oi phulakes tes paidikes mas elikias - alice miller

Σε αντίθεση με πλήθος εξειδικευμένες εργασίες που κυκλοφορούν σχετικά με το θέμα, οι αναλύσεις της Alice Miller δεν περιορίζονται στις επιπτώσεις του τραύματος στην ενήλικη ψυχοπαθολογία

W Y X Ο Λ Ο Γ I Ψ Υ X Α Ν Ά Λ Υ Σ

ΡΟ Ε Σ

Πολλοί άνθρωποι αναγκάστηκαν, όταν ήταν παιδιά, να μάθουν να κρύβουν πολύ επιδέξια τα συναισθήματα,

τις επιθυμίες και τις ανάγκες τους προκειμένου να ικανοποιήσουν τις προσδοκίες των γονέων τους και να κερδίσουν την «αγάπη» τους.

Ως ενήλικες μπορεί να κυνηγούν την επιτυχία, έχουν όμως ταυτόχρονα μια υποβόσκουσα αίσθηση ότι δεν αξίζουν τίποτα Χωρίς ποτέ να τους έχει επιτραπεί να εκφράσουν τα πραγματικά τους συναισθήματα, και έχοντας χάσει την επαφή με τον αληθινό τους εαυτό, εκδραματίζουν τα καταπιεσμένα συναισθήματά τους με επεισόδια κατάθλιψης

ή καταναγκαστικής συμπεριφοράς, ή ακόμα και με ιδέες μεγαλείου Στη συνέχεια, με τη σειρά τους, μεταφέρουν αυτή την κληρονομιά της καταπίεσης στα δικά τους παιδιά Αυτό

το σπαρακτικό και οξυδερκές βιβλίο είναι ένα πρώτο βήμα για την ανακάλυψη των αναγκών μας και της δικής μας αλήθειας στην προσπάθειά μας να ξεφύγουμε από αυτόν το φαύλο κύκλο.

Σπάνιο κι ακαταμάχητο με τον γεμάτο συμπάθεια, ανεπιτήδευτο λόγο του Τα παραδείγματα της Alice Miller είναι τόσο ζωντανά και συνηθισμένα που αγγίζουν το πληγωμένο παιδί που υπάρχει μέσα

σε όλους μας.

NEW YORK MAGAZINE

www.alice-miller.com

H Alice Miller σπούδασε στη Βασιλεία (Ελβετία)

φιλοσοφία, ψυχολογία και κοινωνιολογία Μετά τη διδακτορική διατριβή της,

εκπαιδεύτηκε στη Ζυρίχη ως ψυχαναλύτρια και, για 20 χρόνια, άσκησε αυτό το επάγγελμα ενώ παράλληλα δίδασκε Το 1980 αποφάσισε να σταματήσει την ψυχαναλυτική και διδακτική πρακτική και να ασχοληθεί με τη συγγραφή βιβλίων Από τότε έχει δημοσιεύσει 12 βιβλία, με τα οποία γνωστοποίησε στο ευρύ κοινό τα αποτελέσματα των ερευνών της όσον αφορά τις αιτίες και τις συνέπειες των τραυμάτων της παιδικής ηλικίας.

Πιο συγκεκριμένα, η Alice Miller ασχολείται με τους κρυφούς χειρισμούς των γονέων κατά τη διάρκεια της ανατροφής των παιδιών τους, με τις διάφορες στρατηγικές προφύλαξης ενάντια στα τραύματα της παιδικής ηλικίας, με τις συνέπειες της απώθησης αυτών των τραυμάτων

σε προσωπικό επίπεδο και, τέλος,

με τις σύγχρονες δυνατότητες ανάλυσης των συνεπειών των παιδικών τραυμάτων ΓΓ αυτές τις έρευνές της η συγγραφέας έχει κερδίσει τη διεθνή αναγνώριση.

Οι εκδόσεις ΡΟΕΣ στη σειρά Ψυχολογία - Ψυχανάλυση εκδί­

δουν κλασικά και σύγχρονα κείμενα από τον ευρύ χώρο της Ψυχο­λογίας, με ιδιαίτερη έμφαση στην Ψυχανάλυση Τα κείμενα της σει­ράς προέρχονται κυρίως από το κλινικό πεδίο (Ψυχοπαθολογία του Παιδιού, Εφήβου και του Ενήλικα), αναδεικνύουν ωστόσο και

τη διαπλοκή του Ψυχαναλυτικού Λόγου με τις Κοινωνικές και Θε­τικές Επιστήμες, με τη Φιλοσοφία, την Παιδαγωγική και την Τέ­χνη Η σειρά απευθύνεται τόσο σε ειδικούς επιστήμονες όσο και στο ευρύτερο αναγνωστικό κοινό, με στόχο την κάλυψη σημαντι­κών κενών στη βασική ψυχολογική και ψυχαναλυτική βιβλιογραφία και την ενημέρωση του ελληνικού κοινού σχετικά με τις τρέχουσες εξελίξεις στα δύο αυτά πεδία

ALICE MILLER

01 ΦΥΛΑΚΕΣ ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΜΑΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

ν

Το Δράμα του Προικισμένου Παιδιού

Μετάφραση: Ευηνέλλα Αλεξοπούλου - Νίκος Λαζαρίδης Επιμέλεια: Έλενα Παπαθανασοπούλου -

Νίκος Στασινόπουλος

Δ ' ΕΚΔΟΣΗ

ΡΟΕΣ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ - ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ

• ' · > Κ Π .· ί * ·,.· *

' i I

Εισαγωγή 9

Πρόλογος των μεταφραστών 15

Ευχαριστίες 19

1 Το δ ρ ά μ α του π ρ ο ικ ισ μ έ ν ο υ π α ιδ ιο ύ κ α ι π ω ς γ ίν α μ ε ψ υ χ ο θ ε ρ α π ε υ τ έ ς 23

ΟΛΑ ΤΑ ΑΛΛΑ ΕΚΤΟΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΗΘΕΙΑ 25

ΤΟ ΦΤΩΧΟ, ΠΛΟΥΣΙΟ ΠΑΙΔ1 30

Ο ΧΑΜΕΝΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ ΤΩΝ 36

ΣΕ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΟΥ ΑΛΗΘΙΝΟΥ ΜΑΣ ΕΑΥΤΟΥ 44

ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΩΝ ΘΕΡΑΠΕΥΤΩΝ 52

ΤΟ ΧΡΥΣΟ ΜΥΑΛΟ 59

2 Κ α τά θ λιψ η κ α ι ιδ έες μ ε γ α λ ε ίο υ : Δ ύ ο σ υ γ γ ε ν ικ έ ς μ ο ρ φ έ ς ά ρ ν η σ η ς 61

ΟΙ ΜΕΤΑΣΤΡΟΦΕΣ ΤΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ 63

Υ γιή ς Α ν ά π τ υ ξ η 64

Δ ια τ α ρ α χ ή 67

Η ΨΕΥΔΑΙΣΘΗΣΗ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ 71

Ο ι Ιδ έ ε ς Μ ε γ α λ ε ίο υ ω ς μ ια Μ ο ρ φ ή Ε ξ α π ά τ η σ η ς του Ε α υ τ ο ύ 72

Η Κ ατά θλιψ η ως η Α λλη Ό ψ η των Ιδεώ ν Μ ε γ α λ ε ίο υ 76

Η Κ α τ ά θ λ ιψ η ω ς Ά ρ ν η σ η το υ Ε α υ τ ο ύ 81

ΚΑΤΑΘΛΙΠΤΙΚΕΣ ΦΑΣΕΙΣ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ 97

Η Λ ε ιτ ο υ ρ γ ία τω ν Π ρ ο ε ιδ ο π ο ιη τ ικ ώ ν Σ η μ ά τ ω ν 98

« Π α ρ α γκ ω ν ισ μ ό ς τ ο ν Ε α υ τ ο ύ » 98

8 ALICE MILLER

Συσσώρευση Δ ννατών, Κρυμμένων Συναισθημάτων 100

Αντιμετωπίζοντας τους Γονείς 101

Η ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΦΥΛΑΚΗ 102

ΜΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΛΕΥΡΑ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΑΙΨΗΣ 110

Ο ΜΥΘΟΣ ΤΟΥ ΝΑΡΚΙΣΣΟΥ 115

3 Ο φαύλος κύκλος της περιφρόνησης 119

ΤΑΠΕΙΝΩΣΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ, ΕΛΛΕΙΨΗ ΣΕΒΑΣΜΟΥ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΔ ΥΝΑΜΟΥΣ ΚΑΙ ΠΟΥ ΠΑΜΕ ΑΠΟ ΕΚΕΙ ΚΑΙ ΠΕΡΑ Παραδείγματα α πό την Καθημερινότητα 121

Η ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΡΟΝΗΣΗΣ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ 138

Ο Καταναγκασμός Επανάληψης ως Ένδειξη μιας Αποσπασματικής Έ κφρασης τον Εαυτού 140

Διαιώνιση της Περιφρόνησης στις Διαστροφές και στην Ψυχαναγκαστική Ν εύρω ση 144

Η «ΔΙΑΦΘΟΡΑ» ΩΣ «.ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ» ΣΤΟΝ ΠΑΙΔΙΚΟ ΚΟΣΜΟ ΤΟΥ ΕΡΜΑΝ ΕΣΣΕ 158

Η ΜΗΤΕΡΑ ΩΣ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΤΗΣ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΣΤΑ ΠΡΩΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΜΑΣ 168

Η ΜΟΝΑΞΙΑ ΟΣΩΝ ΠΕΡΙΦΡΟΝΟΥΝ ΤΟΥΣ ΑΛΛΟΥΣ 172

ΑΠΕΓΚΛΩΒΙΣΜΟΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΕΡΙΦΡΟΝΗΤΙΚΗ ΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΕΒΑΣΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗ ΖΩΗ 178

ΕΠΙΛΟΓΟΣ 187

Βιβλιογραφία 203

Σημειώσεις για τη Βιβλιογραφία 207

Παράρτημα 209

Το όνομα της Alice Miller έχει συνδεθεί τις τελευταίες δεκα­ ετίες με τη μελέτη του ψυχικού τραύματος κατά την παιδική ηλικία και των συνεπειών αυτού στη ζωή του ενήλικου ατό­ μου Η ενασχόλησή της με την κακοποίηση του παιδιού υπε- ρέβη τα στενά πλαίσια της επιστημονικής έρευνας και επε- κτάθηκε προς την κατεύθυνση μιας διαρκούς στράτευσης,

με στόχο τη διαφώτιση του κοινού σχετικά με την ανησυχη­ τική έκταση της ενδοοικογενειακής βίας στις σύγχρονες κοι­ νωνίες Σε αντίθεση με πλήθος εξειδικευμένες εργασίες που κυκλοφορούν σχετικά με το θέμα, οι αναλύσεις της Alice Miller δεν περιορίζονται στις επιπτώσεις του τραύματος στην ενήλικη ψυχοπαθολογία, αλλά θέτουν στο μικροσκόπιό τους κοινωνικές συμπεριφορές και πολιτικά φαινόμενα (αυ- ταρχισμός, ξενοφοβία), τα οποία μόνο η ευρεία οπτική και πλατιά παιδεία της συγγραφέα κατάφεραν να συσχετίσουν

με το τραύμα.

Γεννημένη στην Πολωνία το 1923, η Alice Miller μεγάλω­

σε στη Βασιλεία της Ελβετίας, όπου και ακολούθησε σπου­ δές Φιλοσοφίας, Ψυχολογίας και Κοινωνιολογίας Μετά την εκπόνηση της διδακτορικής διατριβής της στο Πανεπιστήμιο της Βασιλείας, εκπαιδεύτηκε ως ψνχαναλύτρια στο Ψυχανα­ λυτικό Ινστιτούτο της Ζυρίχης και άσκησε αυτό το επάγγελ­

10 ALICE MILLER

μα για 20 χρόνια To 1980 αποφάσισε να όιακόψει τη θερα­ πευτική και διδακτική της δραστηριότητα, προκειμένου να αφοσιωθεί στη μελέτη του ψυχικού τραύματος στην παιδική ηλικία και την ευαισθητοποίηση του κοινού σχετικά με τα αίτια και τις συνέπειές του Η προσπάθειά της αυτή καθί­ σταται εμφανής όχι μόνο στο πλούσιο συγγραφικό της έργο, αλλά και στις ποικίλες δημόσιες παρεμβάσεις της υπέρ μιας αγωγής απαλλαγμένης από τη βία (αξιομνημόνευτη είναι η ανοιχτή επιστολή της προς τη Βρετανική Κυβέρνηση το Μάρτιο του 2000 με αφορμή την επικείμενη ψήφιση νομο­ σχεδίου σχετικά με τα δικαιώματα του παιδιού, το οποίο επέτρεπε ήπιες μορφές γονεϊκής βίας).

Για την Alice Miller; η επικοινωνία με το κοινό συνιστά κι­ νητήριο μοχλό των ψυχαναλυτικών της ερευνών Έτσι, πέρα από τη συνεχή παρουσία της σε διάφορα φόρουμ, τα τελευ­ ταία χρόνια διατηρεί ιστοσελίδα στο Διαδίκτυο σε τρεις γλώσσες (αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά) με αντικείμενο την ανταλλαγή απόψεων μεταξύ των ενδιαφερομένων (θεραπευ­ τών αλλά και θυμάτων κακοποίησης) σχετικά με το τραύμα στην παιδική ηλικία.

Το ανά χείρας βιβλίο αποτελεί το γνωστότερο και, κατά κοινή ομολογία, το σημαντικότερο έργο της συγγραφέα Η ιστορία της συγγραφής του μαρτυρεί την κεντρική θέση που κατέχει στη σκέψη της Alice Miller Το βιβλίο κυκλοφόρησε

σε μια πρώτη μορφή το 1979 και 15 χρόνια μετά σε μία πλή­ ρως αναθεωρημένη έκδοση Κατά την ίδια τη συγγραφέα, με­ ταξύ της πρώτης και της δεύτερης έκδοσης μεσολάβησαν 15 σημαντικά χρόνια προσωπικής ανάλυσης, επικοινωνίας με το

Οι Φυλακές της Παιδικής μας Ηλικίας 11

αναγνωστικό κοινό, γνωριμίας με νέες τεχνικές θεραπευτικής αντιμετώπισης του τραύματος, καθώς και ενημέρωσης σχετι­

κά με τα πρόσφατα πορίσματα της ψυχοτραυματολογικής έρευνας (ιδιαίτερα της έρευνας επί της νευροβιολογίας των συναισθημάτων) Οι εξελίξεις αυτές κατέστησαν απαραίτητη την εκ νέου συγγραφή του βιβλίου καθώς και τη διερεύνηση της θεματικής του Έτσι, ενώ ο αρχικός τίτλος παρέπεμπε στο τραυματικό υπόβαθρο της συχνά εξιδανικευμένης ευ­ φυΐας του προικισμένου παιδιού (του παιδιού που ανταπο- κρίνεται με επιτυχία στις προσδοκίες των γονέων του και γί­ νεται το ιδεώδες παιδί\ με τίμημα την κατάπνιξη του πιο γνή­ σιου τμήματος του εαυτού του), η αναθεωρημένη έκδοση διε­ ρευνά τη χειραγώγηση της παιδικής δημιουργικότητας μέσα στην οικογένεια σε όλες τις μορφές της (από τις πιο συγκε- καλυμμένες έως και τις πιο βίαιες), καθώς και τις τραυματι­ κές συνέπειές της για τα θύματα και την κοινωνία εν γένει.

Η ανάλυση της Alice Miller αντλεί από τη θεωρητική πα­ ράδοση της Βρετανικής Σχολής Ψυχανάλυσης (αξιοποιεί δε ιδιαίτερα τη διάκριση μεταξύ «αληθινού» και «ψευδούς» εαυ­ τού) Αποφεύγει ωστόσο, εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις, τη χρήση εξειδικευμένης ψυχαναλυτικής ορολογίας, γεγονός που καθιστά το κείμενο ευανάγνωστο για το μη ειδικό Με ιδιαίτερη προσοχή παρακολουθείται η λεπτή γραμμή που συνδέει τις εμφανείς μορφές ενδοοικογενειακής βίας (όπως η σεξουαλικοποίηση του παιδικού αιτήματος για αγάπη) με λι- γότερο βίαιες μορφές επιβολής (όπως η χειραγώγηση του παιδιού), που έχουν ως στόχο να καλύπτει το παιδί τις ανά­ γκες και τις ελλείψεις των γονέων του Αναδεικνύεται έτσι το

12 ALICE MILLER

εύρος των επιπτώσεων του τραύματος κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης, καθώς και η έκταση της αποσιώπησης που επι­ καλύπτει τα φαινόμενα ενδοοικογενειακής βίας στις σύγχρο­ νες κοινωνίες Τονίζεται η λειτουργία του «καταναγκασμού επανάληψης» στη διαιώνιση των τραυματικών καταστάσεων Μελετώνται μορφές ψυχοπαθολογίας, των οποίων η σχέση με

το ψυχικό τραύμα είναι γνωστή από καιρό (κατάθλιψη, αυ­ τοκτονία, διαταραχές προσωπικότητας, σεξουαλικές διατα­ ραχές, τοξικομανία και αλκοολισμός), αλλά και ένα ευρύ φάσμα κοινωνικών συμπεριφορών, στη βάση των οποίων μό­

νο μια διεισδυτική ανάλυση κατορθώνει να ανιχνεύσει την επίδραση τραυματικών καταστάσεων (επιθετικότητα, συμ­ μετοχή σε πολιτικές και θρησκευτικές ομάδες με βίαιο προ­ σανατολισμό, πορνεία, πορνογραφία, piercing κ.λπ.) Ιδιαίτε­

ρη σημασία αποδίδεται στη λειτουργία του σώματος ως φο­ ρέα «βιολογικής μνήμης» του τραύματος, η οποία στερείται αναπαραστάσεων, καθώς και στο τραυματικό υπόβαθρο μιας σειράς σωματοποιήσεων και ψυχοσωματικών εκδηλώ­ σεων Στο μικροσκόπιο της ανάλυσης της Alice Miller τίθεται ακόμη και η ίδια η ψυχοθεραπευτική δραστηριότητα, στην οποία η συγγραφέας διαβλέπει συχνά μια μορφή αναπλήρω- σης του ψυχικού τραύματος, καταθέτοντας παράλληλα τις σκέψεις της γύρω από τους πιθανούς τρόπους διεύρυνσης της ενσυναίσθησης (empathy) του ψυχοθεραπευτή.

Είναι γνωστό από την ιστορία της Ψυχιατρικής και της Ψυχολογίας ότι η διεύρυνση του ψυχικού τραύματος προσέ- κρουε πάντα σε ένα ισχυρό πλέγμα αντιστάσεων Συλλογικά ιστορικά τραύματα (όπως το Ολοκαύτωμα των Εβραίων

Οι Φυλακές της Παιδικής μας Ηλικίας 13

στην Ευρώπη, ο Πόλεμος του Βιετνάμ στις ΗΠΑ, αυταρχικά καθεστώτα σε πάρα πολλές χώρες του Τρίτου Κόσμου), κα­ θώς και ο κριτικός λόγος των κοινωνικών κινημάτων, έφε­ ραν αντιμέτωπη την κοινωνική συνείδηση με ορισμένες ακραίες εκφάνσεις αυτού που, κατά τα άλλα, παρέμενε εγκλωβισμένο στον άρρητο χώρο του ιδιωτικού και του αυ­ τονόητου (ενδοοικογενειακή βία) και κατηύθυναν την επι­ στημονική έρευνα πολύ περισσότερο α π ’ ό,τι η συσσωρευμέ-

νη ψυχιατρική και ψυχολογική γνώση Διαπιστώνεται έτσι ότι η διαπλοκή του επιστημονικού λόγου με κοινωνικά και πολιτικά φαινόμενα είναι εμφανέστερη στο πεδίο του ψυχι­ κού τραύματος από ό,τι σε άλλους τομείς του επιστητού Η Alice Miller, με το πολυδιάστατο έργο της (θεραπευτική και διδακτική δραστηριότητα, κλινική έρευνα, εκλαΐκευση του επιστημονικού λόγου, κοινωνική στράτευση και ευαισθητο- ποίηση του κοινού), προσέφερε τα μέγιστα στην εξοικείωση πολλών δυτικών κοινωνιών με τη σύνθετη προβληματική του ψυχικού τραύματος.

Γεράσιμος Ιωαννίδης

Πρόλογος των Μεταφραστών

Το βιβλίο αυτό έχει γίνει διεθνώς γνωστό ως Το Δράμα του Προικισμένου Παιδιού Όπως γράψει η ίδια η Alice Miller,

«Όταν χρησιμοποίησα τη λέξη “προικισμένο” στον τίτλο, δεν εννοούσα ούτε τα παιδιά που παίρνουν υψηλούς βαθμούς στο σχολείο ούτε τα παιδιά που έχουν κάποιο ιδιαίτερο τα­λέντο Εννοούσα απλώς όλους εμάς που επιζήσαμε από την κακομεταχείριση κατά την παιδική μας ηλικία -χάρη στην ικανότητά μας να προσαρμοζόμαστε ακόμα και σε συνθήκες ανείπωτης σκληρότητας- παύοντας ν’ αντιδρούμε και να νιώθουμε Χωρίς αυτό το “χάρισμα” που μας έδωσε η φύ­

ση δεν θα είχαμε κατορθώσει να επιβιώσουμε» Στην ελληνι­

κή έκδοση του βιβλίου επιλέξαμε τον τίτλο Οι Φυλακές της Παιδικής μας Ηλικίας, έναν τίτλο παρεμφερή με αυτόν της

πρώτης έκδοσης του βιβλίου στην Αμερική Η επιλογή αυτή έγινε γιατί πιστεύουμε ότι έτσι θα δημιουργηθούν λιγότερες παρανοήσεις στο μη εξειδικευμένο αναγνωστικό κοινό Κρα­τήσαμε όμως ως υπότιτλο τον τίτλο του πρωτοτύπου, αφού έτσι έχει γίνει γνωστό το βιβλίο στο εξειδικευμένο αναγνω­στικό κοινό Άλλωστε, όπως και η ίδια η Alice Miller ανα­φέρει, το βιβλίο της απευθύνεται στον κοινό αναγνώστη και όχι αποκλειστικά στους ειδικούς

Η βασική ιδέα που εκφράζει η συγγραφέας είναι ότι

16 ALICE MILLER

υπάρχουν παιδιά που μπορούν να νιώσουν και να απαλύνουν

τη συναισθηματική ανασφάλεια των γονέων τους (έχουν δη­λαδή αυτό το «χάρισμα») και έτσι να κερδίσουν την αγάπη τους, αφού αρνηθούν όμως παράλληλα τις δικές τους επιθυ­μίες Η συγγραφέας παρουσιάζει τις συναισθηματικές συνέ­πειες της άρνησης των προσωπικών επιθυμιών στην προ­σπάθεια αυτών των παιδιών να διευκολύνουν κάποιον που η αγάπη του είναι τόσο σημαντική γι’ αυτά που απαιτεί τη θυ­σία του «αληθινού» τους εαυτού Τα παιδιά αυτά, ως ενήλι­κες, προσφέρουν βοήθεια στους άλλους μέσα από διάφορους ρόλους, συμπεριλαμβανομένου και του ρόλου του θεραπευτή, επειδή έχουν αναπτύξει αισθητήρια ανίχνευσης των ασυνεί­δητων αναγκών των άλλων Το πρόβλημα ωστόσο είναι ότι, ασυνείδητα, μπορεί να συνεχίζουν να αρνούνται τις δικές τους ανάγκες και, κατά συνέπεια, δεν μπορούν να βρουν τον αληθινό τους εαυτό Αυτό τους κάνει ευάλωτους σε ασθένει­

ες όπως η κατάθλιψη και οι ιδέες μεγαλείου, οι οποίες οφεί- λονται στις καταπιεσμένες επιθυμίες τους (οι ιδέες μεγαλείου είναι απλώς ένας τρόπος να κρατηθούν μακριά από την κα­τάθλιψη)

Οι απόψεις της Alice Miller στηρίζονται σε μερικές από τις πιο βασικές φροϋδικές ιδέες: αν το ασυνείδητο γίνει συ­νειδητό, οι ασθένειες που οφείλονται σε καταπιεσμένες ανά­γκες μπορούν τελικά να αναχαιτιστούν, οι ρίζες της ζωής ενός ατόμου βρίσκονται στην παιδική του ηλικία και οι εμπει­ρίες από την παιδική ηλικία διαμορφώνουν την «ταυτότητα» του ατόμου Στο τελευταίο μέρος του βιβλίου η συγγραφέας προσθέτει μια θεωρία που προέρχεται από τη δική της εμπει­

Οι Φυλακές της Παιδικής μα ς Ηλικίας 17

ρία ως ψυχαναλύτρια: όταν τα παιδιά που τους αρνήθηκαν τις επιθυμίες τους στην παιδική τους ηλικία μεγαλώσουν και κάνουν δικά τους παιδιά, μπορούν να «απαλλαγούν» από τον πόνο τους προκαλώντας πόνο στα παιδιά τους Αυτό η Alice Miller το ονομάζει «φαύλο κύκλο της περιφρόνησης» και θεωρεί πως η μεταβίβαση αυτών των καταστροφικών τά­σεων από τη μια γενιά στην άλλη μοιάζει με αλυσιδωτή αντί­δραση

Το βιβλίο της Alice Miller για τα παιδιά που έχουν το

«χάρισμα» να «προστατεύουν τους γονείς τους για να προ- φυλαχτούν τα ίδια» δεν έχει ως στόχο να κατηγορήσει τους γονείς Στόχος του είναι να μας αποκαλύψει τι μπορεί να μας συνέβη όταν ήμαστε παιδιά, να μας δώσει την ευκαιρία ν’ αντιμετωπίσουμε με θάρρος τους γονείς μας και, τελικά, να συμφιλιωθούμε με όσα ζήσαμε αντί να τα αποφεύγουμε Η Alice Miller μας δίνει επίσης μια πολύ καλή εικόνα του τι συμβαίνει όταν ένα παιδί «που τα καταφέρνει σε όλα τέλεια» καταπιέζει τις δικές του επιθυμίες Ωστόσο, το βιβλίο, αντί να μας κάνει να νιώθουμε θύματα, μας δίνει τη δύναμη να ξεκι­νήσουμε από την αρχή και να προχωρήσουμε προς τα εμπρός

με συνειδητές πλέον επιλογές Μπορεί να μη δίνει απαντή­σεις στον καθένα ή να μην καλύπτει όλες τις περιπτώσεις Εμείς οι ίδιοι στο τέλος θα πρέπει να επιλέξουμε για τον εαυ-I

τό μας

Ενηνέλλα Αλεξοπούλου Νίκος Λαζαρίόης

Είναι επιθυμία και ανάγκη μου να ευχαριστήσω ιδιαίτερα την κυρία Heide Mersmann από τον εκδοτικό οίκο Suhrkamp για τη μεγάλη βοήθειά της όσον αφορά τα βιβλία μου Στη μακροχρόνια και εκτεταμένη έρευνά μου για το πρόβλημα της κακοποίησης των παιδιών μπορούσα πάντοτε να υπολο­γίζω στη μεγάλη υποστήριξή της Πέρα από την ευσυνείδητη και γεμάτη κατανόηση και οξυδέρκεια επιμέλεια αυτού του βιβλίου, στην κυρία Mersmann οφείλω και πολλά άλλα: από

τότε που εκδόθηκε το Δράμα του Προικισμένου Παιδιού,

πριν από 16 χρόνια, διατυπώνονταν συνεχώς προς τον εκδο­τικό οίκο κάθε είδους επιθυμίες από πολλές αναγνώστριες και αναγνώστες, καθώς και από διάφορα ιδρύματα Η κυρία Mersmann απαντούσε πάντα σε αυτά τα τηλεφωνήματα και

τα γράμματα με τη σταθερή φιλικότητα, προσοχή και ακρί­βεια που τη διέκριναν

Για τον προσεκτικό χειρισμό του χειρογράφου μου σε όλες τις φάσεις, αλλά κυρίως στην τελευταία και δυσκολότε­

ρη φάση, θέλω να ευχαριστήσω τους κυρίους που εργάζο­νται στο τυπογραφείο του Suhrkamp Verlag Δεν ήταν πά­ντα εύκολο να ταυτιστούν τα τεχνικά δεδομένα με τις απαι­τήσεις Όμως, τόσο ο κύριος Rolf Staudt όσο και ο κύριος Manfred Wehner έκαναν ό,τι περνούσε από το χέρι τους για

20 ALICE MILLER

να με βοηθήσουν στις προσπάθειες μου για τη σωστή παρου­σίαση του κειμένου Οφείλω να τους ευχαριστήσω, όντας βα­θύτατα υποχρεωμένη

Η ευγνωμοσύνη μου για τις πολλές επιστολές που έλαβα από αναγνώστριες και αναγνώστες διατυπώνεται ήδη σε πολλά σημεία του βιβλίου, αλλά θέλω να την αναφέρω και σε αυτό εδώ το σημείο Πολλοί από αυτούς, χωρίς να το υπο­ψιάζονται, έγραψαν στην ουσία μαζί μου το βιβλίο Πρέπει όμως να μείνουν ανώνυμοι, διότι ό,τι μου έγραψαν ήταν εμπι- στευτικό Οι ιστορίες τους, η τραγική και συχνά ασύλληπτη μοίρα τους και, τέλος, οι απογοητευτικές εμπειρίες τους από ανίδεους ή ανέντιμους θεραπευτές όλων των κατευθύνσεων μου έδειξαν πόσο εύκολα μπορεί να γίνει αντικείμενο εκμε­τάλλευσης η τραγικότητα της παιδικής κακοποίησης των αν­θρώπων

Ένιωθα μεγάλη λύπη κάθε φορά που πολλά γράμματα έφταναν σ’ εμένα και δεν μπορούσα να απαντήσω προσωπι­

κά για πολλούς λόγους Σήμερα έχω καινούριες δυνατότητες

να ασχοληθώ με τα εξειδικευμένα ερωτήματα των αναγνω- στριών και των αναγνωστών και τις χρησιμοποιώ Ελπίζω όμως ότι πολλοί από αυτούς που μου έστειλαν επιστολές στο παρελθόν θα μπορούν να αναγνωρίσουν εύκολα στην πα­ρούσα αναθεωρημένη και εκσυγχρονισμένη έκδοση τις απα­ντήσεις μου στα γράμματά τους (καθώς και τη βαθιά υπο­χρέωση που νιώθω απέναντι τους)

Τέλος, θα ήθελα να ευχαριστήσω τους φίλους και τους συναδέλφους, οι οποίοι, με το ενδιαφέρον και την ειλικρίνειά τους, σε πολλές περιπτώσεις με βοήθησαν να εγκαταλείψω

Οι Φυλακές της Παιδικής μας Ηλικίας 21

παλαιές, ακλόνητες πεποιθήσεις και να αντιληφθώ τις και­νούριες εξελίξεις στην επιστήμη και τη θεραπεία

Alice Miller

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

Το Δράμα τον Προικισμένου Παιδιού και Πώς Γίναμε Ψυχοθεραπευτές

Ο Λ Α Τ Α Α Λ Λ Α ΕΚ ΤΟ Σ Α Π Ο Τ Η Ν Α Λ Η Θ Ε ΙΑ

Η πείρα μάς έχει διδάξει πως έχουμε ένα πολύ σπουδαίο όπλο στην πάλη μας με τις ψυχικές νόσους: το να ανακαλύ- ψουμε συναισθηματικά την αλήθεια για τη μοναδική και απο­κλειστική ιστορία των παιδικών μας χρόνων Μπορούμε όμως ν’ απελευθερώσουμε εντελώς τον εαυτό μας από τις ψευδαι­σθήσεις; Η ζωή του καθενός είναι γεμάτη από ψευδαισθήσεις, ίσως επειδή η αλήθεια συχνά μας φαίνεται αβάσταχτη Κι όμως, η αλήθεια είναι τόσο αναγκαία, που η άγνόιά της έχει υψηλό κόστος, το οποίο μπορεί να εμφανιστεί με τη μορφή σοβαρών ασθενειών Χρειάζεται λοιπόν να προσπαθήσουμε, ακολουθώντας μια μακροχρόνια διαδικασία, ν’ ανακαλύψου-

με τη δική μας προσωπική αλήθεια, μια αλήθεια που μπορεί να μας προκαλέσει πόνο πριν μας προσφέρει μια νέα αίσθηση ελευθερίας Αν, αντίθετα, επιλέξουμε να αρκεστούμε σε μια διανοητική γνώση, θα παραμείνουμε στη σφαίρα των ψευδαι­σθήσεων και της εξαπάτησης του εαυτού μας

Δεν μπορούμε να σβήσουμε τις ζημιές που έγιναν μέσα μας κατά την παιδική μας ηλικία, αφού δεν μπορούμε ν’ αλ­λάξουμε ούτε στο παραμικρό το παρελθόν μας Μπορούμε

όμως ν’ αλλάξουμε και ν’ αναδιοργανώσουμε τον εαυτό μας

26 ALICE MILLER

και έτσι να ξανακερδίσουμε τη χαμένη μας ενότητα, αν απο­φασίσουμε να κοιτάξουμε από πολύ κοντά και να συνειδητο­ποιήσουμε τη γνώση που έχουμε αποθηκεύσει στο σώμα μας γι’ αυτά που έγιναν στο παρελθόν Αυτός ο δρόμος σίγουρα δεν είναι εύκολος, σε πολλές περιπτώσεις όμως είναι ο μόνος τρόπος για να μπορέσουμε επιτέλους ν’ αφήσουμε πίσω μας την αόρατη και απάνθρωπη φυλακή της παιδικής μας ηλικίας Μόνο έτσι μπορούμε να μετατρέψουμε τον εαυτό μας από το ανίδεο θύμα που ήταν στο παρελθόν σε υπεύθυνο άτομο, που

γνωρίζει τη δική του ιστορία και μπορεί να ζήσει μαζί της.

Οι περισσότεροι άνθρωποι όμως κάνουν ακριβώς το αντί­θετο Δεν θέλουν να γνωρίζουν τίποτα από την προσωπική τους ιστορία και έτσι δεν συνειδητοποιούν ότι, στην ουσία, η ιστορία τους τους καθορίζει συνεχώς στο παρόν Συνεχίζουν

να ζουν μέσα στην απωθημένη και ανεπίλυτη κατάσταση που παγιώθηκε στην παιδική τους ηλικία Δεν συνειδητοποιούν ότι φοβούνται και αποφεύγουν κινδύνους οι οποίοι, παρ’ όλο που κάποτε ήταν πραγματικοί, εδώ και πολύ καιρό έχουν πάψει να είναι Καθοδηγούνται από ασυνείδητες αναμνήσεις και απω- θημένα συναισθήματα και ανάγκες, τα οποία, όσο παραμέ­νουν ασυνείδητα και αξεδιάλυτα, συχνά καθορίζουν, με σχε­δόν διαστροφικό τρόπο, καθετί που κάνουν ή δεν κάνουν

Η απώθηση1 μιας βίαιης κακοποίησης που συνέβη στην

1 Repression: Ασυνείδητος αμυντικός μηχανισμός στον οποίο μη αποδεκτά ψυχικά στοιχεία (ιδέες, φαντασίες, συναισθήματα ή ενορμήσεις) κρατιού­

νται έξω από τη συνείδηση (Ν Μάνος, [1987] Ερμηνευτικό Λεξικό Ψυ­

χιατρικών Όρων Θεσσαλονίκη: University Studio Press) (Σ.τ.Μ.)

Οι Φυλακές της Παιδικής μας Ηλικίας 27

παιδική τους ηλικία οδηγεί πολλούς ανθρώπους στο να κατα­στρέφουν τη ζωή τους και τις ζωές άλλων Καίνε σπίτια αλ­λοδαπών, γίνονται εκδικητικοί και, επιπλέον, όλα αυτά τα ονομάζουν «πατριωτισμό» Έτσι κρύβουν την αλήθεια από τον εαυτό τους για να μη νιώσουν την απελπισία που ένιωθε κάποτε το βασανισμένο παιδί που υπήρξαν

Κάποιοι άλλοι συνεχίζουν τα μαρτύρια που κάποτε τους επέβαλαν συμμετέχοντας ενεργά σε ομάδες που τα μέλη τους βασανίζουν άλλους ή τον εαυτό τους, σε ομάδες δηλαδή που επιδίδονται σε σαδομαζοχιστικές πρακτικές Αυτές τις δρα­στηριότητες τις θεωρούν «απελευθέρωση» Γυναίκες που τρυ- πούν τις θηλές τους για να κρεμάσουν κρίκους ποζάρουν με­

τά σε φωτογραφίες εφημερίδων και δηλώνουν με υπερηφάνεια ότι όχι μόνο δεν ένιωσαν πόνο όταν το έκαναν, αλλά το ευχα- ριστήθηκαν κιόλας Δεν χρειάζεται ν’ αμφιβάλλουμε για την αλήθεια των δηλώσεών τους Χρειάστηκε να μάθουν πολύ νω­ρίς στη ζωή τους να μη νιώθουν πόνο Και τι δεν θα έκαναν σήμερα μόνο και μόνο για να μη νιώσουν τον πόνο του μικρού κοριτσιού που, αν και κακοποιήθηκε σεξουαλικά από τον πα­τέρα του, έπρεπε να φαντάζεται ότι αυτό ήταν διασκεδαστικό.Μια γυναίκα που κακοποιήθηκε σεξουαλικά όταν ήταν παιδί, αλλά αρνείται αυτή την πραγματικότητα2 της παιδικής της ηλικίας και έχει μάθει να μη νιώθει πόνο, δραπετεύει διαρ-

2 Denial: Η Άρνηση της Πραγματικότητας και ένας από τους μηχανι­ σμούς άμυνας του εγώ που η χρήση του ξεκίνησε από τη φροϋδική ψυ­ χανάλυση Σύμφωνα με αυτόν το μηχανισμό, το υποκείμενο αρνείται ν’ αναγνωρίσει και ν’ αποδεχθεί την πραγματικότητα κάποιων τραυματι­

28 ALICE MILLER

κώς από το παρελθόν της χρησιμοποιώντας τις σχέσεις της με τους άντρες, το αλκοόλ, τα ναρκωτικά ή τα επαγγελματικά επιτεύγματα Χρειάζεται συνεχώς έντονες συγκινήσεις για να

μη νιώθει πλήξη Δεν επιτρέπει στον εαυτό της ούτε μια στιγ­

μή ηρεμίας, κατά την οποία μπορεί να νιώσει την πυρακτωμέ­

νη μοναξιά της εμπειρίας που έζησε ως παιδί, επειδή φοβάται αυτό το συναίσθημα περισσότερο και από τον ίδιο το θάνατο

Θα συνεχίσει τη φυγή της, εκτός κι αν έχει την τύχη να κατα­λάβει ότι η αναβίωση και η συνειδητοποίηση των παιδικών συ­ναισθημάτων δεν σκοτώνουν, αλλά απελευθερώνουν Αλλω­στε, αυτό που πολύ συχνά σκοτώνει είναι η άμυνα ενάντια στα συναισθήματα, αντίθετα, η συνειδητή αναβίωσή τους μπορεί

να μας αποκαλύψει την αλήθεια

Η απώθηση του πόνου της παιδικής ηλικίας δεν καθορίζει μόνο τη ζωή του κάθε ατόμου αλλά και τις προκαταλήψεις της κοινωνίας Αυτό φαίνεται πολύ καθαρά στις βιογραφίες των διασημοτήτων Για παράδειγμα, όταν διαβάζουμε τις βιο­γραφίες διάσημων καλλιτεχνών, έχουμε την εντύπωση ότι η ζωή τους άρχισε περίπου στην εφηβεία Πριν από εκείνη την περίοδο λένε συνήθως ότι είχαν μια «ευτυχισμένη», «χαρού­μενη» ή «χωρίς προβλήματα» παιδική ηλικία ή ότι η παιδική

κών αντιληπτικών δεδομένων Δεν πρόκειται απλώς για μια απώθηση τάσεων που αναπτύσσονται εντός του ψυχικού συστήματος, αλλά για την απάρνηση στοιχείων της ίδιας της εξωτερικής πραγματικότητας Κρίνεται σκόπιμο να αναφέρουμε ότι το υποκείμενο μπορεί ν’ αρνείται ένα αντιληπτικό δεδομένο, ενώ, ταυτόχρονα, μια πλευρά του ψυχισμού του μπορεί ν’ αποδέχεται τις επιπτώσεις που έχει στη ζωή του, λ.χ., βιώνοντας άγχος (Σ.τ.Ε.)

Οι Φυλακές της Παιδικής μας Ηλικίας 29

τους ηλικία ήταν «γεμάτη στερήσεις» ή «γεμάτη ενδιαφέρο­

ντα» Όμως, πώς ακριβώς ήταν η παιδική ηλικία ενός συγκε­

κριμένου ατόμου δεν φαίνεται να ενδιαφέρει κανέναν - λες και δεν είναι κρυμμένες στην παιδική του ηλικία οι ρίζες ολό­κληρης της ζωής του Θα ήθελα αυτό να το δείξω πιο καθα­

ρά με ένα απλό παράδειγμα:

Ο Χένρυ Μουρ3 περιγράφει στα απομνημονεύματά του ότι, όταν ήταν μικρό παιδί, είχε το προνόμιο να κάνει μασάζ στην πλάτη της μητέρας του με κάποιο λάδι για ρευματι­σμούς για να την ανακουφίζει από τους πόνους Διαβάζοντάς

τα βρήκα ξαφνικά ένα δικό μου τρόπο πρόσβασης στα γλυ­πτά του Μουρ Στις τεράστιες, μισοξαπλωμένες γυναίκες με

τα μικρά κεφάλια έβλεπα τη μητέρα μέσα από τα μάτια του μικρού αγοριού, το οποίο, λόγω της προοπτικής, βίωνε το κε­φάλι της ως μικρότερο και την πλάτη της ως απίστευτα μεγε- θυμένη Αυτή η ερμηνεία μπορεί να μην έχει καμιά σημασία για πολλούς κριτικούς τέχνης, αλλά σ’ εμένα δείχνει αφενός για πόσο μεγάλο χρονικό διάστημα οι εμπειρίες ενός παιδιού μπορούν να παραμείνουν κρυμμένες στο ασυνείδητό του και αφετέρου με πόσους διαφορετικούς τρόπους μπορούν να εκ­φραστούν όταν ο ενήλικας νιώσει ότι είναι σε θέση να τις αφήσει να βγουν στην επιφάνεια Βεβαίως, αυτή η ανάμνηση του Μουρ δεν αφορά ένα τραυματικό γεγονός και έτσι ανα­δύεται άθικτη Αντίθετα, οι τραυματικές εμπειρίες της παιδι­κής μας ηλικίας παραμένουν στο σκοτάδι Στο σκοτάδι

3 Henry Moore (1898-1986): Άγγλος γλύπτης, από τους σημαντικότε­ ρους του 20ού αιώνα (Σ.τ.Μ.)

30 ALICE MILLER

ωστόσο παραμένουν κρυμμένα και τα κλειδιά για την κατα­νόηση όλης της μετέπειτα ζωής μας

ΤΟ ΦΤΩΧΟ, ΠΛΟΥΣΙΟ ΠΑΙΔΙ

Στο παρελθόν διερωτόμουν αν θα μπορούσαμε ποτέ να συλλάβουμε το μέγεθος της μοναξιάς και της απομόνωσης που ζήσαμε όλοι μας ως παιδιά Τώρα πια ξέρω ότι αυτό εί­ναι εφικτό Εδώ, κατά κύριο λόγο, δεν αναφέρομαι στα παι­διά που εμφανώς δεν τα φρόντιζαν ή τα είχαν πλήρως εγκα- ταλείψει και τα οποία πάντα το συνειδητοποιούσαν ή του­λάχιστον ενηλικιώθηκαν γνωρίζοντας πως κάπως έτσι ήταν

τα πράγματα Πέρα από αυτές τις ακραίες περιπτώσεις, υπάρχουν πάρα πολλοί άνθρωποι που ξεκινούν θεραπεία

με την πεποίθηση (με την οποία άλλωστε μεγάλωσαν) ότι στην παιδική τους ηλικία ήταν ευτυχισμένοι και προστατευ- μένοι Αυτοί οι ασθενείς είχαν πολλές δυνατότητες και τα­λέντα για τα οποία τους επαινούσαν και τους θαύμαζαν, εί­χαν μάθει να χρησιμοποιούν την τουαλέτα από το πρώτο έτος της ζωής τους και μπορεί ακόμα, όταν ήταν μεταξύ ενάμισι και πέντε ετών, να φρόντιζαν τα μικρότερα αδέλφια τους

Οι περισσότεροι γύρω μας πιστεύουν ότι αυτοί οι άνθρω­ποι -τα παιδιά δηλαδή που έκαναν περήφανους τους γονείς τους- θα πρέπει να έχουν μια ισχυρή και σταθερή αυτοπε­ποίθηση Συμβαίνει όμως ακριβώς το αντίθετο Τα πάνε κα­

λά, συχνά πολύ καλά, σε οτιδήποτε κάνουν, οι άλλοι τους θαυμάζουν και τους ζηλεύουν και είναι επιτυχημένοι όποτε

Οι Φυλακές της Παιδικής μας Ηλικίας 31

θέλουν να είναι - αλλά πίσω απ’ όλα αυτά παραμονεύει η κα­τάθλιψη, ένα αίσθημα κενού και αποξένωσης από τον ίδιο τους τον εαυτό και μια αίσθηση ότι η ζωή τους δεν έχει κα­νένα νόημα Αυτά τα σκοτεινά συναισθήματα έρχονται στο προσκήνιο κάθε φορά που το ναρκωτικό των ιδεών μεγαλεί­

ου τους προδίδει, κάθε φορά που δεν βρίσκονται «στην κο­ρυφή», που δεν είναι οι αναμφισβήτητοι «πρωταγωνιστές» ή που νιώθουν ξαφνικά ότι δεν κατόρθωσαν ν’ ανταποκριθούν ικανοποιητικά σε κάποια ιδεατή εικόνα ή σε κάποια πρότυ­

πα Τότε βασανίζονται από άγχος ή από βαθιά αισθήματα ενοχής και ντροπής Γιατί αναστατώνονται όμως τόσο πολύ αυτοί οι ικανοί και προικισμένοι άνθρωποι;

Στην πρώτη συνέντευξη θα πουν στο θεραπευτή τους ότι είχαν γονείς γεμάτους κατανόηση ή ότι έτσι τουλάχιστον ήταν ο ένας από τους δύο Αν έχουν επίγνωση του ότι οι άλ­λοι δεν τους καταλάβαιναν όταν ήταν παιδιά, νιώθουν πως

το σφάλμα ήταν δικό τους και πως οφειλόταν στη δική τους ανικανότητα να εκφράζουν με τον κατάλληλο τρόπο τις επι­θυμίες και τα συναισθήματά τους Οι άνθρωποι αυτοί αφη­γούνται τις πρώτες τους αναμνήσεις χωρίς να εκδηλώνουν την παραμικρή συμπάθεια για το παιδί που υπήρξαν κάποτε Αυτό δε που είναι αληθινά εκπληκτικό είναι το ότι αυτοί οι ασθενείς όχι μόνο έχουν μια πολύ μεγάλη ικανότητα ενδο­σκόπησης, αλλά φαίνεται, ως ένα βαθμό, ότι μπορούν να κα­τανοούν συναισθηματικά αυτά που συμβαίνουν στους γύρω τους Η πρόσβασή τους όμως στο συναισθηματικό κόσμο της δικής τους παιδικής ηλικίας έχει μπλοκαριστεί, και αυτά που

τη χαρακτηρίζουν είναι η έλλειψη σεβασμού, ο καταναγκα­

32 ALICE MILLER

σμός4 τους να έχουν τον έλεγχο και να επηρεάζουν τις κατα­στάσεις, καθώς και η απαίτησή τους να έχουν πάντα επιτυ­χίες Πολύ συχνά φαίνεται να περιφρονούν, να ειρωνεύονται, ακόμα και να περιγελούν και ν’ αντιμετωπίζουν με κυνισμό το παιδί που υπήρξαν κάποτε Σε γενικές γραμμές δηλαδή τους λείπει εντελώς η πραγματική συναισθηματική κατανόηση ή η σοβαρή εκτίμηση των μεταστροφών της παιδικής τους ηλικίας και, τελικά, δεν αντιλαμβάνονται ούτε στο ελάχιστο τις πραγ­ματικές τους ανάγκες - πέρα από την επιθυμία τους για επι­τεύγματα Οι άνθρωποι αυτοί έχουν αρνηθεί την πραγματική τους ιστορία σε τέτοιο βαθμό που μπορούν εύκολα να διατη­ρούν την ψευδαίσθηση ότι η παιδική τους ηλικία ήταν καλή

Ως βάση για την περιγραφή του ψυχικού κλίματος αυτών των ατόμων θα πρέπει να διατυπώσουμε κάποιες γενικές προϋποθέσεις:

Από τις πρώτες μέρες της ζωής του το παιδί έχει μια πρω­ταρχική ανάγκη να το αναγνωρίζουν και να το σέβονται γι’ αυτό που είναι πραγματικά κάθε συγκεκριμένη στιγμή Όταν λέμε «γι’ αυτό που είναι πραγματικά κάθε συγκε­

κριμένη στιγμή», αναφερόμαστε στα συναισθήματα και στις αισθητηριακές αντιλήψεις του παιδιού, καθώς και στον τρόπο που εκφράζονται από την πρώτη κιόλας μέ­

Οι Φυλακές της Παιδικής μας Ηλικίας 33

Μέσα σε μια ατμόσφαιρα σεβασμού καί ανεκτικότητας για τα συναισθήματά του το παιδί, στη φάση του αποχω­

ρισμού5, θα μπορέσει προοδευτικά ν’ αποστασιοποιηθεί από τη συμβιωτική σχέση με τη μητέρα του και να κάνει

τα απαραίτητα βήματα προς την κατεύθυνση της εξατομί- κευσης και της αυτονομίας

Αν και οι γονείς έχουν μεγαλώσει μέσα σε μια τέτοια ατμόσφαιρα, τότε μπορούν να παρέχουν πιο εύκολα στο παιδί τους τις αναγκαίες προϋποθέσεις για την υγιή ανάπτυξή του Στην περίπτωση αυτή μπορούν να εξα­σφαλίσουν στο παιδί την προστασία αλλά και τη συναι­σθηματική σιγουριά που του είναι απαραίτητες προκει- μένου να νιώσει εμπιστοσύνη

>- Βεβαίως, η αναζήτηση αυτή δεν μπορεί ποτέ να στεφθεί

με απόλυτη επιτυχία γιατί συνδέεται με μια κατάσταση που ανήκει αμετάκλητα στο παρελθόν και, πιο συγκεκρι­

5 Separation-individuation process: Ο όρος διαμορφώθηκε από τη Margaret Mahler (1897-1985), παιδοψυχαναλύτρια από τη Βιέννη, η οποία διατύπωσε τις θεωρίες της στην Αμερική Σύμφωνα με τη Mahler, το νεογνό περνά από διαδοχικά στάδια ανάπτυξης, που το οδηγούν από την αρχική συμβιωτική σχέση με τη μητέρα στον αποχω­ ρισμό του από αυτή και στην επίτευξη της εξατομίκευσης (Σ.τ.Ε.)

34 A LICE MILLER

μένα, με την εποχή αμέσως μετά τη γέννηση και με τα πρώτα χρόνια της παιδικής ηλικίας

Αυτή η ανικανοποίητη και ασυνείδητη (επειδή είναι απω- θημένη) ανάγκη μπορεί να εξαναγκάσει ένα άτομο να επι­

διώξει την ικανοποίησή της με υποκατάστατους τρόπους εφόσον αγνοεί την απωθημένη ιστορία της ζωής του.Για κάθε γονέα, ο πιο αποτελεσματικός τρόπος ικανοποί­

ησης μέσω της υποκατάστασης είναι τα ίδια του τα παι­ διά Το νεογέννητο ή το μικρό παιδί εξαρτάται απόλυτα

από τους γονείς του και, εφόσον η φροντίδα τους είναι ου­σιαστική για την επιβίωσή του, θα κάνει ό,τι μπορεί για να μην τους χάσει Από την πρώτη κιόλας μέρα θα χρησιμο­ποιήσει όλα τα μέσα που διαθέτει για να το καταφέρει, όπως κάνει ένα μικρό φυτό που στρέφεται προς τον ήλιο για να επιβιώσει

Στην εικοσαετή ενασχόλησή μου με ανθρώπους που ασχολούνταν επαγγελματικά με την παροχή βοήθειας σε άλ­λους ανθρώπους6 έχω συναντήσει συχνά μια συγκεκριμένη ιστορία παιδικής ηλικίας, που προσωπικά θεωρώ πως έχει ιδιαίτερη σημασία:

Υπήρχε μια μητέρα7 που ήταν κατά βάθος συναισθηματικά

ανασφαλής και για την ισορροπία της στηριζόταν σε ένα

6 Helping professions: Εννοεί γιατρούς, νοσοκόμους, θεραπευτές, συμ­ βούλους κ.λπ (Σ.τ.Μ.)

7 Λέγοντας εδώ «μητέρα» αναφέρομαι στο άτομο που βρίσκεται πιο κο­ ντά στο παιδί στα πρώτα χρόνια της ζωής του Αυτό το άτομο δεν

Οι Φυλακές της Παιδικής μας Ηλικίας 35

συγκεκριμένο τρόπο συμπεριφοράς του παιδιού της Αυτή η μητέρα μπορούσε να κρύβει την ανασφάλειά της από το παιδί της, αλλά και από οποιονδήποτε άλλο, πίσω από ένα σκληρό, αυταρχικό, ακόμα και δεσποτικό προσωπείο

Το παιδί είχε μια εκπληκτική ικανότητα ν’ αντιλαμβάνε­

ται και ν’ ανταποκρίνεται διαισθητικά, δηλαδή ασυνείδη­

τα, σε αυτή την ανάγκη της μητέρας του, ή και των δύο γονέων του, και να υποδύεται το ρόλο που ασυνείδητα του είχαν αναθέσει

Αυτός ο ρόλος εξασφάλιζε στο παιδί την «αγάπη» των γονέων - αλλά και την εκμετάλλευσή του από τους γονείς του Το παιδί ένιωθε ότι το είχαν ανάγκη, και η ανάγκη αυτή διασφάλιζε την ύπαρξή του

Αυτή η ικανότητα προσαρμογής κάποιων παιδιών ανα­πτύσσεται και τελειοποιείται σταδιακά Τα παιδιά αυτά αργό­τερα όχι μόνο συμπεριφέρονται σαν μητέρες στις μητέρες τους (γίνονται δηλαδή έμπιστοι φίλοι, παρηγορητές, σύμβουλοι, υποστηρικτές), αλλά αναλαμβάνουν επίσης, ως ένα βαθμό τουλάχιστον, την ευθύνη των άλλων αδελφών τους Έτσι ανα­

πτύσσουν τελικά μια ειδικού τύπον εναισθησία στα ασννείδη-

τα σήματα με τα οποία εκδηλώνονται οι ανάγκες των ανθρώ­ πων γύρω τονς Δεν προκαλεί έκπληξη λοιπόν το ότι συχνά

επιλέγουν να γίνουν αργότερα ψυχοθεραπευτές Ποιος άλλος,

χρειάζεται να είναι η βιολογική του μητέρα, ούτε χρειάζεται να είναι οπωσδήποτε μια γυναίκα Μάλιστα, τα τελευταία είκοσι χρόνια πολλοί πατέρες έχουν αναλάβει το ρόλο της μητρικής φροντίδας.

36 ALICE MILLER

άλλωστε, που δεν θα είχε τέτοιο ιστορικό θα μπορούσε να δεί­ξει τόσο ενδιαφέρον, ώστε να περνά ολόκληρη τη μέρα του προσπαθώντας ν’ ανακαλύψει τι συμβαίνει στο ασυνείδητο των άλλων ανθρώπων; Όμως, η ανάπτυξη και η τελειοποίηση αυτής της ειδικού τύπου ευαισθησίας -που κάποτε βοήθησε το παιδί να επιβιώσει και τώρα επιτρέπει στον ενήλικα ν’ ακο­λουθήσει κάποιο από τα επαγγέλματα που σχετίζονται με την

παροχή βοήθειας- εμπεριέχουν επίσης τις ρίζες της συναισθη­ ματικής διαταραχής του Αν δηλαδή ένας θεραπευτής δεν έχει

συνειδητοποιήσει τη δική του απώθηση, μπορεί να αναγκαστεί

να χρησιμοποιήσει τους ασθενείς του, οι οποίοι εξαρτώνται από αυτόν, ως υποκατάστατα για τις ακάλυπτες ανάγκες του

Ο ΧΑΜΕΝΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ

Με βάση την εμπειρία μου, πιστεύω ότι οι αιτίες μιας συναι­σθηματικής διαταραχής εντοπίζονται στην αρχική προσαρ­μογή του νηπίου Η ανάγκη του παιδιού να το σέβονται, ν’ αντιδρούν απέναντι του με τον κατάλληλο τρόπο, να το κα­τανοούν, να το συμπαθούν και να το καθρεφτίζουν8 χρειά­στηκε ν’ απωθηθεί με πολλές σοβαρές συνέπειες

8 Mirroring: Όρος της ψυχολογίας του εαυτού, τις αρχές της οποίας διαμόρφωσε πρώτος ο Kohut (1923-1981) Ο όρος σημαίνει την έμφυ­

τη ανάγκη του ατόμου να νιώθει ξεχωριστό και ιδιαίτερο, και αυτό να αντανακλάται στις αντιδράσεις των άλλων καθώς και στη στάση τους απέναντι του Η θεωρία του Kohut αναφέρεται ιδιαίτερα στα προβλή­ ματα που προέρχονται από πλήγματα που δέχεται ο υγιής ναρκισσι­ σμός του παιδιού (Σ.τ.Ε.)

Οι Φυλακές της Παιδικής μας Ηλικίας 37

Μία από αυτές τις συνέπειες είναι η ανικανότητα του ατό­μου να βιώσει συνειδητά κάποια συναισθήματα (για παρά­δειγμα, τη ζήλια, το φθόνο, το θυμό, τη μοναξιά, την ανη- μποριά ή το άγχος), είτε ως παιδί είτε αργότερα ως ενήλικας Αυτό είναι ακόμα πιο τραγικό αν σκεφτούμε ότι μιλάμε για ανθρώπους που είναι γεμάτοι ζωντάνια και που μπορούν συ­χνά να νιώσουν βαθιά συναισθήματα Το γεγονός αυτό γίνε­ται ακόμα πιο εμφανές όταν οι άνθρωποι αυτοί περιγράφουν εμπειρίες από την παιδική τους ηλικία, από τις οποίες λείπουν παντελώς ο πόνος και ο φόβος Κατάφερναν, για παράδειγ­

μα, να απολαμβάνουν τις βόλτες στην εξοχή χωρίς να πλη­γώνουν τη μητέρα τους ή να την κάνουν να νιώθει ανασφα­λής, χωρίς να θίγουν τη δύναμή της και χωρίς να θέτουν σε κίνδυνο την ισορροπία της Είναι αξιοσημείωτο πώς αυτά τα προσεκτικά, ζωντανά και ευαίσθητα παιδιά, τα οποία μπο­ρούν, παραδείγματος χάριν, να θυμηθούν τον τρόπο ακριβώς

με τον οποίο ανακάλυψαν το φως του ήλιου στο λαμπερό γρασίδι όταν ήταν τεσσάρων ετών, στα οκτώ τους ήταν ανί­κανα να «προσέξουν οτιδήποτε» ή να δείξουν οποιαδήποτε περιέργεια για την έγκυο μητέρα τους ή πώς δεν ζήλεψαν

«καθόλου» όταν γεννήθηκε ο αδελφός ή η αδελφή τους Εί­ναι επίσης αξιοσημείωτο πώς ένα τέτοιο παιδί, όταν ήταν μό­λις δύο ετών, μπόρεσε να μείνει «ολομόναχο» και «συμπερι­φέρθηκε καλά» όταν οι στρατιώτες εισέβαλαν στο σπίτι του και το έψαξαν και πώς άντεξε την τρομακτική εισβολή «ήσυ­

χα και χωρίς να κλάψει καθόλου» Όλοι αυτοί οι άνθρωποι έχουν αναπτύξει την τέχνη τού να μη βιώνουν συναισθήμα­

τα, γιατί ένα παιδί μπορεί να βιώσει τα συναισθήματά του

μό-38 ALICE MILLER

vo όταν υπάρχει κάποιος γύρω του που το αποδέχεται πλή­ρως, το καταλαβαίνει και το στηρίζει Αν ένα τέτοιο άτομο δεν υπάρχει και αν το παιδί διακινδυνεύει να χάσει την αγά­

πη της μητέρας του ή την αγάπη του ατόμου που την υποκα- θιστά προκειμένου ν’ αφεθεί στα συναισθήματά του, τότε θα

τα απωθήσει Δεν θα είναι σε θέση ούτε καν να τα βιώσει κρυφά, «μόνο για τον εαυτό του» Δεν θα τα βιώσει καθόλου Παρ’ όλ’ αυτά, τα συναισθήματα θα παραμείνουν στο σώμα του παιδιού, στα κύτταρά του, θ’ αποθηκευτούν σαν πληρο­φορίες, οι οποίες αργότερα μπορεί να ενεργοποιηθούν από κάποιο γεγονός

Στη μετέπειτα ζωή τους αυτοί οι άνθρωποι θ’ αντιμετωπί­σουν καταστάσεις οι οποίες μπορεί ν’ αφυπνίσουν αυτά τα υποτυπώδη συναισθήματα, αλλά δεν θα είναι σε θέση να συ­νειδητοποιήσουν πώς αυτά τα συναισθήματα συνδέονται με την αρχική αιτία τους Η σύνδεση αυτή θ’ αποκρυπτογραφη- θεί μόνο όταν βιώσουν έντονα συναισθήματα κατά τη διάρ­κεια της θεραπείας τους και τα συνδέσουν επιτυχώς με αυτή την αρχική κατάσταση9 Σε αυτό στηρίζονται οι νέες, ανι- χνευτικές θεραπευτικές μέθοδοι, οι οποίες μας παρέχουν πρόσθετα οφέλη

Πάρτε, για παράδειγμα, το αίσθημα της εγκατάλειψης - όχι όμως του ενήλικα που νιώθει μοναξιά και στρέφεται στο αλκο­

όλ ή στα ναρκωτικά, πάει σινεμά, επισκέπτεται φίλους ή κάνει τηλεφωνήματα «χωρίς ουσιαστικό λόγο», προκειμένου να γε-

9 Σε κάποιες νέες θεραπευτικές μεθόδους το φαινόμενο αυτό παίζει ου­ σιαστικό ρόλο.

Οι Φυλακές της Παιδικής μας Ηλικίας 39

φυρώσει κάπως το «κενό» που νιώθει Εννοώ το αρχικό αί­σθημα του νηπίου, που δεν είχε κανέναν από αυτούς τους τρό­πους διαφυγής και οι προσπάθειές του να επικοινωνήσει, λε­κτικές ή προ-λεκτικές, δεν έφταναν στη μητέρα, όχι γιατί ήταν κακιά, αλλά γιατί ήταν και η ίδια στερημένη και εξαρτιόταν από ένα συγκεκριμένο είδος αντίδρασης του παιδιού (echo) Η αντίδραση αυτή ήταν ουσιαστική γι’ αυτή, αφού και η ίδια ήταν παιδί που έψαχνε για ένα άτομο που θα της ήταν διαθέσιμο.Όσο παράδοξο κι αν φαίνεται, ένα παιδί είναι πάντα στη διάθεση της μητέρας του Η μητέρα μπορεί να νιώθει ότι αποτελεί το κέντρο της προσοχής του παιδιού της, γιατί τα μάτια του την ακολουθούν παντού Το παιδί της δεν μπορεί

να της φύγει όπως της έφυγε κάποτε η δική της μητέρα Μπο­

ρεί να το αναθρέψει με τέτοιον τρόπο ώστε να γίνει όπως ακριβώς το θέλει η ίδια Μπορεί να το μεγαλώσει έτσι ώστε

να της δείχνει σεβασμό, μπορεί να του επιβάλει τα δικά της συναισθήματα και μπορεί να δει τον εαυτό της να καθρεφτί­ζεται μέσα στην αγάπη και στο θαυμασμό του κι έτσι να νιώ­θει δυνατή με την παρουσία του Όταν όμως το παιδί υπερβεί

τα όρια, μπορεί να το εγκαταλείψει σε κάποιον άγνωστο ή να

το κλείσει μόνο του σε ένα άλλο δωμάτιο

Αν μια γυναίκα χρειάστηκε να απωθήσει όλες αυτές τις ανάγκες της σε σχέση με τη μητέρα της, αυτές θ’ αναδυθούν από τα βάθη του ασυνειδήτου της και θα ικανοποιηθούν μέ­

σω του δικού της παιδιού, όσο μορφωμένη κι αν είναι η ίδια

Το παιδί της θα το νιώσει αυτό πολύ ξεκάθαρα και πολύ σύ­ντομα θα παραιτηθεί από την έκφραση των δικών του ανα­γκών

40 ALI CE MILLER

Αργότερα, όταν κατά τη θεραπεία αυτά τα αισθήματα εγκατάλειψης αρχίσουν να έρχονται στην επιφάνεια, συνο­δεύονται από έντονο πόνο και απελπισία Είναι προφανές ότι οι άνθρωποι αυτοί δεν θα μπορούσαν ποτέ να επιβιώσουν όταν ήταν παιδιά μέσα σε τόσο πολύ πόνο Αυτό θα μπο­ρούσε να συμβεί μόνο μέσα σε ένα γεμάτο κατανόηση, στορ­γικό περιβάλλον, το οποίο όμως στερήθηκαν Όλα λοιπόν τα συναισθήματά τους έπρεπε να μείνουν καταχωνιασμένα, κά­

τι που συνέβη με τη βοήθεια των μηχανισμών άμυνας Το να λέμε όμως ότι δεν υπήρχαν είναι σαν να αρνούμαστε τα κλι­νικά στοιχεία

Υπάρχουν πολλοί μηχανισμοί άμυνας όσον αφορά τα αι­σθήματα εγκατάλειψης της πρώτης παιδικής ηλικίας Πέρα από την απλή άρνηση, συχνά παρατηρούμε μια εξαντλητική πάλη ικανοποίησης των παλαιών, απωθημένων, και τώρα πια συχνά διαστρεβλωμένων, αναγκών με τη βοήθεια διάφο­ρων συμβόλων (τοξικομανία, σεξουαλικές διαστροφές, ομα­δοποιήσεις διάφορων ειδών, κάθε είδους αιρέσεις) Πολύ συ­χνά επίσης συναντάμε τη διανοητικοποίηση, η οποία αποτε- λεί ένα μηχανισμό άμυνας με εξαιρετική ισχύ Η διανοητικο- ποίηση όμως μπορεί να έχει καταστροφικά αποτελέσματα όταν η νόηση αγνοεί τα ζωτικά μηνύματα του σώματος (βλ τις σχετικές αναλύσεις για την ασθένεια του Νίτσε στα βι­

βλία μου The Untouched Key [1990] και Breaking Down the Wall of Silence [1991]) Όλοι αυτοί οι αμυντικοί μηχανισμοί

συνοδεύονται από την απώθηση της αρχικής κατάστασης και των συναισθημάτων που προκάλεσε

Η προσαρμογή στις ανάγκες των γονέων συχνά (αλλά όχι

Οι Φυλακές της Παιδικής μας Ηλικίας 41

πάντα) οδηγεί σε μια «επίπλαστη προσωπικότητα» ή σε κάτι

που ονομάζουμε ψευδή εαυτό Το άτομο αναπτύσσεται με τέ­

τοιον τρόπο που αποκαλύπτει μόνο όσα οι άλλοι περιμένουν από αυτό και ταυτίζεται τόσο πολύ με αυτά που αποκαλύπτει, που κανείς δεν μπορεί να φανταστεί πως πολύ περισσότερα κρύβονται πίσω από αυτό τον ψευδή εαυτό Δεν μπορεί δηλα­

δή ν’ αναπτύξει και να διαφοροποιήσει τον αληθινό του εαυτό γιατί δεν μπορεί να ζήσει με αυτόν Είναι αναμενόμενο λοιπόν ότι ένα τέτοιο άτομο θα παραπονιέται για αισθήματα κενού, ματαιότητας ή για το ότι «δεν ανήκει πουθενά», αφού μέσα του υπάρχει όντως κενό Η αλήθεια είναι ότι βίωσε μια διαδι­κασία αδειάσματος, σταδιακής αποστέρησης και αποδυνάμω- σης των δυνατοτήτων του Η ακεραιότητα του παιδιού τραυ­ματίστηκε όταν αποκόπηκε απ’ όλα όσα ήταν ζωντανά και αυ­θόρμητα μέσα του Στην παιδική τους ηλικία αυτοί οι ασθενείς έβλεπαν συχνά όνειρα στα οποία οι ίδιοι ένιωθαν, εν μέρει τουλάχιστον, νεκροί Θέλω εδώ να αναφέρω τρία παραδείγ­ματα τέτοιων ονείρων Μια νέα γυναίκα, η Λίζα, μου ανέφερε ένα επαναλαμβανόμενο όνειρό της:

Τα μικρότερα αδέλφια μου στέκονται πάνω σε μια γέφυρα και πε- τούν στο ποτάμι ένα κουτί Ξέρω ότι βρίσκομαι μέσα σε αυτό το κουτί, νεκρή, και παρ’ όλ’ αυτά ακούω την καρδιά μου να χτυπά Εκείνη τη στιγμή πάντα ξυπνάω.

Αυτό το επαναλαμβανόμενο όνειρο συνδύαζε την ασυνεί­δητη οργή της για τα μικρότερα αδέλφια της, για τα οποία η Λίζα έπρεπε να είναι πάντα μια μητέρα που τα αγαπούσε και

42 ALICE MILLER

τα φρόντιζε, με τη «θανάτωση» των δικών της συναισθημά­των, ευχών και απαιτήσεων στη βάση ενός αντιδραστικού σχηματισμού10 Ένας νεαρός άνδρας, ο Κουρτ, είδε το παρα­κάτω όνειρο:

Βλέπω ένα πράσινο λιβάδι, στο οποίο υπάρχει ένα άσπρο φέρε­ τρο Φοβάμαι ότι μέσα είναι η μητέρα μου, αλλά ανοίγω το καπά­

κι και μέσα, ευτυχώς, δεν βρίσκεται η μητέρα μου αλλά εγώ.

Αν ο Κουρτ είχε καταφέρει να εκφράσει όταν ήταν παι­

δί την απογοήτευσή του για τη μητέρα του -να βιώσει την οργή και το θυμό του-, θα είχε παραμείνει ζωντανός Κάτι τέτοιο όμως θα είχε οδηγήσει στην απώλεια της αγάπης της μητέρας και αυτό για ένα παιδί μπορεί να σημαίνει ό,τι και

ο θάνατος «Θανάτωσε» λοιπόν το θυμό του και μαζί με αυ­τόν ένα κομμάτι του εαυτού του για να διατηρήσει την αγά­

πη της μητέρας του Ένα νέο κορίτσι ονειρευόταν συχνά ότι:

Είμαι ξαπλωμένη στο κρεβάτι μου Είμαι νεκρή Οι γονείς μου μι­ λούν και με κοιτάζουν, αλλά δεν έχουν καταλάβει ότι είμαι νεκρή.

Οι δυσκολίες που ενυπάρχουν στο να βιώνουμε και ν’

10 Αντιδραστικός Σχηματισμός: Ψυχική στάση με την οποία υιοθετού­ νται συμπεριφορές που αντιτίθενται σε μια απωθημένη επιθυμία ως

αντίδραση σε αυτήν (J Laplanche και J.-B Pontalis [1986]).Λεξιλόγιο

της Ψυχανάλυσης Αθήνα: Κέδρος) (Σ.τ.Ε.)

Οι Φυλακές της Παιδικής μας Ηλικίας 43

αναπτύσσουμε τα συναισθήματα μας οδηγούν σε αμοιβαία εξάρτηση, η οποία εμποδίζει την εξατομίκευση Και τα δύο

μέλη ενδιαφέρονται να διατηρήσουν μόνιμα τους υπάρχο­ ντες δεσμούς Οι γονείς βρίσκουν στον ψευδή εαυτό του παι­

διού τους την επιβεβαίωση που αναζητούν, βρίσκουν δηλαδή ένα υποκατάστατο για τη δική τους ανασφάλεια Το παιδί, που δεν έχει καταφέρει να οικοδομήσει τη δική του αίσθηση ασφάλειας, εξαρτάται, στην αρχή συνειδητά και στη συνέ­χεια ασυνείδητα, από τους γονείς του Δεν μπορεί να βασι­στεί στα δικά του συναισθήματα, δεν κατόρθωσε να τα βιώ- σει μέσα από συνεχείς δοκιμές και λάθη, δεν έχει αίσθηση

των πραγματικών του αναγκών και είναι απίστευτα αποξε­ νωμένο από τον εαυτό του Υπό αυτές τις συνθήκες δεν μπο­

ρεί να διαχωρίσει τον εαυτό του από τους γονείς του και, ακόμα και ως ενήλικας, θα εξαρτάται από ανθρώπους που αντιπροσωπεύουν γι’ αυτόν τους «γονείς» του Θα εξαρτά- ται, για παράδειγμα, από την επιβεβαίωση του συντρόφου

του ή της ομάδας στην οποία ανήκει και, κυρίως, από την

επιβεβαίωση των δικών του παιδιών Αυτό που κληρονομού­

με λοιπόν από τους γονείς μας είναι οι.ασυνείδητες απωθη- μένες αναμνήσεις, οι οποίες μας εξαναγκάζουν να κρύψουμε τον αληθινό μας εαυτό από εμάς τους ίδιους Αν ο «κληρο­νόμος» δεν πετάξει μακριά την «κληρονομιά» του, αποκτώ­ντας πλήρη συνείδηση του πραγματικού του παρελθόντος και άρα της αληθινής του φύσης, η μοναξιά που βίωσε στο πατρικό σπίτι θα τον κάνει να ζει συναισθηματικά απομονω­μένος και ως ενήλικας

44 ALICE MILLER

ΣΕ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ TOY ΑΛΗΘΙΝΟΥ ΜΑΣ ΕΑΥΤΟΥ

Πώς μπορεί να βοηθήσει η θεραπεία σε αυτή την περίπτωση;

Η θεραπεία δεν μπορεί να μας ξαναδώσει τη χαμένη παιδική μας ηλικία, ούτε μπορεί ν’ αλλάξει τα γεγονότα του παρελ­θόντος Κανένας θεραπευτής δεν μπορεί να θεραπεύσει ψυ­χικά τραύματα με ψευδαισθήσεις Ο παράδεισος μιας χωρίς σκαμπανεβάσματα αρμονίας, τον οποίο προσδοκούν πολλοί ασθενείς, είναι ανέφικτος Η βίωση όμως της προσωπικής μας αλήθειας και η συνειδητή κατανόησή της, παρά τις όποι­

ες μεταγενέστερες αμφιταλαντεύσεις, μας δίνουν τη δυνατό­τητα να επιστρέψουμε στο δικό μας συναισθηματικό κόσμο όταν είμαστε πια ενήλικες - χωρίς παραδείσους, αλλά με την

ικανότητα να πενθήσουμε Και η ικανότητα αυτή όντως μας

ξαναδίνει τη χαμένη μας ζωτικότητα

Από τις πιο κρίσιμες καμπές μιας θεραπείας είναι όταν ο ασθενής αντιλαμβάνεται συναισθηματικά ότι όλη η αγάπη που κατέκτησε με τόσο μεγάλη προσπάθεια και άρνηση του εαυτού του δεν απευθυνόταν σε αυτόν όπως πραγματικά ήταν, και ότι ο θαυμασμός για την ομορφιά του και τα επι- τεύγματά του ήταν θαυμασμός γι’ αυτή καθαυτή την ομορ­φιά και τα επιτεύγματα και όχι για τον ίδιο ως παιδί Στη θε­ραπεία το μικρό και μοναχικό παιδί που κρύβεται πίσω από

τα επιτεύγματά του ξυπνά και ρωτά: «Τι θα είχε συμβεί αν εμφανιζόμουν μπροστά σας κακός, θυμωμένος, ζηλιάρης ή

σαστισμένος; Θα με αγαπούσατε τότε; Εγώ όμως ήμουν και όλα αυτά τα πράγματα Αυτό σημαίνει άραγε ότι δεν αγα­

πούσατε εμένα πραγματικά αλλά μόνο αυτό που προσποι­