1 DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH THÔNG QUA DẠY CÁC BÀI CA DAO –NGỮ VĂN 7 I ĐẶT VẤN ĐỀ 1 Lý do chọn đề tài Như chúng ta đã biết chương trình Giáo dục phổ thông mới đặc biệt đề cao[.]
Trang 1DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH
- THÔNG QUA DẠY CÁC BÀI CA DAO –NGỮ VĂN 7
I ĐẶT VẤN ĐỀ
1 Lý do chọn đề tài
Như chúng ta đã biết chương trình Giáo dục phổ thông mới đặc biệt đềcao đến tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh Trong quá trình dạyhọc, học sinh được đặt vào trung tâm của hoạt động học Bài toán đặt ra cho
người dạy là cần thay đổi phương pháp dạy học Trong đó phương pháp dạy học tích cực là việc lấy học sinh làm trung tâm của quá trình dạy học, giáo viên
là người nêu và gợi mở lên vấn đề bằng nhiều cách khác nhau nhằm mang lại sựhào hứng, sự tự giác cho học sinh Như vậy, học sinh sẽ tự học, tự nhiên cứu, tựtrình bày và giải quyết các vấn đề để đưa ra kết luận cụ thể Phương pháp nàytăng cường sự kết nối, thực hành giữa các học sinh trong môn học, tiết học Họcsinh sẽ dễ dàng ghi nhớ kiến thức, thông qua việc tự mình tư duy và tìm tòikhám phá Giáo viên áp dụng nhiều cách để gợi mở vấn đề, vấn đáp, tương tác,thảo luận nhóm hay chơi các trò chơi…
Trong chương trình Ngữ văn lớp 7, ở phân môn Văn học, học sinh đượchọc nhiều văn bản có dung lượng kiến thức lớn với nhiều thể loại khác nhau Do
đó đòi hỏi thầy cô phải sử dụng những phương pháp, kỹ thuật tích cực vào dạyhọc, đặc biệt là khi dạy các tác phẩm văn học dân gian Xuất phát từ những lý do
mang tính thực tiễn đó, tôi đã lựa chọn đề tài “Dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh- thông qua dạy các bài ca dao –Ngữ văn 7” để nghiên
cứu và chia sẻ với đồng nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả đổi mới trong dạy họcmôn Ngữ văn theo hướng phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh
2 Mục tiêu của đề tài
Khi lựa chọn đề tài này, tôi hướng đến mục đích nghiên cứu là: chỉ ra vàphát huy hiệu quả cao hơn nữa các phương pháp dạy học tích cực vào dạy cadao trong chương trình Ngữ văn lớp 7 để từ đó phát huy năng lực và phẩm chấtcủa học sinh
Trang 23 Đối tượng và phương pháp nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là: các phương pháp dạy học tích cựctrong giảng dạy môn Ngữ văn, cụ thể là dạy chủ đề ca dao lớp 7
Trongquá trình thực hiện đề tài, cần có sự kết hợp của nhiều phươngpháp Với sáng kiến kinh nghiệm này, tôi vận dụng các phương pháp cơ bản sau:
Trước hết chúng ta cần hiểu rõ khái niệm phương pháp dạy học là gi?
Phương pháp dạy học chính là cách thức, sự tương tác chung giữa giáo viên và
học sinh trong điều kiện dạy học tích cực nhằm đạt được mục tiêu của việc dạy
học Đó là những hành động, cách thức tổ chức hoạt động học của thầy và trò
Có rất nhiều phương pháp dạy học như: phương pháp thảo luận, nghiên cứu, tròchơi, đóng vai, học nhóm…
Trong đó phương pháp dạy học tích cực là việc lấy học sinh làm trung
tâm của quá trình dạy học, giáo viên là người nêu và gợi mở lên vấn đề bằngnhiều cách khác nhau mang lại sự hào hứng, sự tự giác của học sinh Học sinh sẽ
tự học, tự nhiên cứu, tự trình bày và giải quyết các vấn đề để đưa ra kết luận cụthể Phương pháp này tăng cường sự kết nối, thực hành giữa các học sinh trongmôn học, tiết học Học sinh sẽ dễ dàng ghi nhớ kiến thức, thông qua việc tự
Trang 3mình tư duy và tìm tòi khám phá Giáo viên áp dụng nhiều cách để gợi mở vấn
đề, vấn đáp, tương tác, thảo luận nhóm hay chơi các trò chơi …
Như vậy, có thể nói phương pháp dạy học tích cực chính là hoạt động
và chủ động trái với không hoạt động và thụ động Chúng ta có thể kể ra một
số phương pháp dạy học tích cực như:
- Phương pháp dạy học nhóm
- Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình
- Phương pháp giải quyết vấn đề
người học chứ không chỉ hướng vào việc phát huy tính tích cực của người dạy.Giáo viên cần nắm chắc một số kỹ thuật dạy học tích cực hiệu quả, cơ bản sau:
- Đặc điểm nội dung: diễn tả đời sống tinh thần, tư tưởng, tình cảm củanhân dân trong các quan hệ đôi lứa, gia đình, quê hương, đất nước… Trong đó
có các chủ đề chính là những tiếng hát than thân, những lời ca yêu thương tình
Trang 4nghĩa cất lên từ cuộc đời còn nhiều xót xa, cay đắng nhưng đằm thắm ân tìnhcủa con người Việt Nam và những bài ca dao hài hước thể hiện tinh thần lạcquan của người lao động.
- Đặc điểm nghệ thuật:
+ Lời thơ thường ngắn gọn
+ Sử dụng thể thơ lục bát hoặc lục bát biến thể+ Ngôn ngữ gần gũi với lời ăn tiếng nói hàng ngày, giàu hình ảnh
so sánh, ẩn dụ
+ Lối diễn đạt bằng một số hình ảnh mang đậm sắc thái dân gian
Từ những đặc trưng cơ bản trên của thể loại, khi dạy vào từng bài ca dao,giáo viên cần xác định trọng tâm mục tiêu bài học Và kết thúc bài học, cầngiúp HS nhận diện được đặc điểm thể loại, nội dung chính và đặc sắc nghệthuật của từng ca dao, cũng như có sự mở rộng liên hệ Muốn đạt được nhữngmục tiêu trên, yếu tố then chốt là: giáo viên cần áp dụng những phương phápdạy học tích cực cũng như những kỹ thuật dạy học tích cực
2 Cơ sở thực tiễn
Trường THCS Chàng Sơn là trường có số lượng học sinh đông, địa bàndân cư rộng, nhà trường luôn quan tâm đến chất lượng giáo dục và đổi mới giáodục Trong những năm vừa qua, thầy trò nhà trường đã gặt hái được nhiều kếtquả đáng phấn khởi về chất lượng dạy học, tỉ lệ HS khá giỏi tăng đáng kể, nhiều
Trang 5tích cực và sáng tạo Các em nhìn chung chưa mạnh dạn thể hiện hết các nănglực của bản thân.
Tôi tiến hành khảo sát mức độ hứng thú học môn Ngữ văn của HS lớp 7vào đầu năm học 2021 – 2022 và thu được kết quả như sau:
3.Nội dung sáng kiến
Từ những cơ sở lý luận nêu trên và thực tiễn dạy học nhiều năm của bảnthân, tôi xin trình bày một số biện pháp dạy học tích cực trong dạy ca dao lớp 7
3.1 Phát huy tính tích cực của học sinh thông qua các hoạt động dạy học trong một bài học.
a) Trước tiên cần nói tới khâu tổ chức hoạt động khởi động:
Hoạt động khởi động được tổ chức khi bắt đầu một bài học nhằm giúphọc sinh huy động vốn kiến thức và kĩ năng đã có để chuẩn bị tiếp nhận kiếnthức và kĩ năng mới Tại sao cần có hoạt động này? Việc tiếp thu kiến thức mớibao giờ cũng dựa trên những kinh nghiệm đã có trước đó của người học, giúpgiáo viên tìm hiểu xem học sinh có hiểu biết như thế nào về những vấn đề trongcuộc sống có liên quan đến nội dung của bài học; tạo hứng thú và một tâm thếtích cực để học sinh bước vào bài học mới Có thể nói hoạt động khởi động có
nhiệm vụ khơi gợi, kích thích học trò mong muốn được tìm hiểu, khám phá bằng
những hoạt động tiếp theo trong giờ học, thậm chí là sau giờ học Muốn nhưvậy, hoạt động khởi động cần tạo ra mâu thuẫn trong nhận thức cho học trò Đây
là tiền đề để thực hiện một loạt các hoạt động hình thành kiến thức, tìm tòi, giảiquyết vấn đề Và tất nhiên giáo viên phải là người có ý tưởng, phải thật khéo léogợi mở vấn đề của bài học, kích thích trí tò mò và tạo hứng thú cho các em họcsinh
Trang 6giáo viên có thể khởi động bài học bằng cách cho HS quan sát tranh ảnh/ xemvideo trên máy chiếu
Khi thiết kế nhiệm vụ của hoạt động khởi động trong các tiết dạy về cadao, giáo viên cần sử dụng linh hoạt các hình thức khởi động để phát huy tínhtích cực của học sinh Với các hình thức khởi động bài học như: tổ chức thi tàihiểu biết, xem tranh/video và trả lời các câu hỏi, thi hát dân ca…
Cách thức tiến hành: HS quan sát tranh rồi đọc các bài ca dao (trò “đuổihình bắt ca dao”) Hoặc Hs xem tranh/video và trả lời các câu hỏi liên quan đếnnội dung các bài ca dao
Ví dụ 1: Khởi động bài “Những câu hát châm biếm”, giáo viên có thể
cho học sinh xem tranh HS xem tranh và trả lời các câu hỏi Học sinh hoạt độngnhóm từ 2 – 3 phút
1 Những hình ảnh sau đây gợi cho em liên tưởng đến bài ca dao nào đã học (hoặc đã biết)?
2 Theo em, những bài ca dao đó thể hiện nội dung gì?
(Tranh 1: Em liên tưởng đến bài ca dao nào?)
Trang 7(Tranh 2: Em liên tưởng đến bài ca dao nào?)
(Tranh 3: Em liên tưởng đến bài ca dao nào?)
Ví dụ 2: Khởi động bài “Những câu hát về tình cảm gia đình”, HS lắng
nghe bài hát dân ca về tình cảm gia đình và nêu cảm nhận (hoạt động cá nhân)
Như vậy, để thực hiện hoạt động khởi động cho các bài trên, giáo viên đãvận dụng các phương pháp dạy học tích cực như:
- Phương pháp dạy học nhóm (học sinh trao đổi thảo luận với bạn rồi đưa
ra ý kiến)
Trang 8- Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình (học sinh nghiên cứu cụthể 1 bài ca dao đã biết đến).
- Phương pháp giải quyết vấn đề (động não, suy nghĩ và giải quyết các câuhỏi/ bài tập tình huống mà giáo viên đưa ra)
b) Thứ 2: Phát huy tính tích cực của học sinh trong hoạt động hình thành kiến thức và luyện tập.
Các tiết học về ca dao trong chương trình Ngữ văn 7 được cấu trúc nhiềubài ca dao trong cùng một chủ đề Do vậy giáo viên có thể sử dụng phươngpháp dạy học theo nhóm để giúp HS hình thành và khắc sâu kiến thức
Bản chất dạy học nhóm còn được gọi bằng những tên khác nhau như: dạyhọc hợp tác, dạy học theo nhóm nhỏ Trong đó học sinh của một lớp học đượcchia thành các nhóm nhỏ, trong khoảng thời gian giới hạn, mỗi nhóm tự lựchoàn thành các nhiệm vụ học tập trên cơ sở phân công và hợp tác làm việc Kếtquả làm việc của nhóm sau đó được trình bày và đánh giá trước toàn lớp Dạyhọc nhóm nếu được tổ chức tốt sẽ phát huy được tính tích cực, tính trách nhiệm,phát triển năng lực cộng tác làm việc và năng lực giao tiếp, thuyết trình của họcsinh
Trong hoạt động hợp tác nhóm, học sinh phải nhận thấy được trách nhiệmgiải quyết nhiệm vụ chung của mình Vì vậy các thành viên của nhóm phải gắnkết với nhau theo cách nghĩ mỗi cá nhân cũng như toàn nhóm chỉ có thể thànhcông nếu cố gắng hết sức mình Nếu một bạn nào trong nhóm không hoàn thànhthì chắc chắn nhiệm vụ của cả nhóm sẽ không hoàn thành Vì vậy, ngay từ đầutôi xác định rõ cho các em hiểu được trách nhiệm của mình trong nhóm học tậplà: thực hiện nhiệm vụ được giao - đảm bảo các thành viên trong nhóm mình đềuhoàn thành nhiệm vụ được giao (bạn nào xong trước thì cùng hỗ trợ cho bạnmình để nhiệm vụ của nhóm được hoàn thành, nhắc các bạn cùng tham gia thảoluận)
Nhóm học tập được tổ chức sao cho từng thành viên trong nhóm khôngthể trốn tránh công việc, hoặc trách nhiệm học tập Mọi thành viên đều phải học,đóng góp phần mình vào công việc chung và thành công của nhóm Mỗi thành
Trang 9viên thực hiện một vai trò nhất định Các vai trò ấy được luân phiên thườngtrong các nội dung hoạt động khác nhau (nhóm trưởng, thư kí, báo cáo viên…)Mỗi thành viên đều hiểu rằng không thể dựa vào công việc của người khác.Dưới sự điều khiển của nhóm trưởng, tất cả các thành viên trong nhóm đều phảilàm việc Có thể mỗi cá nhân có tiến độ thực hiện công việc khác nhau Nếu gặpkhó khăn hay tốc độ chưa đảm bảo, tôi khuyến khích các em có năng lực tốt hơntheo dõi giúp đỡ bạn Khi cần thảo luận hoặc thống nhất nội dung gì, nhómtrưởng nêu yêu cầu, mọi thành viên trong nhóm đều có trách nhiệm đóng góp ýkiến Nhóm sẽ kịp thời biểu dương những bạn có nhiều ý kiến hay hoặc nhữngthành viên vốn rụt rè nhút nhát mà có tiến bộ Từ đó nâng cao trách nhiệm củamỗi cá nhân trong nhóm
Các thức tổ chức: giáo viên thực hiện theo qui trình 4 bước:
+ Bước 1: GV nêu nhiệm vụ, có thể chiếu câu hỏi lên máy chiếu
+ Bước 2: Giao nhiệm vụ cho học sinh thảo luận Bao quát, kiểm tra quá trình
hoạt động của học sinh
+ Bước 3: Các nhóm báo cáo kết quả, nhận xét, bổ sung.
+ Bước 4: Giáo viên nhận xét, đánh giá – kết luận
Ví dụ: Bài “Những câu hát về tình yêu quê hương đất nước, con người”.
*Hoạt động hình thành kiến thức, để giúp HS nắm được nội dung và nghệ thuật
của các bài ca dao, giáo viên có thể tổ chức hoạt động nhóm (nhóm bàn hoặcnhóm tổ) HS có thời gian thảo luận từ 5 – 7 phút
Câu hỏi: Mỗi nhóm chọn một bài trong chùm ca dao trên
và trả lời các câu hỏi:
1 Bài ca dao là lời của ai nói với ai? Dựa vào đâu mà em biết được điều đó?
2 Tình cảm, cảm xúc nổi bật được thể hiện qua bài ca dao là gì?
3 Để thể hiện những nội dung và cảm xúc vậy, tác giả dân gian đã sử dụng những biện pháp nghệ thuật nào? Hãy chỉ ra tác dụng của chúng.
*Hoạt động luyện tập: để giúp học sinh củng cố kiến thức bài học, giáo viên yêucầu thảo luận nhóm lớn (nhóm tổ) để thực hiện bài tập:
Trang 111 Qua những bài ca dao vừa học, em có nhận xét gì về đời sống tâm hồn, tình cảm của người dân lao động xưa.
2 Hãy nêu nhận xét của em về thể thơ của các bài ca dao đó.
Như vậy, chúng ta có thể thấy phương pháp dạy học theo nhóm sẽ tránhđược cách dạy học thụ động trước đây, học sinh sẽ phát huy được tính chủ động,sáng tạo Học sinh tự khám phá, lĩnh hội kiến thức dưới sự dẫn dắt, hướng dẫncủa thầy cô, các em có cơ hội sẻ chia kiến thức, trình bày trước lớp Do vậy, giờhọc sẽ rất sôi nổi, học sinh hứng thú Các em nắm chắc kiến thức và ghi nhớ sâu,tránh được cách học vẹt, học hình thức trước đây Và quan trọng hơn học sinhđược rèn luyện thêm nhiều kĩ năng mềm, đặc biệt là kỹ năng thuyết trình, kỹnăng phản biện, kỹ năng hợp tác… Từ đó giúp các em phát triển toàn toàn diện
cả năng lực và phẩm chất
Trang 123.2 Tích hợp liên môn khi dạy ca dao.
Qua nhiều năm giảng dạy tôi nhận thấy phương pháp giảng dạy truyềnthống giữa các phân môn chưa có sự liên kết chặt chẽ với nhau, chúng tách rờitừng phương diện kiến thức, học sinh hoạt động chưa tích cực nên hiệu quả đemlại cũng chưa cao Chính vì lẽ đó, dạy học theo quan điểm tích hợp là một xuhướng tất yếu của dạy học hiện đại, là biện pháp để tích cực hoá hoạt động nhậnthức của học sinh Học sinh được rèn luyện thói quen tư duy, nhận thức vấn đềmột cách có hệ thống và lôgic
Việc tích hợp liên môn giúp cho bài học trở nên sinh động, thu hút các
em, không gây nhà chán mà tạo động lực để các em sáng tạo, tự tư duy theocách suy nghĩ của bản thân Những kiến thức được các em vận dụng ngay vàogiải quyết những vấn đề thực tiễn, ít học vẹt.Những nội dung tích hợp còn tiếtkiệm thời gian học cho các em tìm hiểu những kiến thức khác mà các em khôngphải học đi học lại một nội dung ở những môn khác nữa Từ đó làm tăng khảnăng tự giác, chủ động trong học tập, giúp các em tìm lại niềm hứng thú
Khi dạy chủ đề ca dao trong Ngữ văn lớp 7, giáo viên có thể tích hợp các mônnhư:
Địa lý: tích hợp dạy các địa danh (Hà Nội, Lạng Sơn, Bắc giang); dạy các
di tích lịch sử, văn hóa (Ô chợ Dừa, Ô Cầu Giấy, Ô quan Chưởng, Ô Cầu Dền,
Ô Đống Mác; Sông Lục Đầu; Sông Thương; Núi Đức Thánh Tản; Đền Sòng )
Lịch sử: bối cảnh xã hội, đất nước con người Việt Nam trong xã hội
phong kiến (Khi dạy về các bài ca dao than thân hay châm biếm )
Giáo dục công dân: tích hợp dạy lòng yêu quê hương đất nước, lòng yêu
thương con người, thái độ tôn trọng biết ơn ông bà cha mẹ, bài trừ và tránh xacác tệ nạn mê tín dị đoan (bói toán)
An ninh quốc phòng: biết giữ gìn, bảo vệ và xây dựng non sông đất
nước
Âm nhạc: cảm thụ các bài hát dân ca
Ví dụ: Bài “Những câu hát về tình yêu quê hương đất nước”, để giúp
các em học sinh có thể cảm nhận được: những câu hát về tình yêu quê hương đất
Trang 13nước, con người thường gợi nhiều hơn tả, hay nhắc đến tên núi tên sông, tênvùng đất với những nét đặc sắc về hình thể, cảnh trí, lịch sử, văn hóa của từng
địa danh, giáo viên có thể tích hợp các môn Địa lý bằng cách cho học sinh xem
tranh hoặc video về các địa danh, địa lý của đất nước
Cách thức tổ chức: giáo viên chuẩn bị tranh ảnh, máy chiếu Học sinh củamỗi nhóm quan sát tranh – trao đổi với bạn – trả lời câu hỏi
1 Em đã biết hay được tham quan các địa danh sau chưa?
2 Em có ấn tượng/ tình cảm gì về những địa danh ấy? Theo em, các địa danh này có đặc điểm chung nào?
(Tranh 1: Năm cửa Hà Nội ngày nay)