2 môi trường miệng và sức khỏe toàn thân (2018) sv

Viêm nhiễm mô nha chu và cơ chế ảnh hưởng toàn thân Màng sinh học biofilm với sự hiện diện của nhiều VK gây bệnh chủ yếu Gr- ,yếm khí  phóng thích nhiều độc chất như các LPS, endotoxi

TS.BS Cao Hữu TiếnKhoa Răng Hàm MặtTrường ĐH Y Khoa Phạm Ngọc Thạch

Nội dung

VÀ SỨC KHỎE TOÀN THÂN

Bạn đã bao giờ để ý tới nước miếng của mình chưa?

Mở đầu

Nước bọt dùng trong chữa bệnh

Mở đầu Tuy nhiên

Scully và Epstein, 1996

Mở đầu

1 Tuyến mang tai

2 Tuyến dưới hàm

3 Tuyến dưới lưỡi

Cấu trúc tuyến nước bọt

Cấu trúc tuyến nước bọt

Nang tuyến thanh dịch

Nang tuyến nhầy Tế bào cơ biểu mô

Tế bào bán nguyệt Ống trung gian

• Tái hấp thu Na+ , Cl

-• Bài tiết K+

 Nước bọt nhược trương

NƯỚC BỌT

Thành phần vô cơ

Thành phần hữu cơ

Chức năng của nước bọt

Chức năng dinh dưỡng

Chức năng bảo vệ

Chức năng bảo vệ

 Hệ vi khuẩn thường trú tồn tại hài hòa với ký chủ,

 Bệnh xảy ra khi mối tương quan này bị phá vỡ

 Vi sinh vật có khả năng gây bệnh tiềm tàng = “tác nhân gây bệnh cơ hội”

Hệ tạp khuẩn môi trường miệng

Các yếu tố kiểm soát sự tạo quần thể VK niêm mạc miệng

Hệ tạp khuẩn miệng và SK toàn thân

 Miệng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe toàn thân bởi

vì miệng là kho dự trữ các tác nhân gây bệnh cơ hội

 Túi nha chu là nơi cư ngụ một lượng lớn các VK

Gram âm tạo ra các độc tố như lipopolysaccharide

(LPS), các chất chuyển hóa độc tế bào và các phân

tử gây phản ứng miễn dịch

 Ký chủ sẽ có đáp ứng viêm đối với VK và tạo ra

prostaglandin và các cytokine tiền viêm

 Các yếu tố VK và ký chủ này vào dòng máu do hệ

thống mạch máu nhiều của mô nha chu và như thế

ảnh hưởng đến những vùng cách xa trong cơ thể

Mảng bám vi khuẩn

MỐI LIÊN HỆ GIỮA SỨC KHỎE RĂNG MIỆNG VÀ SỨC KHỎE TOÀN THÂN

Viêm nhiễm mô nha chu và cơ chế ảnh hưởng toàn thân

 Màng sinh học (biofilm) với sự hiện diện của nhiều

VK gây bệnh (chủ yếu Gr- ,yếm khí)  phóng thích nhiều độc chất như các LPS, endotoxins,

enzymes,…  viêm loét biểu mô bám dính và tạo đường VK xâm nhập vào mô nha chu

 Viêm nhiễm mô nha chu  phóng thích những hoạt chất viêm như IL-1  , PGE2, TNF-  (tumor necrosis factor  ) và MMP (matrix metalloproteinase)

Tình trạng viêm nhiễm mô nha chu có thể ảnh hưởng SKTT qua 4 lộ trình

 Phát tán VK vào tuần hoàn

 Phát tán những hoạt chất viêm

 Khởi phát đáp ứng tự miễn

 Hít/nuốt vào hệ tiêu hóa và hô hấp

Viêm nhiễm mô nha chu và bệnh toàn thân

 Bệnh nha chu và bệnh đái tháo đường

 Bệnh nha chu và bệnh tim mạch

 Bệnh nha chu và bệnh hô hấp

 Bệnh nha chu và biến chứng sinh non nhẹ cân

XÉT NGHIỆM NƯỚC BỌT

Chẩn đoán dựa trên nước bọt

Nội dung

 Mở đầu

 Lịch sử phát triển các nghiên cứu trên NB

 Một số xét nghiệm NB hiện nay & tương lai

 Giá trị và thách thức của chẩn đoán dựa trên NB

Chẩn đoán dựa trên nước bọt

Xu thế mới: XÂM LẤN TỐI THIỂU

Phương cách không xâm lấn

Chẩn đoán dựa trên nước bọt

NƯỚC BỌT

– Dịch cơ thể dễ dàng thu thập

– Không xâm lấn

– Không đòi hỏi nhiều kỹ năng

– Dụng cụ thu thập, bảo quản và

LẤY MÁU

– Đau đớn, sợ hãi

– Nguy cơ lây nhiễm

– Đòi hỏi kỹ năng

– Bảo quản, vận chuyển tốn kém

Chẩn đoán dựa trên nước bọt

Thu thập nước bọt

Thu thập máu

Lịch sử phát triển nghiên cứu NB

 NB được sử dụng trong chẩn đoán > 2000 năm

 Y học cổ truyền Trung hoa

– NB và máu là ‘anh em’ trong cơ thể, cùng nguồn gốc– Thay đổi ở NB  tình trạng sức khỏe

 Độ dầy và mùi, cảm giác vị giác  triệu chứng của một số bệnh lý

– NB tiết quá nhiều  kích thích lạnh ở dạ dày, ợ chua– Vị ngọt  rối loạn lá lách

 Đầu 1900s: ‘thời kỳ hiện đại’ của chẩn đoán NB

 Michaels & Kirk :

Đánh giá mẫu NB để xác định bệnh Thấp khớp và Gout

 Maliszewski & Bass, 1955

Hàm lượng ion Thiocyanate khác nhau giữa người hút

thuốc lá và người Ѳ hút thuốc lá

 Tannenbaum &Sinskey,1974

Nitrate NB tương ứng với nitrate máu và liên quan nguồn nitrate thức ăn

Nitrate Nitrite Nitroamine/

dạ dày Nguy cơ ung thư

Vi khuẩn

Chẩn đoán dựa trên nước bọt

 Năm 2004:

NIDCR (GS Lawrence Tabak đứng đầu)

đầu tư phát triển việc sử dụng NB như

một dung dịch chẩn đoán

 Yếu tố quyết định thành công vượt bậc

– Ứng dụng các kỹ thuật tiên tiến:

microarray, khối phổ độ nhạy cao (high

sensitive mass spectrometry)

– Thay đổi chiến lược nghiên cứu

GS Lawrence A Tabak

P Giám đốc NIH Giám đốc NIDCR

Chẩn đoán dựa trên nước bọt

Các bộ công cụ chẩn đoán (diagnostic tool)– Bộ protein (proteome)

– Bộ phiên mã (transcriptome)– V.v

“Catalogue” chẩn đoán NB hay Alphabet chẩn đoán

1166 protein

3000 mRNA/ 185 mRNA ‘nồng cốt’)

Phát triển kỹ thuật cảm biến sinh học (Biosensor)

 ứng dụng xét nghiệm NB cho mục đích lâm sàng

Chẩn đoán dựa trên nước bọt

Một số XNNB hiện nay và tương lai

Các bệnh toàn thân

– Bệnh di truyền: celiac disease, khiếm khuyết 21-hydroxylase, Alzheimer, v.v

– Bệnh tự miễn: hội chứng Sjögren

– Bệnh chuyển hóa: đái tháo đường

– Ung thư: ung thư vú, ung thư biểu mô buồng trứng, ung thư hốc miệng

Xét nghiệm di truyền trước thụ thai

 ABC news (01/02/2010)

“Xét nghiệm di truyền mới giúp bố mẹ có được những

đứa con khỏe mạnh”

 Xét nghiệm di truyền phổ quát

– Bố mẹ là cá thể mang gen bệnh di truyền?

– 400 đột biến của 109 bệnh di truyền

– Độ chính xác 99,9%

Chẩn đoán dựa trên nước bọt

 U xơ nang (cystic fibrosis),

 Bệnh hồng cầu hình liềm (sickle cell),

Xét nghiệm di truyền trước thụ thai

Chẩn đoán dựa trên nước bọt

Bệnh lý nhiễm trùng

Nhiễm khuẩn

– Helicobacter pylori: Xét nghiệm IgG nước bọt

– Nhiễm Shigella: kháng thể kháng lipopolysaccharide

và kháng thể độc tố kháng Shiga

– Pigeon breeder’s disease (PBD) là một bệnh khe phổi

gây ra bởi tiếp xúc với các kháng nguyên có nguồn gốc từ bồ câu Đo lường IgG nước bọt kháng các kháng nguyên này giúp việc đánh giá bệnh nhân mắc bệnh này

Chẩn đoán dựa trên nước bọt

Bệnh lý nhiễm trùng

Chẩn đoán dựa trên nước bọt

Giám kiểm thuốc (drug monitoring)

Thuốc điều trị

Antipyrine, Caffeine,

Carbamazepine, Cisplatin,

Cyclosporine, Diazepam, Digoxin,

Ethosuximide, Irinotecan, Lithium,

Amphetamines, Barbiturates, Benzodiazepines, Cocaine, Ethanol, Marijuana, Nicotine, Opioids, Phencyclidine.

Chẩn đoán dựa trên nước bọt

Giám kiểm thuốc (drug monitoring)

Chẩn đoán dựa trên nước bọt

 Giám kiểm sự tuân thủ đối với việc điều trị ở

các bệnh nhân tâm thần

 Giám kiểm liều lượng của các thuốc kháng ung

thư như irinotecan, cisplatin, carboplatin

 Đánh giá sử dụng thuốc trái phép (evaluation of

illicit drug use)

 Giám kiểm tình trạng hút thuốc lá và phơi

nhiễm khói thuốc

Giám kiểm thuốc (drug monitoring)

Chẩn đoán dựa trên nước bọt

Giám kiểm thuốc (drug monitoring)

Chẩn đoán dựa trên nước bọt

Giám kiểm Hormone

 Cortisol : hội chứng Cushing và

bệnh Addison

 Aldosterone: hội chứng Conn’s

 Testosterone: chức năng của tinh hoàn

 Estradiol: sinh non, nhẹ cân

 Progesterone: tiên đoán sự rụng trứng

 Estradiol và progesterone: chức năng buồng trứng

 Tăng tỉ lệ estradiol/progesterone  sinh sớm

Chẩn đoán dựa trên nước bọt

Giám kiểm Hormone

 Estrogen (estrone, estradiol và estriol)

Giám kiểm Hormone

Chẩn đoán dựa trên nước bọt

Bệnh lý vùng miệng

 Viêm vùng miệng (stomatitis): albumin NB tăng

 Sâu răng: Streptococcus mutans và Lactobaclli,

Biomarkers NB bệnh nha chu

Craig S Miller và cs (2006)

Hàm lượng interleukin 1 beta

(IL-1) và matrix metalloproteinase

(MMP)-8 tăng lên đáng kể và tương

quan chặt chẽ với các chỉ số viêm

nha chu ở bệnh nhân nha chu, và đề

nghị đây là các chỉ tố sinh học của

bệnh nha chu

Biomarkers NB bệnh nha chu Chẩn đoán dựa trên nước bọt

Giá trị & những thách thức của chẩn đoán NB

Không xâm lấn Thu thập đơn giản Bảo quản, vận chuyển

ít tốn kém

An toàn

Máu trong NB gây nhiễu Một số chất có tương quan yếu với máu Thành phần NB thay đổi

theo thời gian

Nước bọt >< Máu

 Tại sao cần XN NB? XN Máu chưa đủ

hay sao?

– Những ưu điểm của XNNB

– NB chứa thông tin về sức khỏe và bệnh tật

 Không giống như XN máu, phân tích

NB xem xét ở mức độ tế bào (hợp chất

có hoạt tính sinh học)  NB là đại diện

thực sự cho cái liên quan đến lâm sàng

 Ngược lại, phân tích máu nhằm xem

xét các hợp chất vận chuyển trong máu

mà phần lớn ở dạng protein gắn kết

Chẩn đoán dựa trên nước bọt

Proteome &

Transcriptome

nước bọt

Tình trạng sức khỏe & bệnh tật

Xét nghiệm NanoSensor dịch miệng

 Xác lập các chỉ tố sinh học

chẩn đoán trong nước bọt

 Phát triển kỹ thuật cảm biến sinh học (biosensor) tính năng mạnh, dễ sử dụng cho các ứng dụng lâm sàng

đáng tin cậy và đúng đắn

Chẩn đoán point-of-care

Chẩn đoán dựa trên nước bọt

Chẩn đoán point-of-care

Chẩn đoán dựa trên nước bọt

Thách thức đối với Nha khoa

 Chẩn đoán point-of-care NB thành công 

cơ hội khẳng định vai trò quan trọng của

SKRM đối với SK chung

KẾT LUẬN

 NB có vai trò quan trọng đối với Sức khỏe

răng miệng và Sức khỏe toàn thân

 Viêm nhiễm vùng miệng có liên quan chặt chẽ với bệnh toàn thân

 NB là một dịch chẩn đoán đầy tiềm năng

 Chăm sóc sức khỏe răng miệng (đặc biệt là vệ sinh răng miệng) là rất cần thiết

Chân thành cảm ơn!

caohuutien@gmail.com