιείται συχνά για να ξεπεραστεί αυτή η κραυγαλέα αντίφαση είναι ότι το καπι-ταλιστικό σύστημα ήταν πάντοτε παγκοσμιοποιημένο και αυτό που άλλα-

ξε προσφάτως ήταν μόνο η μορφή της παγκοσμιοποίησης Ωστόσο αυτή

η αλλαγή στη μορφή της παγκοσμιοποίησης δεν εκλαμβάνεται ως το αποτέλεσμα της δυναμικής του συστήματος (όπως θα περίμενε κανείς

με βάση την υπόθεσή τους ότι η παγκοσμιοποίηση είναι ένα παλιό μενο), αλλά, αντί αυτού, ως το αποτέλεσμα μη συστημικών ή εξωγενών εξελίξεων όπως η άνοδος της Δεξιάς και/ή του νεοφιλελεύθερου κινήμα-τος, η ιστορική ήττα της Αριστεράς μετά την κατάρρευση του «υπαρ-κτού σοσιαλισμού», ο εκφυλισμός της σοσιαλδημοκρατίας κ.λπ Έτσι, με βάση εντελώς αντιφατικά επιχειρήματα αυτού του είδους, η ρεφορμιστι-

φαινό-κή Αριστερά θεωρεί την παγκοσμιοποίηση αντιστρέψιμη και δεκτιφαινό-κή σε

αποτελεσματικές μεταρρυθμίσεις, ακόμη και μέσα στο σύστημα της κονομίας της αγοράς - αρκεί να ασκηθεί αρκετή πίεση «από τα κάτω», έτσι ώστε οι πολιτικές και οικονομικές ελίτ να υποχρεωθούν να εισαγά-γουν αποτελεσματικά μέτρα για την προστασία της εργασίας και του πε-ριβάλλοντος

οι-Τέλος, ανάμεσα στις συστημικές και μη συστημικές προσεγγίσεις, τις οποίες ανέφερα παραπάνω, βρίσκεται ένας αριθμός ενδιάμεσων προ-σεγγίσεων που χαρακτηρίζονται από ένα μείγμα συστημικών και μη συ-στημικών στοιχείων και ένα σημαντικό αριθμό αναλυτικών διαφορών σε σχέση με τις συνηθισμένες προσεγγίσεις της ρεφορμιστικής Αριστεράς

Θα κατατάξω κάτω από την επικεφαλίδα της «ενδιάμεσης προσέγγισης» δυο νεοορθόδοξες μαρξιστικές προσεγγίσεις, την οικοφεμινιστική προ-σέγγιση και μια προσφάτως αναπτυχθείσα αναρχοσυνδικαλιστική προ-σέγγιση Όλες αυτές θα συζητηθούν χωριστά παρακάτω

Αλλά ας εξετάσουμε πιο λεπτομερώς τις κύριες θεωρητικές γίσεις στην παγκοσμιοποίηση

προσεγ-Η νεοφιλελεύθερη προσέγγιση

Οι νεοφιλελεύθεροι, στους οποίους συγκαταλέγονται οι ροι ορθόδοξοι οικονομολόγοι, τα συντηρητικά κόμματα και οι κύριοι διε-θνείς θεσμοί όπως το ΔΝΤ, η Παγκόσμια Τράπεζα, ο ΠΟΕ κ.λπ., υιοθε-τούν μια ανεπιφύλακτα θετική στάση προς την παγκοσμιοποίηση10 Σύμ-φωνα με τη νεοφιλελεύθερη προσέγγιση, η παγκοσμιοποίηση είναι το αναπόφευκτο αποτέλεσμα τεχνολογικών και οικονομικών αλλαγών που δημιούργησαν την ανάγκη για το άνοιγμα των αγορών, το ελεύθερο εμπόριο και την ελεύθερη διακίνηση του κεφαλαίου (αλλά όχι της εργα-σίας), τις ιδιωτικοποιήσεις, τις ελαστικές αγορές εργασίας, καθώς και το

περισσότε-10 Βλ., για παράδειγμα, την πρόσφατη απόπειρα των θεωρητικών της γκόσμιας Τράπεζας να υποστηρίξουν ότι η παγκοσμιοποίηση ωφελεί τους φτω-

Πα-χούς, D Dollar and Α Kraay, Growth is good for the poor, Washington: World

Bank, Μάρ 2000

δραστικό περιορισμό του κράτους πρόνοιας και του οικονομικού ρόλου του κράτους γενικότερα Οι υποστηρικτές αυτής της προσέγγισης κη-ρύσσουν ότι η παγκοσμιοποίηση είναι ευεργετική για όλους, καθώς και για το περιβάλλον, επειδή δήθεν επιτρέπει την ανάπτυξη του υγιούς ανταγωνισμού και, συνεπώς, οδηγεί σε βελτίωση της αποτελεσματικότη-τας και στη διάδοση όχι μόνο της γνώσης, αλλά επίσης των αγαθών της ανάπτυξης, μέσω αυτού που ονομάζουν «φαινόμενο της διάχυσης προς

τα κάτω»

Ωστόσο τα δεδομένα των τελευταίων 25 χρόνων περίπου δείχνουν ότι όσο πιο ανοικτές και ελαστικές γίνονται οι αγορές τόσο μεγαλύτερος γί-νεται ο βαθμός συγκέντρωσης του εισοδήματος και του πλούτου σε λίγα χέρια Έτσι, σύμφωνα με επίσημα στοιχεία του ΟΗΕ, το εισοδηματικό χάσμα ανάμεσα στο ένα πέμπτο του παγκόσμιου πληθυσμού που κατοι-κεί στις πλουσιότερες χώρες και στο ένα πέμπτο που κατοικεί στις φτω-χότερες, το οποίο ήταν 30 προς 1 το 1960, πριν ξεκινήσει η σημερινή πα-γκοσμιοποίηση, είχε διπλασιαστεί μέχρι το 1990, φτάνοντας το 60 προς

1, ενώ το 1997 έφτασε το 74 προς 1,11 Ως αποτέλεσμα αυτών των

τάσε-ων, μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1990, το πλουσιότερο 20 τοις

εκα-τό του παγκόσμιου πληθυσμού κατείχε το 86 τοις εκαεκα-τό του παγκόσμιου Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος έναντι του 1 τοις εκατό που κατείχε

το φτωχότερο 20 τοις εκατό! Βέβαια, τέτοια συγκέντρωση συνεπάγεται μια αντίστοιχη συγκέντρωση οικονομικής δύναμης, κάτι που επιβεβαιώ-νεται από το γεγονός ότι το ίδιο ένα πέμπτο πλουσίων ανθρώπων ελέγ-χει σήμερα το 82 τοις εκατό των παγκόσμιων εξαγωγών και το 68 τοις εκατό των ξένων άμεσων επενδύσεων12 Είναι συνεπώς ξεκάθαρο, και μπορεί επίσης να δειχθεί θεωρητικά, χρησιμοποιώντας τη ριζοσπαστική οικονομική θεωρία ή ακόμη και τμήματα της ορθόδοξης θεωρίας, ότι η συγκέντρωση εισοδήματος, πλούτου και οικονομικής δύναμης ήταν το αναπόφευκτο αποτέλεσμα του ανοίγματος και της απελευθέρωσης των αγορών, που αποτελούν την ουσία της παγκοσμιοποίησης

11 UN, Human Development Report 1999, NY: Oxford University Press, 1999

12 Ό.π

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

Όσον αφορά τα αποτελέσματα της παγκοσμιοποίησης στο λον, λίγοι αμφιβάλλουν για την αρνητική φύση αυτών των αποτελεσμά-των Είναι πια ευρέως αποδεκτό ότι το φαινόμενο του θερμοκηπίου, το οποίο είναι το κύριο σύμπτωμα της οικολογικής κρίσης σήμερα, οδηγεί ήδη σε καταστροφικές κλιματικές συνέπειες13 Ωστόσο, δεν είναι απλώς

περιβάλ-η αντίστασπεριβάλ-η κάποιων ισχυρών επιχειρπεριβάλ-ηματικών συμφερόντων που, όπως υποστηρίζουν οι σοσιαλδημοκράτες, εμποδίζει τις πολιτικές ελίτ να λά-βουν αποτελεσματικά μέτρα αντιμετώπισης του προβλήματος Στην πραγματικότητα, τα αποτελεσματικά μέτρα ενάντια στο φαινόμενο του θερμοκηπίου θα απαιτούσαν πλήρη αλλαγή στο σημερινό τρόπο ζωής Αυτός ο τρόπος έχει καθοριστεί από τη δυναμική της οικονομίας της αγοράς και, ιδιαίτερα, τη συγκέντρωση εισοδήματος και πλούτου τόσο μεταξύ χωρών όσο και στο εσωτερικό τους και τη συνακόλουθη αστική συγκέντρωση, καθώς και την κουλτούρα του καταναλωτισμού γενικά και του αυτοκινήτου ειδικότερα Ένα σύμπτωμα της ίδιας διαδικασίας συ-γκέντρωσης είναι η βιομηχανική γεωργία, η οποία έχει ήδη οδηγήσει όχι μόνο στην εξόντωση των μικρών αγροτών και στην ανάγκη για επιπλέον εκβιομηχάνιση της γεωργίας μέσω της γενετικής μηχανικής (δήθεν για

να λυθεί η τροφική κρίση που διαγράφεται λόγω της αύξησης του θυσμού), αλλά επίσης στη μετάδοση ασθενειών, όπως η ασθένεια των

πλη-«τρελών αγελάδων» (με πιθανά καταστροφικές συνέπειες πάνω στην ίδια την ανθρώπινη ζωή), στην επιδημία αφθώδους πυρετού κ.λπ Είναι συνε-πώς ξεκάθαρο ότι οι περιβαλλοντικές συνέπειες της παγκοσμιοποίησης οφείλονται σε συστημικό αίτια, που αναφέρονται στο σύστημα συγκέ-ντρωσης δύναμης το οποίο θεσμίζεται από την οικονομία της αγοράς και την αντιπροσωπευτική «δημοκρατία», και όχι σε «κακές» οικονομικές πο-λιτικές και πρακτικές

13 Βλ., για παράδειγμα, την έκθεση πάνω στις κλιματιστικές μεταβολές της ομάδας επιστημόνων του ΟΗΕ που συναντήθηκε στη Σαγκάη τον Ιανουάριο του

2001: Τ Radford and P Brown, The Guardian, 31/1/01

Η σοσιαλφιλελεύθερη προσέγγιση

Οι σοσιαλφιλελεύθεροι, στους οποίους συγκαταλέγονται οι ριστερές κυβερνήσεις στην Ευρώπη και την Αυστραλασία, καθώς και κοινωνιολόγοι και οικονομολόγοι του κατεστημένου όπως ο Anthony Giddens, ο Amartya Sen, ο Paul Krugman και άλλοι, υιοθετούν τη σημερι-

κεντροα-νή παγκοσμιοποίηση με λίγες επιφυλάξεις, οι οποίες ισοδυναμούν με

κά-τι ελάχιστα παραπάνω από μια «παγκοσμιοποίηση με ανθρώπινο πο» Υπάρχουν πολλές εκδοχές αυτής της προσέγγισης, αλλά το κοινό στοιχείο σε όλες αυτές τις εκδοχές είναι ότι όλες τους υιοθετούν τη θέ-

πρόσω-ση ότι η παγκοσμιοποίηπρόσω-ση είναι συγχρόνως ένα νέο και μη αντιστρέψιμο φαινόμενο (δηλ ένα συστημικό φαινόμενο) και, σε συνέπεια με τη θέση αυτή, διερευνούν τρόπους να την κάνουν πιο «ανθρώπινη» Η ρητή -ή κάποιες φορές σιωπηρή- παραδοχή που κάνουν οι σοσιαλφιλελεύθεροι είναι ότι κάθε επιστροφή στον κρατισμό, όπως εκείνος που χαρακτήριζε τις προηγμένες οικονομίες της αγοράς μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του

1970, είναι αδύνατη

Έτσι, μια εκδοχή αυτής της προσέγγισης, που υποστηρίζεται από ωρητικούς όπως ο Anthony Giddens, ο πατέρας του «Τρίτου Δρόμου», μι-

θε-λά για «την ανανέωση της σοσιαλδημοκρατίας» - έχοντας εγκαταλείψει στη διαδικασία τις βασικές δεσμεύσεις της παλιάς σοσιαλδημοκρατίας, δηλ την άμεση κρατική παρέμβαση για να εξασφαλιστούν υψηλά επίπε-

δα απασχόλησης, κοινωνική πρόνοια και ισότητα Ωστόσο, τα «οφέλη» των πολιτικών του «Τρίτου Δρόμου»14 έχουν ήδη αρχίσει να διαφαίνονται στη Βρετανία, όπου τέτοιες πολιτικές είναι σε πλήρη ισχύ από την άνοδο της «Νέας Εργατικής» κυβέρνησης του Blair το 1997 Σύμφωνα με πρό-σφατα στοιχεία, κατά τη «Νέα Εργατική» διακυβέρνηση, έχει σημειωθεί σημαντική αύξηση στο πελώριο χάσμα που δημιούργησαν οι συντηρητι-κές κυβερνήσεις στη δεκαετία του 1980 και στην αρχή της δεκαετίας του 1990: τα εισοδήματα των πλουσίων έχουν μεγαλώσει τρεις φορές πιο γρήγορα από αυτά των φτωχών στη διάρκεια της περιόδου διακυβέρνη-

14 Α Giddens, The Third Way, Oxford: Polity Press, 1998

σης του Blair15, ενώ η Βρετανία εξακολουθεί να έχει τα χειρότερα σχεδόν επίπεδα παιδικής φτώχειας στο βιομηχανοποιημένο κόσμο16

Μια άλλη εκδοχή της ίδιας προσέγγισης υποστηρίζεται από τον Amartya Sen, έναν οικονομολόγο του κατεστημένου και κάτοχο του βραβείου Νόμπελ στα οικονομικά, ο οποίος είναι ένθερμος υποστηρι-κτής της οικονομίας της αγοράς και του ελεύθερου εμπορίου Ο Sen το-νίζει ότι δεν υπάρχει οποιαδήποτε θεμελιακή σύγκρουση ανάμεσα στην οικονομική παγκοσμιοποίηση (την οποία βλέπει ευνοϊκά) και την προώ-θηση της δημοκρατίας και της ευημερίας17 Για το Sen, το πρόβλημα δεν είναι το ελεύθερο εμπόριο και η οικονομία της αγοράς, αλλά η ανι-σότητα στην παγκόσμια δύναμη, η οποία ωστόσο πιστεύει ότι μπορεί να ελεγχθεί επαρκώς από τις Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις, που θα μπο-ρούσαν να παίξουν το ρόλο θεσμοφύλακα για τον έλεγχο της ανισότη-τας, του κατά πόσο το εμπόριο είναι δίκαιο κ.λπ.18 Προφανώς, για τον κάτοχο του Νόμπελ, η ανισότητα στην παγκόσμια δύναμη δεν έχει τίπο-

15 L Elliott κ.ά., The Guardian, 14/7/2000 Αυτό επιβεβαιώνεται από πιο

πρό-σφατα στοιχεία της Βρετανικής Στατιστικής Υπηρεσίας που δείχνουν ότι ο ντελεστής Gini -ένας στατιστικός συντελεστής που χρησιμοποιείται για να με- τρηθεί η ανισότητα με όρους του εισοδηματικού ανοίγματος (μετά τους φό- ρους) ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς- έχει αυξηθεί φτάνοντας το 40 (σε μια κλίμακα όπου το μηδέν αντιστοιχεί σε γενική εισοδηματική ισότητα ), ξεπερ- νώντας και το έτος-ρεκόρ, δηλαδή το 1998/9, όπου ο συντελεστής αυτός ήταν

συ-39, δείχνοντας επομένως μεγαλύτερη ανισότητα ακόμη και από την περίοδο που

ο θατσερισμός μεσουρανούσε, L Ward, The Guardian, 18/4/01 Μια άλλη έρευνα

έδειξε ότι ενώ το 1983 το 14 τοις εκατό των νοικοκυριών στερείτο τριών ή πάνω ειδών ανάγκης, επειδή δεν είχε την οικονομική δυνατότητα να τα αποκτή- σει, το 1990 η αναλογία αυτή είχε αυξηθεί στο 21 τοις εκατό και το 1999, μετά από δύο μόλις χρόνια διακυβέρνησης των Εργατικών, ξεπέρασε το 24 τοις εκα-

παρα-τό με σχεδόν 7,5 εκατομμύρια ανθρώπους να είναι παρα-τόσο φτωχοί, ώστε να μην μπορούν να μετέχουν σε κοινωνικές δραστηριότητες που θεωρούνται αναγκαίες από την πλειοψηφία του πληθυσμού Την ίδια στιγμή, η λέσχη των εκατομμυρι- ούχων (σε λίρες) στη Βρετανία μεγαλώνει με ρυθμό 17 τοις εκατό το χρόνο και τώρα έχει 74.000 μέλη F Lawrence, «"Mass affluents" get richer as the poor get

poorer», The Guardian, 2/4/01

16 B Summerskill, The Guardian, 18/2/01

17 A Sen, «Freedom's market», The Observer, 25/6/2000

18 J Steele, «The Guardian Profile: A Sen», The Guardian, 31/3/01

3 7

τα να κάνει με την οικονομία της αγοράς και το ελεύθερο εμπόριο! Ωστόσο, δεν χρειάζεται να είναι κανείς κάτοχος βραβείου Νόμπελ για να καταλάβει την ισχυρή συσχέτιση μεταξύ της επιτάχυνσης της παγκο-σμιοποίησης κατά την τελευταία δεκαετία και της αύξησης στη συγκέ-ντρωση οικονομικής (και συνεπώς πολιτικής) δύναμης, που φανερώνει, για παράδειγμα, το γεγονός ότι οι πλουσιότεροι άνθρωποι στον κόσμο υπερδιπλασίασαν την καθαρή περιουσία τους μέσα σε πέντε μόλις χρό-νια, από το 1994 μέχρι το 1999 Ως αποτέλεσμα, το 1999, ο συνδυασμέ-νος πλούτος 200 δισεκατομμυριούχων ανήλθε στο ποσό του 1 τρισεκα-τομμυρίου 135 δισεκατομυρίων αμερικάνικων δολαρίων, ενώ το συνολι-

κό ετήσιο εισόδημα των 582 εκ ανθρώπων σε όλες τις νες» χώρες μαζί ήταν μόλις 146 δις δολάρια, δηλ περίπου το δέκα τοις εκατό του παραπάνω πλούτου19

«αναπτυσσόμε-Είναι συνεπώς προφανές ότι, σε αντίθεση με τις προσεγγίσεις της φορμιστικής Αριστεράς που θα εξετάσω στη συνέχεια, η σοσιαλφιλελεύ-θερη προσέγγιση δεν στοχεύει σε οποιοδήποτε ουσιαστικό έλεγχο πάνω στη διεθνοποιημένη οικονομία της αγοράς για την προστασία της εργα-σίας και του περιβάλλοντος, καθώς θεωρεί δεδομένο όχι μόνο το σύστη-

ρε-μα της οικονομίας της αγοράς και της αντιπροσωπευτικής τίας» (όπως κάνει επίσης η ρεφορμιστική Αριστερά), αλλά και την ίδια την παγκοσμιοποίηση Ως τέτοια η σοσιαλφιλελεύθερη προσέγγιση, στην πράξη, παίζει το ρόλο της νομιμοποίησης της νεοφιλελεύθερης πα-γκοσμιοποίησης, ώστε να προσελκυστούν οι ψηφοφόροι της μεσαίας τά-ξης που αποτελούν στις μέρες μας τη βάση εξουσίας των σοσιαλφιλε-λεύθερων στα κυβερνώντα κεντροαριστερά κόμματα

«δημοκρα-Οι «μη συστημικές» προσεγγίσεις της ρεφορμιστικής Αριστεράς

Ονομάζω «ρεφορμιστική Αριστερά» το σύνολο των διανοουμένων, νημάτων και πολιτικών κομμάτων στην Αριστερά που υιοθετούν μια «μη

κι-19 UN, Human Development Report 2000 NY: Oxford University Press, 2000

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

συστημική» προσέγγιση στην παγκοσμιοποίηση σύμφωνα με την οποία η παγκοσμιοποίηση οφείλεται σε εξωγενείς αλλαγές στην οικονομική πολι-τική, και, ως τέτοια, είναι αντιστρέψιμη ακόμη και εντός του συστήματος της οικονομίας της αγοράς Επομένως, η ρεφορμιστική Αριστερά περι-λαμβάνει όλους εκείνους που είτε προτείνουν διάφορες μεταρρυθμίσεις, για να βελτιωθεί η λειτουργία της διεθνοποιημένης οικονομίας της αγο-ράς (π.χ να εξαλειφθεί ο μονοπωλιακός χαρακτήρας της, να καταργηθεί

η νεοφιλελεύθερη απορύθμιση των αγορών κ.λπ.), είτε απλώς νουν τις συνέπειές της χωρίς όμως να προτείνουν κάποια εναλλακτική μορφή κοινωνικής οργάνωσης, υιοθετώντας, ρητά ή σιωπηρά, τη μετα-μοντέρνα απόρριψη κάθε «συνολικού» προτάγματος (universalism),20 εί-

επικρί-τε τέλος θεωρούν δεδομένο το παρόν σύστημα της οικονομίας της ράς και της αντιπροσωπευτικής «δημοκρατίας» Με αυτή την έννοια, η ρεφορμιστική Αριστερά περιλαμβάνει μεταμαρξιστές, σοσιαλδημοκρά-τες και άλλους στην ευρεία Αριστερά (π.χ Pierre Bourdieu, Immanuel Wallerstein, Ν Chomsky, Samir Amin, John Gray, Leo Panitch κ.ά καθώς και τα παρακλάδια τους στην Ελλάδα που συνήθως βρίσκονται στο Συ-

αγο-νασπισμό, την εφημερίδα Εποχή - Κ Βεργόπουλος, Π Κοροβέσης κ.λπ.)

που παίρνουν μια αρνητική μεν, αλλά ρεφορμιστική, στάση απέναντι στη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση

Υπάρχουν αρκετές προσεγγίσεις που θα μπορούσαμε να

κατατάξου-με στην κατηγορία της ρεφορμιστικής Αριστεράς Όλες τους νται ένα κοινό στοιχείο: σε αντίθεση με τους πολύ πιο ρεαλιστές σοσιαλ-φιλελεύθερους, οι προσεγγίσεις αυτές υιοθετούν τη θέση ότι η παγκο-σμιοποίηση δεν είναι ένα νέο φαινόμενο αλλά κάτι που ήδη υπήρχε στην αρχή του περασμένου αιώνα και, στη συνέχεια, προχωρούν στη διερεύ-νηση τρόπων να αντισταθούν σ' αυτήν - χωρίς να αμφισβητούν βέβαια

μοιράζο-το συστημικό πλαίσιο προτείνοντας εναλλακτικές μορφές κοινωνικής γάνωσης Η αρνητική τους στάση σε σχέση με την παγκοσμιοποίηση στηρίζεται στην άποψη ότι, πέρα από τις δυσμενείς συνέπειές της πάνω στην εργασία και το περιβάλλον, είναι επιπλέον ασύμβατη με τη σημερι-

ορ-20 Βλ Τ Fotopoulos, «The Myth of Postmodernity», ό.π

νή «δημοκρατία» Η ρητή -ή κάποιες φορές σιωπηρή- υπόθεση που ράζεται η ρεφορμιστική Αριστερά είναι ότι μια επιστροφή σε ένα είδος κρατισμού είναι ακόμη δυνατή σήμερα - πράγμα καθόλου περίεργο εφό-σον θεωρούν τη σημερινή παγκοσμιοποίηση ως απλώς το προϊόν νεοφι-λελεύθερων πολιτικών (αν όχι μια ιδεολογία για να δικαιολογηθεί ο νεο-φιλελευθερισμός), και όχι ως το αποτέλεσμα μιας θεμελιώδους δομικής αλλαγής

μοι-Έτσι, ο Bourdieu, ξεκινώντας με την υπόθεση ότι ο σμός είναι μια ουτοπία που επιβλήθηκε κύρια από την αμερικανική ελίτ, συμπεραίνει ότι πρέπει να στραφούμε στο «έθνος-κράτος, ή ακόμη καλύ-τερα στο υπερεθνικό κράτος -ένα ευρωπαϊκό κράτος στο δρόμο προς ένα παγκόσμιο κράτος- που θα είναι ικανό να ελέγχει και να φορολογεί αποτε-λεσματικά τα κέρδη που δημιουργούνται στις χρηματοπιστωτικές αγορές και, πάνω απ' όλα, να εξουδετερώνει τον καταστροφικό αντίκτυπο που έχουν οι τελευταίες πάνω στην αγορά εργασίας».21 Στην προβληματική του, «η παγκοσμιοποίηση είναι περισσότερο ένα πολιτικό πρόταγμα παρά μια οικονομική πραγματικότητα»,22 μια πολιτική που στοχεύει στο να επε-κτείνει σε ολόκληρο τον κόσμο το αμερικανικό οικονομικό μοντέλο.23

νεοφιλελευθερι-Η οικονομική «παγκοσμιοποίηση» δεν είναι μηχανικό αποτέλεσμα των νόμων της τεχνικής ή της οικονομίας, είναι το προϊόν μιας πολιτικής που εφαρμόζεται από ένα σύνολο φορέων και θεσμών ( ) η «παγκό-σμια αγορά» είναι το προϊόν μιας περισσότερο ή λιγότερο συνειδητά συντονισμένης πολιτικής ( ) αυτό που προτείνεται και επιβάλλεται κατά τρόπο καθολικό ως κανονιστικό πρότυπο κάθε ορθολογικής οι-κονομικής πρακτικής είναι στην πραγματικότητα η καθολίκευση των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών μιας συγκεκριμένης οικονομίας, που

21 P Bourdieu, «The essence of neoliberalism: Utopia of endless ploitation», ό.π

ex-22 Βλ τη συνέντευξη του P Bourdieu στην επιθεώρηση Socialist Review (τχ

242, Ιούν 2000)

23 P Bourdieu, Για ένα ευρωπαϊκό κοινωνικό κίνημα Αντεπίθεση πυρών 2,

Αθήνα: Πατάκης, 2001