Ths Nguyễn Thành Huân ĐỀ THI THỬ THPTQG NĂM 2019 CHUẨN CẤU TRÚC CỦA BỘ GIÁO DỤC – ĐỀ 14 Môn thi NGỮ VĂN Thời gian làm bài 120 phút, không kể thời gian phát đề Họ, tên thí sinh Số báo danh I ĐỌC HIỂU ([.]
Trang 1Ths Nguyễn Thành Huân ĐỀ THI THỬ THPTQG NĂM 2019
CHUẨN CẤU TRÚC CỦA BỘ GIÁO DỤC – ĐỀ 14
Môn thi: NGỮ VĂN
Thời gian làm bài: 120 phút, không kể thời gian phát đề
Họ, tên thí sinh:
Số báo danh:
I ĐỌC - HIỂU (3,0 điểm)
Đọc đoạn trích sau và trả lòi các câu hỏi từ Câu 1 đến Câu 4:
Dầu trôi nổi, dẫu cực khố thế nào mặc lòng, miễn là có kẻ mang đai đội mũ ngất ngưởng ngồi trên, có kẻ
áo rộng khăn đen lúc nhúc lạy dưới, trăm nghìn năm như thế cũng xong! Dân khôn mà chi! Dân ngu mà chi! Dân lợi mà chi! Dân hại mà chi! Dân càng nô lệ, ngôi vua càng lâu dài, bọn quan lại càng phú quý! Chẳng những thế mà thôi, “một người làm quan một nhà có phước”, dầu tham, dầu nhũng, dầu vơ vét, dầu rút tỉa của dân thế nào cũng không ai phẩm bình, dầu lấy của dân mua vườn sắm ruộng, xây nhà làm cửa cũng không ai chê bai Người ngoài thì khen đắc thời, người nhà thì dựa hơi quan, khiến những kẻ ham mồi phú quý không đua chen vào đám quan trường sao được!
(Về luân lí xã hội ở nước ta, Phan Châu Trinh, SGK Ngữ văn 11,
Tập hai, NXB Giáo dục Việt Nam, 2019, trang 86 - 87)
Câu 1: Nêu ý chính và xác định phong cách ngôn ngữ của đoạn văn.
Câu 2: Những phưong thức biểu đạt nào đã được tác giả sử dụng trong đoạn văn? Dựa vào đâu để khẳng
định điều đó?
Câu 3: Chỉ ra biện pháp điệp trong đoạn văn và nêu tác dụng của nó.
Câu 4: Trình bày suy nghĩ của anh (chị) về vấn đề được chí sĩ Phan Châu Trinh đề cập ở trên.
II LÀM VĂN (7,0 điểm)
Câu 1 (2,0 điểm):
Hãy viết một đoạn văn (khoảng 200 chữ) trình bày suy nghĩ của anh (chị) về ý kiến được nêu trong đoạn
trích phần Đọc hiểu: “Dầu tham, dầu nhũng, dầu vơ vét, dầu rút tỉa của dân thế nào cũng không ai phẩm bình, dầu lấy của dân mua vườn sắm ruộng, xây nhà làm cửa cũng không ai chê bai”.
Câu 2 (5,0 điểm):
Cảm nhận về cái “tôi” của Hoàng Phủ Ngọc Tường trong đoạn trích Ai đã đặt tên cho dòng sông? (SGK Ngữ văn 12, Tập một, NXB Giáo dục Việt Nam, 2019) Từ đó liên hệ với cái “tôi” của Huy Cận trong bài Tràng giang (SGK Ngữ văn 11, Tập hai, NXB Giáo dục Việt Nam, 2019) để nhận xét về điểm giống và khác
nhau trong cái “tôi” của mỗi tác giả
HẾT
-HƯỚNG DẪN GIẢI CHI TIẾT
I ĐỌC-HIỂU (3,0 điểm)
Câu 1:
Trang 2- Ý chính của đoạn văn: Bày tỏ sự bất bình về tình trạng vô cảm của số đông trước những đau khổ của người dân, trước sự nhũng lạm của bọn quan lại - một sự vô cảm có khả năng tiếp tay cho cái ác
- Phong cách ngôn ngữ của đoạn văn là phong cách chính luận
Câu 2: Đoạn văn đã sử dụng hai phương thức biểu đạt chính:
- Phương thức nghị luận: Tác giả rất chú ý chỉ ra mối liên hệ nhân quả giữa các hiện tượng, sự việc, nhằm thuyết phục người đọc tin vào điều ông khẳng định
- Phương thức biểu cảm: Đoạn văn thể hiện rõ tình cảm thống thiết của tác giả khi nói tới sự thối nát của đám quan trường, nỗi khổ của dân chúng và sự vô cảm của các công dân
Câu 3: Đoạn văn đã sử dụng thường xuyên biện pháp điệp:
- Điệp từ: “dầu, dẫu”
- Điệp cú pháp (điệp mô hình câu): “có kẻ ngất ngưởng ngồi trên, có kẻ lúc nhúc lạy dưới”; “dân
mà chi”; “dầu cũng không ai ”; “người ngoài thì người nhà thì ”
- Tác dụng của biện pháp điệp: nhấn mạnh tình trạng thê thảm của hoàn cảnh; bộc lộ nỗi đau và nỗi căm giận của tác giả một cách trực diện, nhằm gây hiệu quả tác động một cách nhanh chóng
Câu 4: Đoạn văn phải viết gọn, các câu phải đúng ngữ pháp, tập trung làm nổi bật một trong các ý:
- Sự thối nát của lũ quan lại
- Sự đua chen kiếm mồi phú quý của người đời
- Sự vô cảm trong đời sống xã hội
(Tuy nhiên, thí sinh cũng có thể bày tỏ suy nghĩ về các vấn đề khác được gợi ra trong đoạn được trích dẫn)
II LÀM VĂN (7,0 điểm):
Câu 1:
A Về kĩ năng
- Biết viết một văn bản nghị luận xã hội với độ dài đúng quy định
- Bài viết có bố cục chặt chẽ; lập ý sáng tạo; vận dụng linh hoạt các thao tác lập luận: giải thích, phân tích, chứng minh, bình luận ; hành văn mạch lạc, trôi chảy, có cảm xúc; không mắc lỗi dùng từ, chính tả
B Về kiến thức
Bài làm có thể trình bày theo nhiều cách khác nhau nhưng cần đảm bảo các ý sau:
a Mở đoạn
- Tham nhũng thì thời nào chẳng có, ở nơi nào, nước nào chẳng có Vương Ông và Vương Quan muốn
thoát cảnh tù đày phải đút lót bọn quan lại: “Có ba trăm lạng, việc này mới xong” (Truyện Kiều, Nguyễn Du).
Tam Nguyên Yên Đổ Nguyễn Khuyến có câu nói về chuyện “công lí đồng tiền” thật nhẹ nhàng mà sâu sắc:
b Giải thích
- Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên đã giải thích từ tham nhũng, như sau: “Tham nhũng là lợi
dụng quyền hành để nhũng nhiễu dân và lấy cùa dân”
Có tiền việc ấy mà xong nhỉ, Đời trước làm quan cũng thế a!
- Trích dẫn ý kiến
- “Không ai phẩm bình” là sự bỏ mặc biết mà không lên tiếng
c Phân tích và chứng minh
Trang 3a Thực trạng
- Vấn đề tham ô, tham nhũng đang là một hiện tượng, một vấn đề nóng mà cả thế giới phải quan tâm
- Nó xảy ra hầu hết ở tất cả các cấp và các ngành trong xã hội
- Hình thức ngày càng tinh vi, kĩ xảo
→ Nếu thế giới có căn bệnh thế kỉ không có thuốc đặc trị là HIV/AIDS thì ta cũng có thể xem bệnh tham nhũng cũng giống như căn bệnh thế kỉ kia
b Nguyên nhân
- Điều đáng buồn là nó lại xuất phát từ những quan chức cấp cao của nhà nước đến các tầng lớp thượng lưu
- Ngay cả trong một công xưởng nhỏ bé cũng xuất hiện vấn đề tham ô
c Hậu quả
- Lương tâm và đạo đức biến chất
- Tham nhũng như một con vi rút len lỏi vào từng ngóc ngách, hơi thở trong cuộc sống con người
d Bàn luận và đánh giá
- Cái ý nghĩ cho rằng phải có tiền mới được sung sướng, phải có tiền mới khẳng định mình đã ăn sâu vào tiềm thức họ, khiến họ bỗng chốc trở thành kẻ tham ô, tham nhũng lúc nào không hay
- Tham nhũng, người ta cứ nghĩ nó là vấn đề nhẹ, giải quyết nhanh chóng, nhưng sự thật, nó lại như con đỉa cứ đeo bám xã hội hết đời này qua đời khác Nó làm điên đảo tài chính, kinh tế và giết chết dân lành trong cơn túng quẫn tột cùng
e Bài học nhận thức và hành động
- Tham nhũng là một hiện tượng tiêu cực, chính nó làm cho xã hội “thụt lùi” so với sự phát triển của nhân loại
- Chúng ta phải cùng nhau chung tay để nói “không!” với tham nhũng, nhằm giúp xã hội tiến bộ, phát triển
- Phải lựa chọn cách ứng xử đúng đắn khi đứng trước tham nhũng Không vì bất cứ lí do gì mà khoan nhượng!
- Liên hệ bản thân
- Đề xuất sáng kiến
Câu 2:
1 Mở bài
Ôi những dòng sông bắt nước từ đâu
Mà khi về Đất Nước mình thì bắt lên câu hát.
(Đất Nước, Nguyễn Khoa Điềm)
Tổ quốc Việt Nam có trăm núi nghìn sông diễm lệ, có biết bao lời thơ, câu hát và trang văn đã cất lên để
ngợi ca sông núi Bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường là một trường hợp như
thế Tác phẩm không chỉ thể hiện rõ nét phong cách nghệ thuật tài hoa độc đáo mà còn bộc lộ tấm lòng gắn
bó sâu sắc của nhà văn đối với mảnh đất miền Trung của Tổ quốc
Trang 41 Thân bài
1.1 Khái quát chung
Cuộc đời của Hoàng Phủ Ngọc Tường gắn bó sâu sắc với xứ Huế (sinh ra ở thành phố Huế, học đại học Huế, dạy học tại trường Quốc học Huế, tham gia phong trào cách mạng tại Huế và trở thành một tri thức yêu nước, một chiến sĩ trong phong trào đấu tranh chống Mĩ - ngụy ở Thừa Thiên - Huế) Vì thế Hoàng Phủ Ngọc Tường là người có vốn hiểu biết sâu rộng trên nhiều lĩnh vực nhất là lịch sử, địa lí, văn hóa Huế Hoàng Phủ Ngọc Tường là nhà văn chuyên về thể loại bút kí Ông từng được nhà văn Nguyên Ngọc đánh giá
là một trong những nhà văn viết kí hay nhất của văn học ta hiện nay Nhà văn Nguyễn Minh Châu từng viết:
“Trong đời sống văn học, những nhà văn có tài năng, người thì đóng góp một cách viết, người thì đóng góp vào một cách sử dụng ngôn từ nhưng trên tất cả anh phải cho người đọc thấy được cái riêng của anh” Khi tìm đến thể kí của văn học Việt Nam hiện đại ta sẽ gặp một đỉnh cao là Nguyễn Tuân nhưng dù là người đến sau, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã và sẽ không bao giờ bị che khuất bởi đỉnh cao ấy Nét đặc sắc trong phong cách nghệ thuật của Hoàng Phủ Ngọc Tường là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất trí tuệ và trữ tình với những liên tưởng mạnh mẽ và lối hành văn mê đắm, tài hoa
Bài kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? được Hoàng Phủ Ngọc Tường viết tại Huế tháng Một năm 1981.
Sau này nhà văn đã chia sẻ: “Tác phẩm dù viết trong mười ngày nhưng tôi đã nghĩ về nó bằng nửa cuộc đời của mình” “Tôi đã mang cả tâm huyết vẽ nên một dòng sông y như nó vốn có Đó là một thứ tài sản tôi muốn gửi lại cho thế hệ mai sau với lời nhắn gửi: “sông Hương như một viên ngọc quý mà thiên nhiên ban tặng cho Huế”
Nếu như Nguyễn Tuân viết về sông Đà với cảm hứng đi tìm chất vàng của thiên nhiên và chất vàng mười đã qua thử lửa trong tâm hồn người lao động Tây Bắc thì Hoàng Phủ Ngọc Tường viết về sông Hương với niềm khao khát được khám phá vẻ đẹp của thiên nhiên và những lớp trầm tích văn hóa của mảnh đất cố đô
1.1 Phân tích
a Bài kí là hiểu biết sâu sắc về sông Hương dưới góc độ địa lí
Hoàng Phủ Ngọc Tường đã cảm nhận sông Hương và Huế ở tận sâu thẳm tâm hồn của mình để thấu hiểu
và trân trọng, ông viết về sông Hương như viết về chính mình, nhà văn thuộc từng khúc quanh, ngã rẽ, từng chỗ đổi dòng Với nhà văn, dòng sông không chỉ là một dòng chảy vô tư của tạo hóa mà còn là một sinh thể với sức sống riêng và những cung bậc cảm xúc phong phú, đa chiều Từ hình tượng sông Hương có lẽ Hoàng Phủ Ngọc Tường muốn hoài vọng về một vẻ đẹp nào đó chưa đạt tới ở đời của thiên nhiên xứ Huế Men theo dòng sông, nhà văn đã gọi tên biết bao địa danh xưa cổ và trầm mặc của Huế
Ở thượng nguồn sông Hương được ví như “bản trường ca của rừng già” Chẳng phải ngẫu nhiên mà
nhà văn lại dành cho sông Hương một tên gọi như vậy Thì ra ở nơi khởi nguồn của dòng chảy, gắn với đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ con sông toát lên vẻ đẹp của sức sống mãnh liệt vừa hùng tráng, vừa trữ tình như
bán trường ca bất tận cùa thiên nhiên:“Rầm rộ giữa bóng cây đại ngàn, mãnh liệt qua những ghềnh thác, cuộn xoáy như cơn lốc vào những đáy vực bí ẩn và cũng có lúc nó trở nên dịu dàng và say đắm giữa những dặm dài chói lọi màu đỏ của hoa đỗ quyên rừng” Câu văn dài chia làm nhiều vế liên tục như gợi dậy cái dư
vang của trường ca Thủ pháp điệp cấu trúc với những động từ mạnh tự nó đã tạo nên âm hưởng hùng tráng, mạnh mẽ của con sông giữa rừng già
Nhà văn còn nhân cách hóa sông Hương như “cô gái Di-gan phóng khoáng và man dại” Đây là một
Trang 5liên tưởng thú vị và độc đáo Những cô gái Bê-hô-miêng thích sống tự do và yêu ca hát, nhảy múa có vẻ đẹp man dại đầy quyến rũ Ví sông Hương với những cô gái Di-gan, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã khắc vào tâm trí người đọc một vẻ đẹp hoang dại nhưng cũng rất tình tứ của con sông Chưa hết, nhà văn còn nhân cách hóa
sông Hương, khiến nó hiện lên như một con người cá tính, tâm hồn khi “rừng già đã hun đúc cho nó một bản lĩnh gan dạ, một tâm hồn tự do và trong sáng Nếu tư duy nghiên cứu chủ yếu cung cấp những dữ kiện,
những tri thức về dòng sông thì tư duy nghệ thuật giúp những tri thức đó trở nên mềm mại hơn
Hơn hết sông Hương như “người mẹ phù sa của một vùng văn hóa xứ sở” Không chỉ giúp cho bạn đọc
có thêm một góc nhìn, một sự hiểu biết về vẻ đẹp hùng vĩ, man dại đầy chất thơ của sông Hương, Hoàng Phủ Ngọc Tường còn muốn đem đến cái nhìn sâu sắc hơn, muốn ghi công sông Hương như một đấng sáng tạo đã góp phần tạo nên, gìn giữ và bảo tồn văn hóa của một vùng thiên nhiên xứ sở Lâu nay, ta chỉ nhìn sông Hương ở vẻ đẹp của nó mà không biết rằng sông Hương chính là một khởi nguồn, một sự bắt đầu của một không gian văn hóa - văn hóa Huế Sẽ không quá nếu cho rằng: “Không có sông Hương thì khó có thể có văn hóa Huế ngày nay” Chính vì vậy, mà từng ngày, từng giờ sông Hương duy trì và bồi đắp phù sa cho cả một vùng văn hóa thẩm mĩ đã được hình thành ở trên và hai bên bờ sông Ấy thế nhưng mà dòng sông không muốn bộc lộ cái công lao to lớn ấy Nó âm thầm chảy và lặng lẽ cống hiến qua nhiều thế kỉ qua Và đây chính là chiều sâu vẻ đẹp và nhân cách của dòng sông, là nét tính cách đáng trân trọng của Hương giang mà Hoàng Phủ Ngọc Tường muốn khắc họa
Ở ngoại vi thành phố Huế “sông Hương giống như người con gái đẹp nằm ngủ mơ màng giữa cánh đồng Châu Hóa đầy hoang dại được người tình mong đợi đến đánh thức” Từ đây thủy trình của sông
Hương khi nó bắt đầu về xuôi tựa một cuộc tìm kiếm có ý thức người tình nhân đích thực của một người con gái đẹp trong câu chuyện tình yêu lãng mạn nhuốm màu cổ tích
Dưới ngòi bút tài hoa của Hoàng Phủ Ngọc Tường, sông Hương như người con gái đẹp bừng tỉnh sau
một giấc ngủ dài Nó thể hiện một vóc dáng mới, một sức sống mới, đầy khát khao và lãng mạn: “sông Hương đã chuyển dòng một cách liên tục, vòng giữa khúc quanh đột ngột, uốn mình theo những con đường thật mềm” Hành trình đến với người tình mong đợi của người con gái đẹp khá gian truân và nhiều thử thách
khi nó phải vượt qua hàng loạt các chướng ngại vật: “điện Hòn Chén, vấp Ngọc Trản, bãi Nguyệt Biểu, Lương Quán”, nhưng chính trong quá trình ấy sông Hương lại có cơ hội phô khoe tất cả vẻ đẹp của mình - vẻ đẹp gợi cảm với những đường cong tuyệt mĩ của người gái đẹp ra đi từ “cánh đồng Châu Hóa đầy hoang dại” qua điện Hòn Chén, vấp Ngọc Trản, nó chuyển hướng sang Tây Bắc, vòng qua thềm đất bãi Nguyệt Biểu, Lương Quán rồi đột ngột vẽ một hình cung thật tròn về phía Đông Bắc, ôm lấy chân đồi Thiên Mụ xuôi dần
về Huế “Từ Tuần về dây, sông Hương vẫn đi trong dư vang của Trường Sơn, vượt qua một lòng vực sâu dưới chân núi Ngọc Trản để sắc nước trở nên xanh thẳm, và từ đó nó trôi đi giữa hai dãy đồi sừng sững như thành quách” Có thể thấy, bằng một lối hành văn uyển chuyển, ngôn ngữ đa dạng và giàu hình ảnh, Hoàng
Phủ Ngọc Tường đã diễn tả một cách sinh động và hấp dẫn từng bước đi của sông Hương Mỗi đường đi nước bước của con sông gắn liền với những địa danh khác nhau của xứ Huế đã được nhà văn dành cho một cách diễn đạt riêng với một động từ phù họp Nhờ đó hành trình về xuôi của sông Hương không đơn điệu, nhàm chán mà trái lại nó khiến người đọc đi từ ngạc nhiên, thú vị này đến bất ngờ, thích thú khác Có những câu văn giàu chất họa đến mức cứ ngỡ như đường cọ của người họa sĩ đang đưa những nét vẽ về sông Hương trên bức tranh thiên nhiên xứ Huế Lại có những câu văn gợi nét mơ hồ với nhiều liên tưởng và cảm xúc rất thú vị Thủ pháp nhân hóa và so sánh được sử dụng kết họp với hệ thống ngôn từ giàu cảm xúc và hình ảnh cũng góp phần đáng kể vào việc khắc họa một dòng sông thơ mộng trữ tình Sông Hương như người con gái
Trang 6đẹp càng trở nên gợi cảm, hấp dẫn, lại như biết làm mới mình, trang điểm cho mình đẹp hơn trước khi gặp người tình mà nó mong đợi
Hoàng Phủ Ngọc Tường đã vẽ lên bằng chất liệu ngôn từ cái dáng điệu yêu kiều và rất tạo hình của sông Hương khi nó ở ngoại vi thành phố Huế Nhà văn không chỉ tái hiện một cách chân thực dòng chảy tự nhiên trên bản đồ địa lí của dòng sông mà quan trọng hơn là biến cái thủy trình ấy thành một hành trình của người con gải đẹp, duyên dáng và tình tứ Đó cũng chỉnh là cảm nhận riêng, độc đáo và đầy thi vị của Hoàng Phủ Ngọc Tường về sông Hương trước khi nó chảy vào lòng thành phố thân yêu
Đó còn là “vẻ đẹp trầm mặc như triết lí như cổ thi của sông Hương” Đi giữa thiên nhiên, sông Hương
cũng chuyển mình ngày đêm bên những lăng tẩm, thành quách của vua chúa thời Nguyễn Con sông hiền hòa
ở ngoại vi thành phố như đang nép mình bên giấc ngủ nghìn năm của các vua chúa được phong kín trong lòng những rừng thông u tịch Chảy bên những di sản văn hóa ấy, sông Hương như khoác lên mình tấm áo trầm mặc mang cái triết lí cổ thi của cố nhân Dòng sông hay chính dòng chảy của lịch sử vẫn bền bỉ chảy qua năm tháng và đang vọng về trong ngày hôm nay Tác giả đã nhắc lại một vần thơ cổ gợi lên không khí, khung cảnh u tịch và trầm mặc của rừng thông, của dòng sông, của những thành quách và những đồi núi lô
xô ở đây Ai đã một lần đến thăm thú Khiêm Lăng (lăng vua Tự Đức) mới cảm nhận hết được vẻ đẹp mà tác giả muốn nhắc đến:
Bốn bề núi phủ mây phong Mảnh trăng thiên cổ bóng tùng Vạn Niên.
Sắp đến thành phố mến thương, mặt nước sông Hương trở nên mơ màng, phẳng lặng trong tiếng chuông chùa Thiên Mụ ngân nga, giữa bạt ngàn tiếng gà của những xóm làng
Sông Hương trong lòng thành phố Huế còn như “điệu slow tình cảm dành riêng cho Huế" Miêu tả dòng
sông giữa lòng thành phố, Hoàng Phủ Ngọc Tường chọn cho mình kênh tiếp cận là âm nhạc Ở góc độ này, sông Hương chính là “điệu slow tình cảm dành riêng cho Huế” Trong tiếng Anh, “slow” có nghĩa là chậm và sông Hương như một giai điệu trữ tình chậm rãi dành riêng cho xứ Huế Có thể thấy Hoàng Phủ Ngọc Tường
đã tinh tế khi nhìn ra một đặc trưng của Hương giang So với các dòng sông khác của Việt Nam và thế giới,
lưu tốc của sông Hương không nhanh Điều này đã được nhà văn lí giải từ đặc điểm địa lí: “những chi lưu ấy cùng với hai hòn đảo nhỏ trên sông đã làm giảm hẳn lưu tốc của dòng nước khiến cho sông Hương khi đi qua thành phố đã trôi đi chậm, thật chậm, cơ hồ chỉ còn là một mặt hồ yên tĩnh” Để làm nổi bật hơn cái đặc
trưng này, nhà văn đã liên tưởng, so sánh với sông Nê-va băng lướt qua trước cung điện Pê-téc-bua cũ để ra
bể Ban-tích Lưu tốc của con sông này nhanh đến mức không kịp cho lũ hải âu nói một điều gì với nguời bạn của chúng đang ngẩn ngơ trông theo
Tuy nhiên, tất cả sự lí giải và so sánh nêu trên chưa lột tả được hết cái mệnh đề mà Hoàng Phủ Ngọc
Tường đã khái quát về sông Hương khi nó chảy giữa lòng thành phố: “điệu slow tình cảm dành riêng cho Huế” Mượn câu nói của Hê-ra-lít - nhà triết học Hi Lạp, trong một cách nói thật hình ảnh “khóc suốt đời vì những dòng sông trôi đi quá nhanh”, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã đem đến một kiến giải khác, hết sức thú vị
và độc đáo về lưu tốc của dòng sông mà ông yêu quý Đó là cách lí giải bằng trái tim: sông Hương chảy chậm, điệu chảy lững lờ vì nó quá yêu thành phố của mình, nó muốn được nhìn ngắm nhiều hơn nữa thành phố thân thương trước khi phải rời xa Đó là tình cảm của sông Hương với Huế hay chính là tình cảm của nhà văn với sông Hương, với xứ Huế mộng mơ Sự ngập ngừng vấn vương ấy chính là vẻ đẹp của Hương giang mà Thu Bồn từng có lần cảm nhận:
Con sông dùng dằng, công sông không chảy
Trang 7Sóng chảy vào lòng nên Huế rất sâu.
Viết về sông Hương giữa lòng thành phố, Hoàng Phủ Ngọc Tường không quên những nét văn hóa gắn liền với dòng sông thơ mộng này Một trong số đó là những đêm trình diễn âm nhạc cổ điển Huế Ở góc nhìn
âm nhạc này tác giả gọi sông Hương là “người tài nữ đánh đàn lúc đêm khuya” Ai đã từng có dịp đến Huế,
thưởng thức nhã nhạc cung đình Huế, được xem các nghệ sĩ chơi nhạc trên sông vào những đêm khuya mới thấy hết vẻ đẹp của âm nhạc và màu sắc văn hóa đặc trưng ở nơi đây Toàn bộ nền âm nhạc ấy, trong cảm
nhận của tác giả chỉ thực sự là nó “khi sinh thành trên mặt nước của dòng sông này, trong một khoang thuyền nào đó, giữa tiếng nước rơi bán âm của những mái chèo khuya” Ở đây có cái thú vị, cái sắc điệu
riêng trong cách trình diễn âm nhạc của người Huế nhưng cũng có cái quy luật của nghệ thuật biểu diễn trên
không gian sông nước Trong Tì bà hành, Bạch Cư Dị cũng từng viết:
Thuyền mấy lá đông tây lặng ngắt Một vầng trăng trong vắt lòng sông.
Nguyễn Du cũng đã từng miêu tả tiếng đàn của nàng Kiều:
Trong như tiếng hạc bay qua Đục như tiếng suối mới sa nửa vời.
Có lẽ khi viết những câu văn này, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã nghe vọng về những câu hò:
Chiều chiều trước bến Vân Lâu
Ai ngồi, ai câu, ai sầu, ai thảm
Ai thương ai cảm ai nhớ ai trông Thuyền ai thấp thoáng bên sông Đưa câu mái đẩy chạnh lòng nước non.
Dần ra câu chuyện về một nghệ nhân già chơi đàn hết nửa thế kỉ khi nghe người con gái đọc câu thơ trên
nhổm dậy vỗ đùi chỉ vào trang sách của Nguyễn Du mà thốt lên: “Đó chính là Tứ đại cảnh!” một điệu nhạc
Huế, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã một lần nữa khẳng định mối quan hệ gắn bó không thể tách rời giữa sông Hương và nền âm nhạc cổ điển Huế Đây chính là nền văn hóa Huế nói chung và vẻ đẹp của sông Hương nói riêng, vẻ đẹp hiếm thấy ở bất kì một dòng sôg nào ở trong nước cũng như trên thế giới
Sông Hương đối với Huế như một "người tình dịu dàng và chung thủy” Khi rời khỏi kinh thành, sông
Hương chếch về hướng chính bắc Tuy nhiên do đặc điểm địa lí ở đất nước ta (hầu hết các con sông đều chảy
về hướng Đông để đổ ra biển) thủy trình của con sông đã phải thay đổi Nó phải chuyển dòng sang hướng đông và như vậy sẽ phải đi qua một góc của thành phố Huế Nhưng trong con mắt của người nghệ sĩ tài hoa, khúc ngoặt ấy lại là biếu hiện của nỗi vương vấn, thậm chí có chút “lẳng lơ kín đáo” của người tình thủy chung và chí tình Nhà văn hình dung sông Hương như nàng Kiều trở lại tìm Kim Trọng để nói một lời thề trước khi đi xa Đây cũng là một phát hiện, một liên tưởng thú vị, độc đáo và đậm màu sắc văn chương của tác giả về dòng sông thân thương xứ Huế Hương giang vốn đã đẹp, nay còn trọn vẹn hơn trong cảm nhận của người đọc Một vẻ đẹp hài hòa giữa hình dáng bên ngoài với tâm hồn bên trong
Toàn bộ thủy trình của sông Hương trong cái nhìn tinh tế và lãng mạn của nhà văn như một cuộc tìm kiếm có ý thức của người tình đích thực của đời mình như câu chuyện tình yêu của người con gái nhuốm màu cổ tích Men theo sông Hương, người đọc được chiêm ngưỡng vẻ đẹp của thiên nhiên xứ Huế Đó là những tên đất tên làng, những lăng tẩm đền đài u trầm, những bồi bãi xanh biếc, những xóm thuyền xum xít,
Trang 8những ánh hoa đăng bồng bềnh, những đảo Côn Hên quanh năm mơ màng sương khói
Qua những cảm nhận nêu trên về sông Hương, có thể nhận thấy Hoàng Phủ Ngọc Tường đã tiếp cận và miêu tả dòng sông từ nhiều không gian, thời gian khác nhau Ở mỗi góc độ nhà văn đều thể hiện một cảm nghĩ sâu sắc và khá mới mẻ về con sông đã trở thành biểu tượng của Huế Từ trong cái nhìn ấy và qua giọng điệu của các đoạn văn, ta thấy bàng bạc một tình cảm yêu mến, gắn bó tha thiết, một niềm tự hào và một thái
độ trân trọng, gìn giữ của nhà văn đối với những vẻ đẹp tự nhiên mà đậm màu sắc văn hóa của dòng sông quê hương
b Bài kí là vốn tri thức về dòng sông dưới góc độ lịch sử, cuộc đời và thi ca
Đọc Ai đã đặt tên cho dòng sông? ta mới cảm nhận được văn hóa lịch sử đi qua còn in bóng trên dòng
sông thơ mộng Dòng chảy của dòng sông không đơn thuần là dòng nước từ nguồn ra biển mà nó còn là dòng chảy của thời gian, thời gian hoài niệm của Hoàng Phủ Ngọc Tường Phạm Phú Phong đã nhận xét một cách hình tượng rằng: “Bằng chiếc thuyền của tâm hồn có mái chèo là ngòi bút, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã đưa người đọc xuôi theo dòng sông thơm mát lùi xa vào lịch sử còn khuất nẻo để khám phá lịch sử lâu đời của thành Châu Hóa đứng uy nghiêm soi bóng trên sông Hương Nó chính là một ải Chi Lăng ở phía Nam Tổ quốc đã bao lần làm quân thù khiếp sợ Châu Hóa giữ vị trí chiến lược trong việc trấn giữ biên cương của Tổ quốc Đại Việt Lịch sử gọi đó là Vạn Lí Trường Thành của phương Nam Ngược dòng thời gian Hoàng Phủ Ngọc Tường gửi vào trang viết của mình niềm kính trọng, sự tự hào về thành cổ Châu Hóa, về mảnh đất quê
hương” Trong sách Dư địa chí của Nguyễn Trãi, sông Hương lại được biết đến với tư cách là dòng sông viễn
châu đã chiến đấu oanh liệt bảo vệ biên giới phía Nam của Tổ quốc Đại Việt qua những thế kỉ trung đại Nó
vẻ vang soi bóng kinh thành Phú Xuân của người anh hùng Nguyễn Huệ vào thế kỉ XVIII, nó sống hết thế kỉ
bi tráng của thế kỉ XIX với máu của những cuộc khởi nghĩa Thế kỉ XX, sông Hương đi vào thời đại của Cách mạng tháng Tám bằng những chiến công rung chuyển để rồi sau đó nó tiếp tục có mặt trong những năm tháng bi hùng nhất của lịch sử đất nước với cuộc kháng chiến chống đế quốc Mĩ ác liệt
Trong đời thường, sông Hương mang một vẻ đẹp giản dị của một người con gái dịu dàng Điều làm nên
vẻ đẹp đáng trân trọng và đáng mến của con sông là khi nghe lời gọi của Tố quốc, nó biết cách hiến đời mình làm một chiến công nhưng khi trở về với cuộc sống bình thường, sông Hương tự nguyện làm một người con gái dịu dàng của đất nước Những đổi thay bất ngờ này của dòng sông rõ ràng đã mang cái dáng dấp, cái vẻ đẹp của đất nước và con người Việt Nam suốt mấy nghìn năm qua:
Đạp quân thù xuống đất đen Súng gươm vứt bỏ lại hiền như xưa.
(Việt Nam quê hương ta, Nguyễn Đình Thi)
Vì vẻ đẹp đa dạng và độc đáo của sông Hương, vì con sông “không bao giờ tự lặp lại mình”, nó luôn có
những vẻ đẹo mới, có khả năng khơi nguồn cảm hứng cho các nhà văn nghệ sĩ, đặc biệt là các nhà thơ Chẳng phải ngẫu nhiên, mà sông Hương hiện lên với nhiều sắc màu và xúc cảm khác nhau trong thơ Tản Đà, Cao Bá Quát, Bà Huyện Thanh Quan và Tố Hữu Nếu như Nguyễn Tuân đã tạo cho Đà giang một cá tính
dữ dội và trữ tình, Hoàng Cầm tạo cho dòng sông Đuống của quê hương một dáng nằm đặc biệt: “Nằm nghiêng nghiêng trong kháng chiến trường kì” thì Hoàng Phủ Ngọc Tường đã tạo cho sông Hương một bản
sắc văn hóa Huế Đó là vẻ đẹp không thể trộn lẫn của dòng sông Đã có nhiều tác phẩm viết về dòng sông Hương nhưng khó có ai có thể vượt qua được Hoàng Phủ Ngọc Tường, bởi vì nhà văn đã khai thác đến ngọn nguồn chi li từng giọt nước, cọng rêu, sâu sắc và trải nghiệm đến vô cùng, xứng đáng với danh hiệu “cuốn từ điển sống về Huế”
Trang 9c Bài kí còn thấm đẫm chất thơ của một ngòi bút tài hoa
Chất thơ là yếu tố trữ tình của một tác phẩm văn xuôi Chất thơ được biểu hiện ở các phương diện: ngôn ngữ giàu hình ảnh, câu văn giàu nhạc điệu, giọng văn êm ái, nhẹ nhàng, trí tưởng tượng phong phú, dòng cảm xúc mãnh liệt hướng tới cái đẹp, cái cao cả
Bài kí mở đầu bằng một câu hỏi đầy trăn trở: Ai đã đặt tên cho dòng sông? Lẽ thường nhan đề cùa một
tác phẩm là một cụm danh từ chỉ hình tượng chính Còn ở đây là một câu hỏi đầy băn khoăn về một cái tên của một dòng sông, mở ra không gian nghệ thuật giàu cảm xúc Câu hỏi không chỉ bộc lộ niềm khao khát tìm câu trả lời mà còn mang theo niềm tự hào về một dòng sông quê hương Cả bài kí giống như một cuộc hành trình đi tìm câu trả lời Nhưng phải đến những dòng cuối cùng, nhà văn mới đưa ra câu trả lời cho câu hỏi đó
Và nhà văn đã chọn một đáp án thật ấn tượng, đậm chất trữ tình: “Tôi thích nhất một huyền thoại kể rằng vì yêu quý con sông xinh đẹp của quê hương, con người ở hai bên bờ đã nấu nước của trăm loại hoa để xuống dòng sông để làn nước thơm tho mãi mãi” Mượn huyền thoại này để giải thích cho câu hỏi: Ai đã đặt tên cho dòng sông? Phải chăng nhà văn muốn khẳng định hai tác phẩm cao quý của sông Hương, cũng là hai vẻ
đẹp còn mãi với thời gian của con sông này: vẻ đẹp vĩnh hằng và danh thơm muôn thuở?
Ý vị trữ tình của bài kí còn được thoát ra từ hệ thống hình ảnh đẹp đẽ, được xây dựng dựa trên trường liên tưởng bất ngờ thú vị của nhà văn Trong bài kí có rất nhiều hình ảnh miêu tả cảnh sắc của Huế giản dị và
lãng mạn: “lập lòa trong đêm sương một ánh lửa thuyền chài của một lỉnh hồn mô-tê xưa cũ”, “những dặm dài chói lọi màu đỏ của hoa đỗ quyên rừng”, “sắc nước trở nên xanh thẳm”, “những ngọn đồi tạo nên những phản quang nhiều màu sắc”, “con chim nhỏ đứng trên con tàu thủy tinh đi ra biển”
Bằng lối tư duy giàu tính hướng nội, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã xây dựng được những hình ảnh so sánh độc đáo làm cho những tri thức về dòng sông Hương và Huế lưu lại thật lâu trong lòng người đọc Dáng hình của dòng sông đi vào liên tưởng của Hoàng Phủ Ngọc Tường giống như những đường cong quyến rũ trên cơ
thể của người con gái: “đường cong ấy làm cho dòng sông mềm hẳn đi như một tiếng “vâng” không nói ra của tình yêu” Hơn thế nhà văn so sánh một đặc điểm tự nhiên của một trạng thái của tình yêu, so sánh một
cái hữu hình cụ thể với một cái vô hình của lòng người Trạng thái hữu hình của dòng sông với những cảm xúc tinh tế, e thẹn kín đáo mà vô cùng duyên dáng của tình yêu Ở dòng sông ta như gặp người con gái Huế
đắm say mà vẫn dịu dàng Hay ấn tượng là hình ảnh so sánh “chiếc cầu trắng của thành phố in ngần trên nền trời nhỏ như vành trăng non” Hình ảnh so sánh thể hiện sự tinh tế của nhà văn Chiếc cầu Tràng Tiền sơn
tráng bạc với những nhịp cầu hình bán nguyệt được cảm nhận như những vì tinh tú của bầu trời Hình ảnh so sánh không chỉ gợi nên dáng hình mà còn gợi ra trong trí tưởng tượng của người đọc ánh sáng, vẻ đẹp e ấp trong ngần của cảnh cây cầu và dòng sông Giống như Nguyễn Bính từng miêu tả cây cầu:
Cầu cong như chiếc lược ngà Sông dài mái tóc cung nga buông hờ.
Hay cách Hoàng Phủ Ngọc Tường so sánh điệu chảy lững lờ của sông Hương qua thành phố như “điệu slow tình cảm” Điệu chảy của dòng sông được so sánh như vũ điệu của tình yêu Từ hình ảnh ấy, người đọc cảm nhận được niềm đắm say, tình yêu tha thiết của sông Hương dành cho kinh thành Huế Điệu chảy êm đềm, trữ tình như không một chút vấn vương cái ào ạt xô bồ của không gian, thời gian như mang theo suy tư sâu sắc của một người phương Đông về vũ trụ Câu chuyện của dòng sông Hương trong cách viết hào hoa của Hoàng Phủ Ngọc Tường giống như một thiên tình sử lãng mạn Sông Hương giống như một cô gái đến với tình yêu khao khát đợi chờ, phải trải qua một hành trình gian truân đầy thử thách và xốn xang bao cảm xúc Lúc nào ta cũng thấy sông Hương thiết tha, nồng nàn và cũng thật e ấp đáng yêu
Trang 10Chất thơ của bài kí còn được thể hiện ở nhạc điệu của lời văn Kết cấu của câu văn dài, với những vế câu
mở ra miên man trong một điệp khúc êm đềm và lặng lẽ như chạm vào cái phần xa vắng, bâng khuâng của tâm hồn khi nghĩ về Huế và sông Hương Nhịp điệu của câu văn trong bài kí cũng là nhịp điệu của tâm hồn Huế, nhịp sống bình thản của người Huế Mỗi câu văn đọc lên như một câu thơ Bút kí cuốn hút người đọc một phần ở việc, ở tri thức, sự việc lạ, tri thức mới nhưng nếu chỉ có thế, bài bút kí sẽ không hơn bài báo và
nó nhanh qua đi mà không đọng lại trong lòng người Bút kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường không giống như thế, nó đầy chất liệu quý, thể hiện một vốn sống, vốn văn hóa phong phú, nhất là về Huế Hơn thế nó còn mãi, ngân mãi vì nó đầy chất thơ Chất thơ ấy gắn với nhiều yếu tố, bắt đầu từ nhiều nguồn nhưng yếu tố quan trọng nhất, nguồn lớn lao, dạt dào nhất là tình yêu, tình yêu tha thiết với dòng sông, với Huế, với đất nước của tác giả
2.3 Liên hệ
Trong thơ Huy Cận trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, thiên nhiên rất đẹp, rất quyến rũ hồn người nhưng nó thường bị vây phủ bởi một nỗi buồn Nhà thơ hay đặt mình và con người hữu hạn vào thời gian vô hạn và không gian vô biên để suy ngẫm về sự sống của vũ trụ, từ những cái thường ngày nhỏ nhặt mà đề cập tới những vấn đề to lớn của trời đất, trăng sao Nhưng cảm quan đó dù có ít nhiều màu sắc triết lí cũng
không thoát khỏi nỗi buồn man mác Đất nước, thiên nhiên trong bài thơ Tràng giang cũng thấm sâu một nỗỉ
buồn như thế Bài thơ thể hiện tâm trạng của “cái tôi trữ tình” cô đơn, thấm đượm nỗi sầu nhân thế trước thiên nhiên mênh mông, hiu quạnh và tấm lòng yêu nước thầm kín của thi sĩ Huy Cận đã tiếp thu thế mạnh của thể thơ bảy chữ, kết hợp với từ ngữ hàm súc, tinh tế để thể hiện sự chân thành, thiết tha của một tấm lòng nhớ nhung, hoài vọng quê hương Bao phủ toàn bài thơ là một nỗi buồn lan rộng và thấm thìa Đó là nỗi buồn của kiếp người nhỏ bẻ, hữu hạn trước cái vô biên, vô tận của vũ trụ vĩnh hằng Tuy nhiên, đó là nỗi buồn trong sáng, góp phần làm phong phú thêm tâm hồn của bạn đọc
Tràng giang đã kết hợp được những nét cổ điển của thơ Đường, vẻ đẹp của truyền thống thơ ca dân tộc
cùng dáng dấp hiện đại của Thơ mới Tấm lòng nhà thơ đã dàn trải ra thành những hình ảnh, âm điệu, màu sắc vừa đơn sơ giản dị, vừa đẹp đẽ thanh cao Bài thơ phản ánh tâm trạng của một trái tim cô đơn, một “cái tôi trữ tình” đau đáu nỗi buồn trước cuộc đời Nỗi buồn sâu xa ấy đã hòa vào nỗi bơ vơ, cô độc trước khung cảnh thiên nhiên hoang vắng Tuy vậy nhưng tình cảm của nhà thơ Huy Cận đối với non sông đất nước thể hiện qua bài thơ cũng thật thiết tha, sâu lắng Đúng như nhận xét của nhà thơ Xuân Diệu: “Tràng giang là một bài thơ ca hát non sông đất nước, do đó dọn dường cho lòng yêu giang sơn, Tổ quốc”
Chất trí tuệ và chất thơ trong bài kí là biểu hiện của một phong cách văn xuôi vừa tài hoa nghệ sĩ vừa
uyên bác làm nên cái tôi của Hoàng Phủ Ngọc Tường qua bài kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? Ở bài kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? có sự hòa họp tương giao linh ứng giữa cảnh sắc, lịch sử, văn hóa Huế với một tâm
hồn nhà văn dễ rung động, vô cùng nhạy cảm Qua bài kí ta có thể cảm nhận được tấm lòng của nhà văn dành cho thiên nhiên, cho đẩt Huế, sâu xa hơn là tấm lòng cho quê hương đất nước, thiết tha với những giá trị cổ xưa của dân tộc Đó là những giá trị mà cuộc sống hôm nay vẫn cần đến Dòng sông Hương không chỉ bồi đắp nên một nền văn hóa cố đô mà còn làm màu mỡ thêm cho cuộc sống của mỗi chúng ta hiện tại Cái “tôi”
của Hoàng Phủ Ngọc Tường trong đoạn trích Ai đã đặt tên cho dòng sông? là cái “tôi” của người trí thức
sống trong hoàn cảnh đất nước đã hòa bình, trong tâm thế hòa nhập với cuộc đời, đắm mình trong cảm hứng ngợi ca, tự hào về cảnh sắc quê hương đất nước Cái “tôi” ấy được thể hiện bằng thể kí với những trang viết đầy chất thơ, văn phong tao nhã, hướng nội, tinh tế và tài hoa Nghĩa là người nghệ sĩ phải đem đến một cái
gì đó mới mẻ cho tác phẩm; phải thể hiện được cá tính sáng tạo; dấu ấn cá nhân, cái “tôi” của người làm nghệ