o marxismos san astike ideologia - marraie mpouktsin

φμ-"εκ των ένδον" που ελάχιστα συμφωνεί με τη σύλληψη τηςπραγματικότητας ση' τον φυσικό.Ωστόσο, αυτό που ενώνει αποφασιστικά τον σμό της φυσικής και την Μαρξιανή διαλεκτική, είναι η έννο

ΜΑΡΡΑΙΗ ΜΠΟΥΚΤΣΙΝ

Ο ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ ΣΑΝ ΑΣΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ

Μετάφραση: Νίκος Β Αλεξίου -ΠάνοςΤσαχαγέας

ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΤΥΠΟΣ

; Ν ος Β Αλ ε ξίου Πάνος Τσαχαγέας

; Δημήτρ ς Μο στάκης : ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΤΥΠΟΣ Βαλτετσίο 5 3, 1 68 1 Α θ ήνα τηλ : 2 1 0 38 0 2 0 0

; Οκτώβρι ο ς 1987

Ο ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ ΣΑΝ ΑΣΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΠΑ

Το έργο του Μαρξ, το πιο αξιόλογο ίσως σχέδιο για τηναπομυθοποίηση των αστικών κοινωνικών σχέσεων, έχει μετα-τραπεί κι αυτό στην πιο πανούργα μυθοποίηση του καπιταλι-σμού στην εποχή ικκ, Δεν αναφέρομαι σε κάποιον λανθάνο-ντα "θετικισμό" των Μαρξιανών γραπτών ούτε σε κάποια ανα-δρομική αναγνώριση των "ιστορικών ορίων" τοικ Μια σοβα-

ρή κριτική του Μαρξισμού πρέπει να ξεκινάει αιι την

εσώτα-τη φύση του σαν το πιο εξελιγμένο προϊόν - στην κότητα το αποκορύφωμα - του αστικού Διαφωτισμού Δεναρκεί πια να θεωρούμε το έργο του Μαρξ σαν αφετηρία για

πραγματι-μια νέα κοινωνική κριτική, ν· αποδεχόμαστε τη "μέθοδό" τουσαν έγκυρη, παρά το περιορισμένο περιεχόμενο των όσων α-πέδωσε στην εποχή του, να εκθειάζουμε τουτ; στόχους τουσαν απελευθερωτικούς διαχωρίζοντάς τους σπ' τα μέσα του,

να αντιμετωπίζουμε το σχέδιο σαν να εκφυλίστηκε σ ' τουςαμφιλεγόμενους κληρονόμους ή οπαδούς του

Πράγματι, η "αηοτιιχία" του Μαρξ ν' αναπτύξει μια ριζοσπαστική κριτική του κ πιταλισμού και μια επαναστατικήπρακτική, δεν εμφανίζεται καν σαν μια αποτυχία με την έν-νοια ενός εγχειρήματος που δεν επαρκεί για την εκπλήρωσητων στόχων του Ακριβώς το αντίθετο Στην καλύτερη περί-πτωση, το έργο του Μαρξ είναι μια εγγενής αυταπάτη πουενσωματώνει αδιάκριτα τις πιο αμφισβητούμενες δοξασίεςτης σκέψης του Διαφωτισμού στην ίδια του την αισθαντικό-τητα και παραμένει εκπληκτικά ευάλωτο στις αστικές τουςεπιπτώσεις Στη χειρότερη, προσφέρει την πιο πανούργα α-πολογίαμιας νέας ιστορικής εποχής όπου η "ελεύθερη άγορά"συγχωνεύτηκε με τον οικονομικό σχεδισσμό η ατομική ιδιο-κτησία με την εθνικοποιημένη ιδιοκτησία, ο ανταγωνισμός

-με τον ολιγοπωλιακό έλεγχο της παραγωγής και της λωσης, η οικονομία με το κράτος - κοντολογής, της σύγχρο-

κατανά-r I.- J

ν' ανανεώνεται ο Μαρξισμός ώστε να μπορεί να συμβαδίζι

με τις πιο προηγμένες φάσεις του σύγχρονου καπιταλισμο ,στις πιο παραδοσιακές αστικές χώρες, οι πιο προηγμένεςφάσεις του σύγχρονου καπιταλισμού δε συμβαδίζουν με τοΜαρξισμό σαν την πιο προωθημένη ι δ ε ο λ ο γ Ι Κή προσδο-κία της καπιταλιστικής ανάπτυξης

Ας μην θεωρηθεί πως κάνω κάποιο ακαδημαϊκό γνιο Η πραγματικότητα έχει να μας επιδείξει πολύ πιο εκπλη-κτικά παράδοξα απ" ότι η θεωρία Η κόκκινη Σημαία κυματί-ζει πάνω από έναν ολόκληρο κόσμο αντιμαχόμενων Σοσιαλι-στικών χωρών, ενώ στην περιφέρειά του διάφορα Μαρξιανάκόμματα, αποτελούν απαραίτητα στηρίγματα ενός διευρυνό-μενου κρατικοκαπιταλιστικού κόσμου ο οποίος, τι ειρωνεία!,κάνει το διαιτητή στους αντιμαχόμενους Σοσιαλιστές γείτονέςτου ή συμμαχεί μαζί τοικ Το προλεταριάτο, σαν roυς αντί-στοιχούς του πληβείους του αρχαίου κόσμου, συμμετέχειενεργητικά σ" έ α σύστημα που θεωρεί σαν τη μεγαλύτερηαπειλή γι" αυτό μια διάσπαρτη μάζα διανοούμενων, κατοί-κων πόλεων, φεμινιστριών, ομοφυλόφιλων, περιβαλλοντολό-γων - κοντολογής, έναν υπερταξικό "λαό", που εξακολουθεί

λογοπαί-να εκφράζει τα ου τοπικά ιδεώδη των δημοκρατικών στάσεων του μακρινού παρελθόντος Το να λέμε πως ο Μαρ-ξισμός σήμερα αγνοεί απλώς αυτή την ολότελα μη μαρξιανήσυμμαχία, είναι σαν να είμαστε υπερβολικ γενναιόφρονεςαπέναντι σε μια ιδεολογία που έχει γίνει το "επαναστατικό"προσωπείο της κρατικοκαπιταλιστικής αντίδρασης Ο Μαρξι-σμόο είναι περίτεχνα κατασκευασμένος για να σ υ σ κ ο τ ί-

επανα-ζ ε ι αυτές τις νέες σχέσειο, να διαστρεβλώνει το νόημά τουςκαι, όταν όλα τ' άλλα αποτυχαίνουν, να τις υποβιβάζι στις οικονομίστικες κατηγορίες του

Οι σοσιαλιστικές χώρες και κινήματα, με τη σειρά τους, 'είναι πιο "σοσιαλιστικά" εξαιτίας των "διαστρεβλώσεών" τοικπαρά των υποθετικών "επιτευγμάτων" τους Πράγματι, οι

"διαστρεβλώσεις" τους αποκτάνε μεγαλύτερη σημασία απ'ότι τα "επιτεύγματά" τους ακριβώς επειδή αποκαλ ύπτουναποστομωτικά τον ιδεολογικό μηχανισμό που χρησιμεύειγια τη μυθοποίηση του κρατικού καπιταλισμού Έτσι τώρα,περισσότερο από ποτέ, είναι αναγκαίο να διερευνηθεί αυτός ο

φμ-"εκ των ένδον" που ελάχιστα συμφωνεί με τη σύλληψη τηςπραγματικότητας ση' τον φυσικό.

Ωστόσο, αυτό που ενώνει αποφασιστικά τον σμό της φυσικής και την Μαρξιανή διαλεκτική, είναι η έννοιατης ίδιας της "νομοτελειακότητας" - η προκατάληψη πως ηκοινωνική πραγματικότητα κι η πορεία της μπορούν να εξηγη·θούν με όρους που αφαιρούν απ την κοινωνική διαδικασία τανθρώπινα οράματα, τις πολιτισμικές ειιιρροέο και, το σημα-ντικότερο, τοικ; ηθικούς στόχους Στην πραγματικότητα, οΜαρξισμός ρίχνει φως στη λειτουργία αυτών των πολιτισμι-κών, ψυχολογικών κι ηθικών "δυνάμεων" με όρους που τις

εηιστημονι-κάνουν να εξαρτώνται από "νόμουτ;" που η δράση τους είναιανεξάρτητη σιι τη θέληση των ανθρώπων Οι ανθρώπινεςθελήσεις, μέσα από τις αμοιβαίες τους επιδράσεις κι αντιθέ-σεις "αλληλοαναιρούνται" κι αφήνουν ελεύθερο τον "οικο-νομικό παράγοντα" να ρυθμίζει τις ανθρώπινες υποθέσεις Η, για να χρησιμοποιήσουμε τη μνημειώδη διατύπωση του.Εγκελς, αυτές οι θελήσεις αποτελούνται από "αμέτρητεοαλληλοτεμνόμενεο δυνάμεκ, μια ατέλειωτη σειρά παραλλη-λογράμμων από δυνάμεις* που δίνουν μια συνισταμένη - τοιστορικό γεγονός" 'Ετσι μακροπρόθεσμα, "οι οικονομικές(δυνάμεις) είναι σε τελευταία ανάλυση καθοριστικές" (νράμ-

μα στον Τζ Μπλοχ) Δεν είναι πάντως ξεκάθαρο αν ο Μαρξ,που πρόβαλε σαν παράδειγμα το εργαστήριο του φυσικού, είχε διαφωνήσει με την κοινωνική γεωμετρία του 'Ενκελ«.Οπωσδήποτε, το αν οι κοινωνικοί "νόμοι" είναι διαλεκτικοί

ή όχι, είναι εκτός θέματος Είναι όμως γεγονός ότι συνιστούνμια συνεκτική α ν τ ι κ ε ι μ ε ν ι κ ή βάση για την κοινωνικήανάmυξη, που αποτελεί ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό τηςπροσέγγισης της πραγματικότητας σπ ' το Διαφωτισμό

Θα πρέπει να σταθούμε εδώ για να σταθμίσουμε όλες τκ;

επιπτώσεις αυτής της καμπής σ' ότι θα μπορούσαμε ν· σποκα

Η σκέψη του Διαφωτισμού διατήρησε το ηθικό όραμα μιαςηθικής ανθρωπότητας που θα μπορούσε να εκπαιδευτεί για

να ζήσει σε μια ηθική κοινωνία Αυτό το όραμα με τη φρονη αφοσίωσή του στην ελευθερία, την ισότητα και τηνορθολογικότητα, έμελλε ν' αποτελέσει την πηγή του ουτοπι-κού σοσιαλισμού και του αναρχισμού του επόμενου αιώνα

γενναιό-Σαν ειρωνεία, ο Μαρξ ολοκλήρωσε τη σκέψη του φωτισμού εισάγοντας τον κ ό σ μ ο του Λαπλάς στην κοινω-νία - όχι, βέβαια, σαν χυδαίος μηχανιστής, αλλά οπωσδήπο-

Δια-τε σαν επιστήμονας, που βρισκόταν σε αντίθεση με κάθε μορ

-φή κοινωνικού ουτοπισμού Πολύ πιο σημαντικό α ' την ποίθηση του Μαρξ πως είχε θεμελιώσει το σοσιαλισμό επιστη-μονικά, είναι το γεγονός ότι θεμελίωσε επιστημονικά το "πε-πρωμέ ο" της κοινωνίας Συνακόλουθα, Ο ~ U I J 1 Ql.: &nβεΠE;.)lΘ-ΘεtJ:'βQιJ-v.:rαL(-Υ.l~.α/1.Q.L.μ_ΩlJοιQQ.Q.U1α ίδια τα λόγια.lJετου Μαρξ στoν-H ρό1'<Θγ~τoυ "Κεφάλαιου") "πgοσωπο-

πε-riOιήσε~, 0~Κ0ν()μ~κών_.!<q'Εηγορ~ φορείς εΠψέρoυ~

ι-κciJv'Qυμφερόντων" κι όχι όΤ'Ομ'α ο δ αθ "fOuiT βi5Uλ[jσr !5Ι

~ _πρooρισμΘ~ Μ~l:ιορφώθη!SQY σε α.Y.C.lκείμενατo~νωνικού νόμου, ενός νόμου τόσο απογυμνωμένου από ηθικό

ι-περιεχόμε ο -όσο κι ο σσμικός ΙJδ-μος-του' i'\ α ΠΛOς. Η

επιστή-μη έγινε όχι μόνο ένα μέσο περιγραφής της κοινωνίας, αλλά ηίδια της η μοίρα

Το σημαντικό σ' αυτή την υπονόμευση του ηθικού χομένου του νόμου - στην πραγματικότητα, σ' αυτή την υπο-νόμευση της διαλεκτικής - είναι ο τρόπος που η κυριαρχίαεξυψώνεται στο επίπεδο ενόο φυσικού γεγονότος Η κυριαρ-

περιε-~lQοσαQτάΤΟ-L την _α.πε&θ~Qω.Qη, σαν πp.oϋ πQβεσητοςκοινω~ς.Xf!~έτησης Ο Μαρξ, ενώ ίσως συμπορευόταν

με τον Χέγκελ σ' στι Οφορά την προσήλωση στη συνείδησηκαι την ελευθερία, σαν πραγμάτωση των ανθρώπινων δυνα-τοτήτων, δεν έχει κάποιο έ μ φ υ τ ο ηθικό ή πνευματικό κρι-τήριο για να επιβεβαιώσει αυτή τη μοίρα Ολόκληρη η θεωρία

τ~ είναι δέσμια της υπoβάθJ:l~σης της _ηθΙKή~O, j νόμο, ποκει~εν~Q.:[ητ.qς_ σε αντικειμενικότητα, της ελευθερίας σε

τηου-αΥg,γκα~ότη~α ΗKU !QQx!Q γίνεται τώρα αποδεκτή σαν "προο··ιπόθεση" της ~~.L ~P!l!.σlς, Q ~.αUΙΤ~b!Ος σαν :~ϋπό· ι

θεση _ QιαλΙΟ:IJ9i._ σ.υ γ$εYτρωτισμQς σαν ::Ι!.ροϋπόθε- ι

ση" της αιιοκέντρωοηο, το κράτοο o.qy "προϋπόθεση" ro κ μ- \μουνισμού Θα ήταν αρκετό να πούμε πως η υλική και τεχνί

σμΌυ - απ" τη μία 'μεQιά, τον πQY.κόQμMLεπαwΑJ Q_θ_~μελιω·

j ! εvη στη αμ9 β Q.ΤΟ=εξόρτ~ ~Q~τω.Υ-9\{ Ρ i, καJ.ω.ν~ τα,μέσα Qτής τηο ετιαφήτ; κι απ" την άλλη, την ανάπτυLI1 l<Ω.'LJΊαΡ,Ο-Υ,ιΡ-

υ-γLKίi.ίν·δuvά-μεω~ ανθριbπoυ !5Q! roμετασχημαπσμό_ΤJ.15:;λικής ΠαραΎώ7rΊς ε_μίΞ-έUισIημOYΙ~ι')κ.u.ριαρχίQ.π.ά\lω_ Τ~Qυ ςφυοικούτ; ~ ovr~c,_ γράφει ο Μαρξ στα "Μελλοντικi α-

υ-πο~tσμQτα_ τ.ης Αν_Υ-Μ!<ής,κιφιαΡ'χίας στι~δίες"._(loύλιoς1853) "Η αστus.!Ί_βιομηχανία.J5 ΤΟ _εμπ~ριo δημιουργούν

αυτούς τοικ υλικούςόρους ενόο καινούριου κόσμου, με τον

ίδία τρόπο π υ ό γΈΞωλογικές επαναστάσειςδημισύργησαντην ε.l}ιφάνεια της νηο Μόνο όταν μια μεγάλη κοινωνική ετια-νάσταση θα εξουσιάζει τα αποτελέσματα τηο αστικήο εηοχήο,την παγκόσμια αγορά κ ι τκ σύγχρονες παραγωγικές δυνά-με«; και θα τις έχει υποτάξει στον κοινό έλεγχο των πιο ανα-πτυγμένων λ ών, θα πάψει η ανθρώπινη πρόοδοι να μοιάζειμ" εκείνο το αποτρόπαιο παγανιστικό είδωλο, που δεν έπινε

το νέκταρ παρά μόνο μέσα απ" τα κρανία των σφσνμένων"

Η αφοριστικ φύση των θέσεων του Μαρξ - το.εξελι

κτι-κό τοικ σχήμα, η χρήση γεωλογικών αναλογιών νια τηLεl.ιj·γηση -της ιστορική; εξέλιξης, ηχϋδ rαΈ~.!J.ldQ'Lίσ τικ _.QYl!.-μετώπιση των κοινωνικών φαινομ-ένων- η αντικειμενοποίηση

της ανθρώπινης δράσης σαν σφαίρσο πέρα από IηνηθΤKη

α-ξιολόγηση και την άσκηση τητ; ανθρώπινηςβ'ο'ύλησης - nR

o-καλεί ακόμη μεγαλ'ύ τερη κατάπλη(η, αν αναλογιστούμε-Ίηνπερίοδο π υ νράφτηκαν αυτές 9Ι γραμμές _(περίοδος των

"Gnιndrisse ). Πρό-κaλεί έπίσης κατάπληξη, εξαιτίας τηοιστορικής "αποστολ ς" που απ δίδει ο Μαρξ στην Αγ λικ

κυριαρχία στ«; Ινδίεο, την "κατσστροφή" του αρχαίου τρόπου

ζωής των lνδών ("Η Εξαφάνιση της παλιάς Ασιατικ ς Κοινω

-13

-"μητέρα" και την εργασία σ ν "πατέρα" όλων των εμπορευμάτων αποκαλύπτει ξεκάθαρα ότι η μήτρα της μαρξιανής αντίλη-

-ψης είναι ο Διαφωτισμός Όπως συμπέραινε ο Ερνστ Κασίρερ

σε μια αξιολόγηση του πνεύματoc; του Διαφωτισμού: κληρος ο 180ς αιώνας διαποτίζεται απ' αυτή την πεποίθηση.δηλαδή ότι στην ιστορία της ανθρωπότητας είχε φτάσει ηστιγμή να στερήσουμε τη φύση απ' τα προσεχτικά φυλαγμέ-

"Ολό-να μυστικά τηο, να μην την αφήσουμε άλλο στο σκοτάδι μάζοντάς την σαν ακατάληπτο μυστήριο αλλά να την φέρου-

θαυ-με κάτω απ' το λαμπρό φως του λόγου και να την αναλύ

-σουμε μαζί με όλες τις θεμελιακές της δυνάμεις" ("Η Φιλο

-σοφία του Διαφωτισμού")

Αφήνοντας κατά μέρος το γεγονός ότι ο Μαρξισμός έχειτκ; ρίζες του στον Δισφωτισμό, η άποψη πως η φύση είναι

"αντικείμενο" προς χρήση των ανθρώπων οδηγεί όχι μόνοστην πλήρη αποπνευματοποίηση της φύσης αλλά και στηνπλήρη αποπνευματοποίηση του "ανθρώπου" Στην πραγμα-τικότητα σ"~έ\lα μεγαλύτ~ρQ βαθμό απ' ότι ήτ~ έτοιμος να

π ραQ~χ.r.εί ο.-ΜJJρ_ς, uσ-ι:.ρeικ'ές διαδικασιες κινουνται εξίσουτυφλά με τις φυσικέο, με την έwοια ότι ΤΟυς λείπε~Γ(ΣϊΊVΕίδη:

ση Η κοινωνική τάξη αναπτύσσεται -κ τω α -"τ;;ν Kα~κα

-σμό νόμων που είναι τόσο υπερανθρώπινοι όσο κι η φυσικήτάξη Η Μαρξιανή θεωρία βλέπει τον "άνθρωπο" σαν ενσάρκω-

ση δυο όψεων της υΛικής πραγμCΙΤΙKότητας: πρώTO.σαiTtίό

-ρα~γQ.ΠOυ-='KαθOP-&;ΓTOν ,gΟυτό του με πιν ιρ α ια- δciιτ

ε-ρο, σαν, κο_ινων,ικό QY.l!9υοι λειτουργίες του είναι

τιρωταρχι-κά οικονομικέο, Όταν ο Μα.ρJ;_διακηρύσσει ότι "οι άνθρωποίμπο'ρεί V QlQ(j)έQOUVαπ" τα ζώα εξαιτίας "ΤηςσυνΙδησης τηςθρησκείαο ή οτιδήποτε άλλο θέλετε ιΌλλαΤΌρχίζουν να δια-

-<p'iVovrat ο- ίδιοϊ απ' 'αυτά μόλ«;-ότα -aΡΧίζOυν να παρΌ\,60ν

τα μέσα για-την 7 ίβίωσή τους"Τ'Κ Γερμανικ-ή-ΙδεολΟγίΟ")

αντιμεrωπlζει βααΊκά την σνθρωπότητα σαν μια "δύναρη+μέ

-αα στην παραγωγική δϊαδικασία-π υδιαφέρει απ' τιςά7,λεςυλικές "δυνάμεις: μόνο στο μέτρο l όv Ο "άνθρωπος" μΠΟΡf

να εwοιοποιεί τις παραγωγικές λειτουργίες που ίΟ ζώα εκτε

-&C)~ -έΥ ,στ;Κτο.Είναι'δύσκολ ;αντιληφθούμε πόσο αποφασιστικά απομακρύνεται απ' την κλασική αντίληψη αυτή ηέwοια του ανθρώπινου Γ.!9τQY Αριστοτέλη, οι "άνθρωποι"

με τη μικρότερη δαπάνη ενέργειας και κάτω από συνθήκες π υαφενός ταιριάζουν περισσότερα στην ανθρώπινη φύση τοικ;ενώ σφετέρου της αξίζαυν περισσότερα Ωστόσο παραμένειπάντα ένα πεδία της αναγκαιότητας Πέρα απ' αυτό αρχίζειεκείνη η ανάπτυξη της ανθρώπινης δύναμης, παυ αποτελεί

κι αυτοσκοπό τηο, τα αληθινό πεδίο της ελευθερίας παυ, στόσο, δ ν μπορεί ν' ανθίσει παρά μόνο έχοντας σαν βάσηταυ εκείνα το πεδία της αναγκαιότητας "Η μείωση της εργά-σιμης μέρας είναι η θεμελιακή αρχή του" ("Κεφάλαιο", τόμοο

ω-Ι ω-Ι ω-Ι) Τα αστικό ενναιολαγικό πλαίσιο φτάνει εδώ στα απόγειότου, με ε~όνες όπως ταυ'ί(ιγριouπαυ πp1:Iίετνα cιΛείει "με

τη-φύση", τ η ς -α ε.ιΟρϊστης εΠέκταά'ης των αναγ~νπoUΒσκεται σε αντίθεση με τα "ίδ Oλ~oγΙKά" ό"Qια της ανάγκης (δη-λαδή, οι EλλΉVΙKές-αν-=rιλήψεις του μέτ~υ, της ισσρρomaςκαι της_αυ τά ΡΚgQςΙ_ της~Qρθαλό-γϊση-ς-τή-ς;αραγωγής Kαϊτiϊ<;'εργασίας, σαν συτοσκοηών καθαρά τεχνικης φυσης, τ: ~-σα-φαύς διχα:rόμηQης-μετ.α.ξύελευθεριας_κι.-ο.ν.αγ κα.ιό_ΠΙQ.ς-κrn

ρί-π)ς διαμάχης με τη.,φύση.-σαν_πραϋ,πόΘεα!"jς-τ.qς-Κ-Θινωv.ι.κήςζμJή.ς σ' όλες τηι; τ_ις_μQ ψ-ές- TQ.ξ!l5.!i αταξική, με ατομική

-Συνακόλαυθα, ο σασιαλισμός κινείται τώρα σε μια τραχιάόπου, για να χρησιμαποιήσαυμε τη διατύπωση ταυ Μαξ Χορ-κχάιμερ, "Η κυριαρχία πάνω στη φύση συνεπάγεται την κυ-ριαρχία πάνω στον άνθρωπο." - όχι μόνα την "καθυπόταξη

πως ακριβώς η αναγκαιότητα γίνεται η βάση τηο ελευθερίαςέτσι κι η εξουσία γίνεται η βάση του ορθολογικού συντονι-σμού, Αυτή η ιδέα, που ήδη υπονοείτο στο στυγνό Μαρ-

ξιανό διαχωρισμό ανάμεσα στο βασίλειο της αναγκαιότηταςκαι το βασίλειο της ελευθερίας - ένας διαχωρισμός που α-ντιμαχόταν με πάθος ο Φουριέ - εκφράζεται ρητά στο δοκί-μιο του 'Ενκελτ; "Περί Εξουσίας" c.ιQJQν~ ς, το εργο-στάσιο είναι ένα φυσικό γεγονός της τεχνικής K l Oχ ι ε Vi : r c;

ειδΙ~.=-@ΤU<'~-ΤΡ~ 2ρθΟλογισηςΤή-ς -έργασί-ας'-θβ-υπάρ-

χ ίλοιπόν και στον κομμουνισμό όπωζKςJΙ QτοV-καmiαλίσμό

Θα διατηρείται "ανεξgρτητα από κάθε KoινωνΙK~ ορνάνωση«

Για να συντονιστούν οι δραστηριότητεο ενός έργοστασίοϋαπαιτείται "ττλήρηο υπα-κοη", στην οποία 'τα εργατικά χέριαστερούϊ7ται κάθε "αωονομίας" Είτε σε ταξική είτε σε Όταξικήκοινωνία, το βασίλειο της αναγκαιότητας είναι και βασίλειοδιαταγών κι υπακοής, εξουσιαστών κι εξουσιαζόμενων Μ·έναν τρόπο απόλυτα σύμφωνο με όλους τοικ ταξικούς ιδεο-λόγους σπ τιτ; απαρχές της ταξικής κοινωνίας, ο Εγκελςπαντρεύει το Σοσιαλισμό με τη διαταγή και την κυριαρχίασαν να πρόκειται για κάποιο φυσικό γεγονός Η κυριαρχίαμετατρέπεται από κοινωνικό φαινόμενο σε προϋπόθεσητης αυτοσυντήρησης σε μια τεχνικά αναπτυγμένη κοινωνία

Το να δομήσουμε το επαναστατικό σχέδιο μ επίκεντροέναν "κοινωνικό νόμο" που στερείται ηθικού περιεχομένου,μια τάξη που στερείται νοήματοο, μια στυγνή αντίθεση ανάμε-

σα στον "άνθρωπο" και τη φύση, τον εξαναγκασμό μάλλον

"δε απατώμαστε αναφορικ με τη μορφή του πανούργουπνεύματος (θα μπορούσαμε ίσως δικαιολογημένα να μετα-

φράσουμε το "πανούργο πνεύμα" σαν "δόλο του λόγου"

- Μ.Μπ.), που εξα ολουθεί να σημαδεύει όλες αυτέτ τκ ντιφάσεις Γνωρίζουμε πως για να λειτουργήσουν καλά οισύγχρονες κοινωνικές δυνάμεις, δε χρειάζεται παρά να διευ-

α-θύνονται από σύγ ρονους ανθρώπους - και τέτοιοι είναι οι

εργάτες" Πράγματι, η ομιλία τελειώνει μ' έ αν ύμνο στη

σύγ-χρονη βιομηχανία κι ιδιαίτερα στους' Αγγλους προλετάριουςσαν τους "πρωτότοκους γιούς της σύγχρονης βιομηχανίας"

Ακόμη κι αν θεωρήσουμε τις ηθικές κλίσεις του Μαρξ σαναυθεντικές, δεν είναι παρά περιθωριακές σ' ότι αφορά την ου-σία των γραπτών του l ",από.πεΙΡ_Qαποδ_έ_σμευ_(π:ιςτg.!L.M.Qρ5

=.Ι έρους των Υρ πτών του απ' τη ~oγΙKή_ζ!]ς_ '5.έψηs !S αιe jf J fJτου έργου του, γίνεται ιδεΟλογικ ~:Φιατ~ παρ~μποδίζει Η α.,ίv'ό:'.l

~ 5Ciϊρίί< ~δίερεύν~ τOυ π~;εΧΟ~.~~Ο~.~ u._ αe~ι~μ?}ΙΞαν KΡ~πρακτι -: κ;ης- -και του βαθμου στον οποιο- - _ _.- - μια"ταξ._.. ΙΚ!l αναλυση" tΊ!) ,.μπΟQε.ί Υ·~.απΩΚ.αλύψειτις πηγές της ανθΡ'ώπινης καταπίεσης \

~ • - - -> - " , - "", ' ,>" , "~ _ - • •••• ••Εδώ, φτάνουμε σ' ένα θεμελιακό σχίσμα μέσα στους κόλπους ο ) t~,του Σοσιαλισμού στο σύνολό του: τα όρια μιας τοξικής ανά-λυσης, η ικανότητα μιας θεωρίας βασισμένης στις τοξικές κι

ιδιοκτητικές σχέσεις να ερμηνεύσει την ιστορία και τη

σύγχρο-νη κρίση

Βασική για τον αντιεξουσιαστικό Σοσιαλισμό - ιδιαίτεραγια τον Αναρχοκομμουνισμό - είναι η ιδέα πως η ιεραρχία κι

η κυριαρχία δ ν είναι υποδεέστερες της ταξικής κυριαρχίαςκΟΙ της οικονομικής εκμετάλλευσης, ότι.στην πραγματικ τητα,είναι πιο θεμελιακές για την κατανόηση του σύγχρονου επα-

ναστατικού σχεδίου Προτού ο "άντραο" αρχίσει να εκλεύεται τον "άντρα", άρχισε να κυριαρχεί π νω στη γυναίκα'ακόμη νωρίτερα - αν δεχτούμε την άποψη του Πωλ Ραντέν -

μεταλ-ο γέρμεταλ-ος άρχισε να κυριαρχεί πάνω στο νέο διαμέσου μιας ιε

-ραρχίας ηλικιακών ομάδων, γεροντοκρατιών και τρείας Η εξουσία ανθρώπου πάνω σ' άνθρωπο υπήρξε πολύπρογενέστερη τ ο υ ί δ ι ο υ τ ο υ σ Χ η μ α τ ι σ μ ο ύ τ ω ν

προγονολα-τ ά ξ ε ω ν κ α ι τ ω ν ο ι κ ο νο μ ικώ ν τ Ρόπ ω ν κο

ι-ν ω ι-ν ι κ ή ς κ α τ α π ί ε σ η ς Αν"η ιστορία όλων των ως

21

να το πούμε, παραμένει ένα απλό χρήσιμο αντικείμενο, ενώ

οι νόμοι της πρέπει να εξουσιάζονται και να χαλιναγωγούνταιστα πλαίσια μιας κατακτητικής εξόρμησης Δεν μπορεί ναυπάρξει Μαρξιανή θεωρία της οικογένειας του φεμινισμού

ή της οικολογίας, γιατί ο Μαρξ αρνείται την ύπαρξη των βλημάτων που θέτουν ή, ακόμη χειρότερα, τα μετατρέπει

προ-σε οικονομικά Έτσι, απόπειρες δημιουργίας ενός Μαρξιανούφεμινισμού τείνουν να εκφυλίζονται σε "μισθό για τις νοικο-

κυρέο", μιας Μαρξιανής ψυχολογίας σε μια Μαρκουζιανή ανά

-γνωση του Φρόυντ και μιας Μαρξιανής οικολογίας στο "η ρύ

-πανση είναι επικερδής" Απέχοντας πολύ απ' το να αποσαφη

-νίζουν τα προβλήματα που μπορούν ίσως να βοηθήσουν στονορισμό του επαναστατικού σχεδίου, αυτές οι νόθες απόπειρες

τα συγκαλύπτουν, εμποδίζοντάς μας να δούμε ότι κι οι γυναί

-κες της "άρχουσας τάξης" εξουσιάζονται απ' τους άντρες της

"άρχουσας τάξης", πως ο Φρόυντ δεν είναι παρά ο άλλοςεαυτός του Μαρξ, πως η οικολογική ισορροπία προϋποθέτειμια νέα αισθαντικότητα κι ηθική που όχι μόνο είναι διαφορε-

τικές απ' τον Μαρξισμό αλλά και τελείως αντίθετες μ' αυτόν

Το έργο του Μαρξ είναι όχι μόνο η πιο πανούργα ιδεολο

-γία του κρατικού καπιταλισμού αλλά επιπλέον αποτελεί χοπέδη για μια αληθινά επαναστατική σύλληψη της ελευθε-ρίαο Αλλοιώνει την αντίληψή μας για τα κοινωνικά ζητήμα-

τρο-τα με τέτοιο τρόπο που να μην μπορούμε ουσιαστικά να μελιώσουμε το επαναστατικό σχέδιο στις σεξουαλικές σχέ-σεις, την οικογένεια, την κοινότητα, την εκπαίδευση και την

θε-ανάπτυξη μιας αληθινά επαναστατικής αισθαντικότητας κιηθικής Σε κάθε σημείο αυτού του εγχειρήματος εμποδιζό-μαστε από οικονομίστικες κατηγορίες που διεκδικούν μια πιοθεμελιακή προτεραιότητα, ανατρέποντας έτσι το εγχείρημαστην αφετηρία του Το να διορθώσουμε ή να τροποποιήσουμεαπλώς αυτές τιτ; οικονομίστικες κατηγορίες, είναι σαν ν' ανα-γνωρίζουμε την κυριαρχία τους πάνω στην επαναστατική συ-

νείδηση με αλλαγμένη μορφή κι όχι ν' αμφισβητούμε τη

σχέ-ση τοικ; με πιο θεμελιακές κατηγορίες Είναι σαν να

ποχή μας μια επαναστατικ θ ωρία και πρακτική, α

ολούθη-σε μια υπεραφηρημένη μορφή σοσιαλιστικής θεωρίας, πουβρίσκεται σε κρ υγαλέα αντίθεση με την ίδια ακριβώς τηνέννοια του επαναστατικού σχεδίου - της θεωρίας, δηλαδή,που προτίθεται να προσφέρει μ'ια βιώσιμη επαναστατική πρα-

κτική

Αν αυτή η κρίση φαίνεται αυστηρή, μόλις που πτει το βαθμό στον οποίο αυτή καθεαυτή η θεωρία έχει γίνειμια σημαντικ πολιτισμική βιομηχανία Η υποχώρηση του σο-σιαλισμού απ' το εργοστάσιο στην ακαδημία - ένα παράδοξοφαινόμενο που δεν μπορεί να δικαιολογηθεί με τη θεώρησητης "ννώσηο" σαν τεχνικής δύναμης στην κοινωνία - αρνή-

αποκαλύ-θηκε στο σοσιαλισμό το δικαίωμα μιας έντιμης αποχώρησης,διαιωνίζοντάς τον σαν μια επαγγελματοποιημένη ιδεολογία,

Ο σοσιαλισμός, όντας μια αποδυναμωμένη θεωρία, αμένη εδώ και καιρό από τα μεγαλεπήβολα απελευθερωτικάτης αιτήματα, έχει μετατραπεί από κοινωνικό φαινόμενο σεακαδημαϊκό κλάδο, από ιστορική πραγματικότητα σε απλό

πογυμνω-δείγμα της πνευματικής ιστορίασ, που καλλιεργείται όλο καιπιο περίτεχνα για ν' αποκρύψει την ανάγκη μιας ολότελα νέαςαντίληψης της θεωρίας και της πρακτικής

Πραγματικά, στο βαθμό που κι η ίδια η ακαδημία α π 0

-σ υ ν δ έ ε τ α ι όλο και περισσότερο απ' την κοινωνία, μοποιεί τη σοσιαλιστική θεωρία για να ικανοποιήσει τκ χειρό-τερες διανοητικές της συνήθειες Τα κατάλοιπα ενός κάποτε

π ο λ ι τ ε ί α ς , των π λιτών π ου με τ έχου ν ενεργά σ τα κο ι νά ( Σ.τ Μ ).

βιομη-ντανή κοινωνική πραγματικότητα σε "ιδέα" του σοσιαλισμού,

με την ίδια περίπου έννοια που ο Κόλλινγκγουντ εξέτασε την

"ιδέα" της φύσης Η θεωρητική συνοχή δε γλίτωσε την εκδί

κηση της έλλειψης εμπειρίας, λιγότερο σ ότι η εμπειρία τωσε την εκδίκηση της έλλειψης θεωρητικής συνοχής Έχουνγίνει κι οι δυο εξίσου αφηρημένες στη μονομέρεια και τη με-ροληψία τουο,

γλί-Το πιο ανησυχητικό αυτής της αυτοαπορρόφησης τόσωνπολλών απ" αυτές τιο θεωρητικές κι εμπειρικές τάσεις - τα-σεισ που μπrρούν γενικά να περιγραφούν σαν "νεομαρξια-

ν ς" - είναι ο επιπόλαιος τρόπος με τον οποίο ανακατεύουνολότελα αντίθετους ριζοσπαστικούς στόχους και παραδόσεις.Ελευθεριακές έννοιες κι εξουσιαστικές, ατομικιστικές και κολ-λεκτιβιστικές, οικονομίστικες και πολιτισμικές επιστημονικές

κι ηθικέο, έχουν όλες μετατραπεί σ" έναν οικουμενικό σπαστισμό", που στερείται τη συνέπεια που απαιτεί μια σοβα-

"ριζο-ρή επαναστατική πρακτική Οι κλασικές μαρξιανές τάσειο,λειτουργώντας κάτω απ" τις επιταγές οργάνωμένων πολιτι-κών κινημάτων, αναγκάστηκαν να συμπιέσουν τη λογική τωναρχών τοικ ωο το σημείο μιας μαχητικής κοινωνικής εμπλο-κής στην αστική πραγματικότητα Ο νεομαρξισμός απολαμβά-

νει την πολυτέλεια των θεωρητικών ονειροπολήσεων, όπουθεμελιακά ασυμβίβαστα οράματα της ελευθερίας αναμιγνύο-νται και γίνονται ομιχλώδη και σκοτεινά Ας διατυπώσω αυτό

το πρόβλημα συγκεκριμένα: οι διαφορές ανάμεσα στο ντρωτισμό και την αποκέντρωση είναι απλώς διαφορές βαθ-μού ή είδους; Θα έπρεπε άραγε να επιδιώξουμε κάποια αινιγ-ματική εξισορρόπησή τους ή μήπως είναι θεμελιακά ασυμβί-βαστες μεταξύ τους; Σε μια "μαζική κοινωνία" (για να χρησι-

-~γr JΕια θΞ~έπρεπ&-ν.α qyό~ει ~τ"'iiλαϊκη σ νέλε'ίJση, με την

τεχνική εκτέλfJJ_η α,υl.!JL.!Oς πολιτικής! 1!!9 }\ElTOUQ.vίO·nou

~ "β Qίσκειαι ΩlισιασΤΙKά σΤ!LY.ενικό !lούΔ.οση κι η βούλησ

δQL.ε.lI !Qέ.χ.ε.I.Q UULLLΙίQοσώIJευσn:είναι είτε αυτή που είναι είτεκάποια άλλη' δεν υπάρχg:ι ενδιάμεση δυνατότητα Αρα ~εκπ ρόσιιιn.ο.ι-τ.ο.υ-ΑGGΙ;Ι.,.-Θ-ev ε-i:vaι-Κ-Gι-δεv μιωρ.οlνα ε ίναι α-ιν -ντιπρόσωποί του: είναι απλώ.ς fu.α.χ.εφιστές IQ~IL l2.-

ρούν να παίρνουν καθοριστικές αποφάσε !S.:Κάθε νόμος πουδεν επικυρώνεται α π' τ ο ν ί δ ι ο το λαό είναι άκυρος καικενός - στην πραγματικότητα, δεν είναι νόμος Ο λαός τητΑγγλίας θεωρεί τον εαυτό του ελεύθερο' κάνει όμως μεγάλολάθος: είναι ελεύθερος μόνο όταν εκλέγει τα μέλη του κοινό-'βουλίοψ Απ' τη στιγμή που αυτά εκλέγονται, ο λαός ξαναπέ-φτει στη σκλαβιά και δεν είναι τίποτε" Όσο προβληματική

κι αν είναι η έννοια της ''γενικής βούλησης" του Ρουσσώ, κετάαπομακρυσμένη απ' την αρχαϊκή του αντίληψη για το

αρ-"νόμο", δεν μπορούμε να αγνοήσουμε τ ι ς α Ρ Χ έ ς π ο υ

α π ο τ ε λ ο ύ ν τ η β ά σ η τ η ς: " ρπ' τη στιγμή που έναςλαός επιτρέπει να τον εκπροσωπούν δεν είναι πια ελεύθερος:

δ ε ν υ~ ε ι π ι α" 3 (Η έμφαση δική μου - Μ.Μπ.)Απ' τη σκοπιά ακριβώς μιας "γενικής βούλησης" πιο ελευ-'θεριακής κι εξατομικευμένη ς απ' ότι είχε διανοηθεί ο Ρουσ-

σώ, τα εργατικά συμβούλια, τα σοβιέτ και τα Rat e πτονται κοινωνικά μονόπλευρα και δυνάμει ιεραρχικά Τασυμβούλια μπορεί να συγκροτούνται απ' το λαό, δε σ υ v ι= -

αποκαλύ-O - ο ύ ν όμως υια "δημόσια σwαίρα" Σαν ο τόπος της δια

-δι~ Δ.ό.YJ l1ς απoφi!Ω ε;.w.'LQ.ILΊνκοινωνία, απορροφούν μεσ

σ τελεσΤΙKά 9 ώι.ρτατ ι ς ~Δ~u.fu;.mεsπου θα έπρεπε ν αν

να οριοθετηθεί οριστικά η δύναμή του και να θεί άτεγκτα Στα τεQ άστια, ε.(J\!1.IS.Q Q.\.L\lιQΡJΩ J_ι,Q){που._q.Qβιέτ,

συγκεντροποιη-γ ίΥ ο.\lι.α~.κ.ά Ηδ-*ρQVοΘ>"Θ; '1,νu.επα~.α ΙQJ1lill_ίοδο, τryερ ~ P ωΞ ίK δ

προλεταριάτο έχασε κάθε εξουσία πάνω ~~·~··~όOI3ίεΤ·"ΠOλύτ!Qϊ.Υ.:CiΚΞW:ΤΩ:Μ;ολΩ~ iΊ~ιω:::~:μ~ φ~~:~}Ξi.~~~W,ξ.ΙήVεξουσία των σlJ.Υ ε.δ.ρ.ίωv-}

Οι Μπολσεβίκοι πιθανότατα θα τα κατάφερναν έτσι κι λιώς να συγκεντροποιήσουν το προλεταριάτο, χωρίς να χει-ραγωγήσουν την ιεραρχία των σοβιέτ Η ίδια ακριβώ η-l 9

αλ-ξ ι κ ~~.9.Ll"'ιQ ι.•πρ.QΔε,τ.αριQΙQ _•.,QJ!19ρς!Ί του σαν

δημιούρ-~ ~ ~~~~ , ~ ~ _ ,~~ ~ ~ !f! , ~~ J?L q~ ~ ! J u e Y5 ι ~~~ " W · ~~ Oo \ ,

ιδ~αιτ ~.Ρ.2 Ξ.l!,μ_g>.~Ρ2.Υ,Ι9~.JQΥ,~lLQ!ι.9 !9 Ψ_ Υ2~~Τ,~~~

2ε-δ < τ,Qυ-γι;~ι.Κ,G.ίι".aιιμφέ,ρ.οΝJ: Q.ς,"~ύδΟQιΩ~9~,\jJ_,~~qΧ!Lru:.σμό τοΜαρξ γ ια ! ,Ι Ε 1 9 "'y ! s'2Q l: !ιQ ~ η19 _ L Q i lQY J Q ΤΟel!S 9 ΤΟL L J 2.?Δ ~ ~ Υεπαναστατ - . . -ικού φορέα.•• , Αυτές οι ιδιότητες, που η στερνή τουςγνώση έχει γίνει ξεκάθαρη σήμερα, εξηγούν την αποτυχία ό-λων των κλασικών "προλεταριακών επαναστάσεων" του πα-ρελθόντος Ούτε η Παρισινή Κομμούνα, που στην-ηρανμστικό-τητα έγινε από τα τελευταία απομεινάρια των παραδοσιακώνΓάλλων α β Ρ ά κ ω τ ω ν, ούτε η Ισπανική επανάσταση, πουέγινε από εργάτες αγροτικής καταγωγής αποτελούν εξαίρεση.Στην πραγματικότητα, η Σοσιαλδημοκρατία κι ο Λενινισμόςσ" όλες του τις παραλλαγές, χρησιμοποίησαν πολύ αποτελε-σματικά αυτό το ιδιαίτερο συμφέρον ενάντια σε ευρύτερες ε-παναστατικές τάσεκ μέσα στην κοινωνία, όπως μαρτυρόνε ηξεδιάντροπη χειραγώγηση των Γερμανικών Rate απ- τον Έ-μπερτ, ο περιβόητος "Φόρος Τιμής στον Λένιν" του Στάλινκαι, πιο πρόσφατα, η ηγετική επιρροή των Ευρωκομμουνι-στικών και Σοσιαλιστικών κομμάτων πάνω στην εργατική τά-ξη

Ο χώροο δε μας επιτρέπει να ασχοληθούμε με την

ιεραρ-χική φύση της δομής του εργοστασίου και την επίδρασή τηςστη διαμόρφωση της προλεταριακής συνείδησης Αν η εργα-σία είναι το "σχολείο που χαλυβδώνει" το προλεταριάτο, ό-πως τόνιζε ο νεαρός Μαρξ, ο τόπος της, το εργοστάσιο, είναιένα "σχολείο" βασισμένο στην πιο "τυραννική υποταγή", ό-πως θα πρόσθετε μεταγενέστερα ο 'Ενκελτ; - τελικά, ένα

"σχολείο" σημαδεμένο απ" την απόλυτη έλλειψη

αμερικάνικου "στρατόηεδου" δεν αναιρεί την παραδοσιακήθεωρία του Μαρξ για την πάλη των τάξεων, αν δούμε τον κ -

πιταλισμό σαν παγκόσμ ιο φσινόμενο."

Δεν μπορούμε απλώς να μορφάσουμε μπροστά σε τέτοιεςανούσιες Μπολσεβίκικες απολογητικές για το "σοσιαλιστικόστρατόπεδο" σαν μια κοινωνία "παραμορφωμένη" από μια

"κατατιιεστική γραφειοκρατία" εξαιτίας της καπιταλιστικήςπερικύκλωσης Ούτε μπορούμε να θεωρήσουμε σαν μια έκ-φραση του geist (πνεύματος) του καιρού μας το ότι ο Μαρ-κούζε, ένας τόσο βαθύς γνώστης της ιστορίας της μεσοπολε-μικής Αριστεράς, θα μυθοποιούσε τις "επαναστάσεις" του

Βιετνάμ, της Κούβας και της Κίνας σαν κές - οπωσδήποτε όχι χωρίς ν' αγνοήσει σκόπιμα την μπολ-σεβίκικη κληρονομιά που διεκδικούσαν οι ηγέτες τους, τηΣταλινική δομή των κομμάτων τους και την απατηλή φύσητων ίδιων των "επαναστάσεων" Για δυο περίπου γενιές, οιΜαρξιστές συζητούσανε ζωηρά το πρόβλημα "αν οι κατα-πιεστικές γραφειοκρατίες" στους κόλπους του "σοσιαλιστι-κού στρατόπεδου" (που ασφαλώς περιλαμβάνει το Βιετνάμ,την Κούβα και την Κίνα) ήταν απλώς "παραμορφώσεις" πουπροκάλεσε η καπιταλιστική περικύκλωση ή μήπως το ίδιο το

αντιγραφειοκρατι-"σοσιαλιστικό στρατόπεδο" συνιστούσε μια νέα τυπολογίαπου απαιτούσε από μόνη της μια κριτική Η σχιζοφρενικήφύση του οράματος του Μαρκούζε έμελλε να βρει την πιοεκπληκτική της έκφραση στο "Αντεπανάσταση και Εξέγερ-ση" όπου, ποιος θα το πίστευε, τα "μαζικά" κομμουνιστι-

κά κόμματα της Ευρώπης και τα συνδικάτα τους νται "στα αριστερά της Σοσιαλδημοκρατίας" και, σαν αποτέ-λεσμα αυτού του ασήμαντου "αστερισμού", περιγράφονταισαν "μια ακόμη δυνητική επαναστατική δύναρη".? Τέτοιες πα-

μορ-δ υση και πληροφόρηση" Ακόμη κι ο Λένιν στο "Κρότοι;και Επανάσταση" μοίραζε πιο γεwαιόδωρες ελευθερίεςαπ' τον Μα κούζε Α_υτQ.)JΡ l:! _,{Φ'Υj:υ.Q_ILΔ~και ΤΌ.νΙΥ Υ.ΜΞΕ·κούζε~ σε ! ~9 !;<,9.~Υi-J _,l!~_.r!.οίθηση_-_είναι η αντίληψή _-_._._._ ~τοικ,.~" ότι σε

~ "σύγ,1<ρονη μαJ;ιΚ!L.~~ία"~γ-l9 Υsu(e ησιμοποιήσω ταλόγια του Μ9ρJ$.QY.ζ;f, •:[u2DlοΚραι:9, Q.1].9 t9 μ_ >ρφήκι αν-έο-

)@., •.•f,ιΥ.aι._Ω.δια.ν.όQ.r.Q~χ.ωρί~-κgποιο_αΥ,Jιu.Q,QQ!ρπευτικό

σύστή-ι J g~ Αναλύοντας λεπτομερώς αυτή την πρόταση καταλΞνουμε πως ο Μαρκούζε δεν μπορεί να οραματιστεί το σοσια-λισμό χωρίς μια "μαζική κοινωνία" λιγότερο απ' όσο ο Έ-

βαί-γκελς δεν μπορεί να οραματιστεί το σοσιαλισμό χωρίς εργο

-στάοια.Ι "

Δεν πρέπει να μας εκπλήσσει το ότι ο Μαρκούζε είναι πιοεξοικειωμένος με τα "γόνιμα επιτεύγματα των "συμβουλίων"("σοβιέτ", " Rα f e ") σαν οργανώσεις των τοπικών λαϊκών συνε-λεύσεων για αυτοκαθορισμό κι αυτοκυβέρνηση (ή μάλλον,προετοιμασίας για αυτοκυβέρνηση)" Το ότι ταR α t e κι οι "το-πικές λαϊκές συνελεύσεις" βρίσκονται σε ιστορική αντίθεσημεταξύ τους, δε θεωρείται πρόβλημα, γιατί η αντίφαση στε-ρείται νοήματος για όσους σκέφτονται την ελεύθερη κοινω-νία κυρίως από θεσμική ή δομική σκοπιά - που είναι κι η σκο-πιά στη βάση της οποίας λειτουργεί ο Μαρκούζε στο πολιτι-

κό επίπεδο Όσο κι αν ο Φροϋδομαρξισμός του διακηρύσσειτην κυριαρχία του εγώ, του παιχνιδιού και της "αισθητικήςδιάστασης", στην καθημερινή ζωή, στερείται οποιασδήποτεβιώσιμης γραμμής πλεύσης απ' τη στιγμή που αντιλαμβάνεται

το σοσιαλισμό σαν "μαζική κοινωνία" Αυτός ο δυίσμός, που χωρίζει τον αναρχισμό του Μαρκού-

ξεκά-ση τοικ ξένα προς τον ίδιο τον Μαρξισμό και τελικά προς

το σοσιαλισμό Σ" αυτό τον κατάλογο θα μπορούσαμε

εύλο-γα να προσθέσουμε την οικολογία, την πολεοδομία και πιοθεμελιακά, την ιεραρχία και μια απελευθερωτική ορθολογι-κότητα,

Αυτό που οι νεομαρξιστές δεν αντιμετώπισαν ποτέ με λικρίνεια είναι ο βαθμός στον οποίο ο μαρξισμός, σε ό λ ε ςτου τις μορφές, είναι οργανικά δομημένος ώστε να ανταπο-κρίνεται σε κοινωνικές αλλαγές ηρόσφορεο σε αναλύσεις τα-ξικών σχέσεων, οικονομικής εκμετάλλευσης, βιομηχανικήςορθολόγισης, πολιτικών θεσμών και μαζικών εκλογικών σω-

ει-μάτων Στο βαθμό που οι κοινωνικές αλλαγές εγείρουν τα ερύτερα ζητήματα της ιεραρχίας, της κυριαρχίας, των οικολο-γικών διαταραχών, της απελευθερωτικής τεχνολογίας, τωνκοινωνικών μορφών που βασίζονται σε άμεσες σχέσεις και τηςατομικήο κυριαρχίας αυτά τα ζητήματα πρέπει να "υδρολυ-θούν" (αν μου επιτρέπεται να χρησιμοποιήσω μια βιολογικήαναλονία) σε απλούστερα, πιο "ευδιάλυτα" συστατικά ώστε

υ-να είυ-ναι προσιτά στις Μαρξιανές κατηγορίες, δηλαδή, σε μιαΜαρξιανή θεώρηση Τ~b!νΟ1!ειώδη Κ.Qt:ιlUJ.v:ικά-ζ,η,τ:ή-ματα πρέπει να υποβαθμίζονται ώστε να μπορούν να αφομοιω-θουν απ' τον Μαρξισμό, εγείρει το βασικό ερώτηματου αν η

!3ει: ρία πρέπει να διατηρείτα~VoΛOΤ_lJ=ιi-μή~c:ις θα έπρεπε να κατακεΕ !ατιστεί και τα πιο βι~σιμS! συστατικά τηςν' απορροφηθούν από μια πολύ ευρύτερη θεωρία και πρακτι-

-κ.1που θ'~φευy~ ίδίΟclkριβως Τ!LXQ!}ση Q Qt !! , > uwc;

"Μαρξισμός" και "Σοσιαλισμός".14Τελικά, πρέπει να χαράξουμε μια διαχωριστική γραμμήπου να αποκλείει, εξ ορισμού, οποιοδήποτε σχέδιο προτιμά

το συγκεντρωτισμό απ' την αποκέντρωση, την εξουσία τωναντιπροσώπων απ' την άμεση δημοκρατία, τη γραφειοκρατία

απ' τους ελευθεριακούς θεσμούς και την εξουσία απ' τον θορμητισμό Μια τέτοια γραμμή, πρέπει να διαχωρίζει οριστι-

αυ-κά σαν φυσικός φραγμός μια ελευθεριακή ζώνη θεωρίας καιπρακτικής απ' τους υβριδικούς σοσιαλισμούο που τείνουν νατην εκφυλίσουν Αυτή η ζώνη πρέπει 'να οικοδομήσει τκ αντι-εξουσιαστικές, ουτοπικές κι επαναστατικέ ς πεποιθήσεις τηοπάνω στην ίδια την αναγνώριση του εαυτού τηο, κοντολογής,

37

Οπωσδήποτε, ο νεομαρξισμός κι ο "ελευθεριακός σμός" μας απογοητεύουν, εξαιτίας του περιεχομένου που προσ-δίνουν σε μια απελευθερωμένη κοινωνία Η σύγχυση της ά-μεσης δημοκρατίας με την εξουσία των αντιπροσώπων, η οι-κοδόμηση μιας ελεύθερης κοινωνίας με βάση την αντίληψημιας "μσζικήο κοινωνίας", η αναγωγή της ιεραρχίας σε ταξι-

σοσιαλι-κές σχέσεις και της κυριαρχίας σε οικονομική εκμετάλλευση,αποκαλύπτουν μια φοβερή αποτυχία κατανόησης του νοήμα-τος της κ ο ι ν ω ν ί α ς - της συν-κοινωνίωσης των ανθρώ-πων - σαν βασίλειου της ελευθερίας Με την πολιτικοποίησητης κοινωνίας απ' τους κρατικούς θεσμούς, την υποκατάστα-

ση των ανθρώπινων σχέσεων από γραφειοκρατικούς δεσμούς,την ομογενοποίηση των κοινωνικών μορφών και των προσω-πικών σχέσεων, η σοσιαλιστική θεωρία έχασε επίσης την ίδιατην έννοια της κοινωνίας σαν κάτι περισσότερο από μια αφη-ρημένη "δημόσια σφαίρα" υποκείμενη σε ορθολογικούς, ανκαι "σνθρωιιιστικούο" ελέγχους Σ' αυτή την έρημη από κοι-νωνικέο μορφές χώρα, είμαστε υποχρεωμένοι να θέτουμε ε-'ρωτήματα που σε μια προγενέστερη εποχή θα θεωρούνταναυτονόητα Τι συνιστά μια ανθρώπινη κοινότητα και μια κοι-νωνία βασισμένη στην αυτοδιεύθυνση; Τι συνιστά αυτό τονκλασικό αυτενεργό παράγοντα που υποδηλώνουμε με τον ό-

ρο "πολίτηο": Στο μέτρο που αυτά τα ερωτήματα δε βρίσκουνικανοποιητικές απαντήσεις, έwοιες όπως η άμεση δημοκρα-τία κι η αυτοδιεύθυνση παραμένουν τυπικές αφαιρέσεις πουμπορούν να νοθευτούν και να διαστρεβλωθούν ανεξάρτητααπό οποιαδήποτε αμετάβλητα κριτήρια κοινωνικής ελευθε-ρίαο Τελικά, οι απαντήσεις που δίνουμε σ' αυτά τα ερωτή-ματα καθορίζουν την αυθεντικότητα της αφοσίωσής μας σεμια ελεύθερη κοινωνία

Εχουμε χρησιμοποιήσει λέξεις όηωο "νεωτερικότητα"και "βιομηχανική" κοινωνία για ν' αποκρύψουμε μια βασικήδιαφορά ανάμεσα στον καπιταλισμό και τις προκαπιταλιστι-κές κοινωνίεο, μια διαφορά που έχει άμεση σχέση με τα ερω-.τήματα που έθεσα παραπάνω Μ' οποιονδήποτε τρόπο κι αν

39

επανί-Θα επιθυμούσαμε μια συζήτηση αυτού του "μυστηρίου"

με λιγότερο αναγωγικές οικονομικές κατηγορίες, μολονότιολόκληρο το απόσπασμα, αν το πάρουμε κατά λέξη, είναιένας εκπληκτικός οδηγός της μεθοδολογίας του Μαρξ, ακόμη

κι όταν αυτός υπερβαίνει τη σφαίρα της αστικής κοινωνίας

Είτε είχε ο Μαρξ μια "κοινωνική φιλοσοφία" είτε όχι, η εξέ

-τασή του της ιστορίας ενοποιείται διανοητικά από έναν οικο

-νομισμό που θα μπορούσε να θεωρηθεί κι ο ίδιος κοινωνικήφιλοσοφία Ο Κροπότκιν, του οποίου η ευαισθησία σ' ότιαφορά τη συνεργασία είναι πολύ πιο έντονη απ' του Μαρξ,τονίζει πως η πρώιμη μεσαιωνική πόλη "μόλις που θα μπο-ρούσε να ονομαστεί Κράτος αναφορικά με την εσωτερικήτης οργάνωση, γιατί ο μεσαίωνας δε γνώριζε ούτε τον τωρι-

νό συγκεντρωτισμό των λειτουργιών ούτε και τον τωρινό ε

-δαφικό συγκεντρωτισμό Κάθε ομάδα είχε το ίδιο μερίδιοστην κυριαρχία, Η πόλη χωριζόταν συνήθως σε τέσσερα τμή-ματα ή σε πέντε με επτά τομείτ; που ξεκινούσαν ακτινωτάαπό το κέντρο και κάθε τμήμα ή τομέαο αντιστοιχούσε περί-που σε κάποια τέ~νη ή επάγγελμα που επικρατούσε σ' αυτό,συμπεριλαμβάνοντας όμως κατοίκους και διαφορετικών κοι-νωνικών θέσεων κι ασχολιών - ευ γενείς, εμπόρους, τεχνίτες

ή ακόμη και μισοδουλοπάροικους' και κάθε τομέας ή τμήμασυνιστούσε ένα εντελώς ανεξάρτητο σύνολο Στη Βενετία,κάθε νησίδα ήταν μια ανεξάρτητη πολιτική κοινότητα, Είχετις δικές της οργανωμένες συντεχνίες, το δικό της εμπόριοαλατιού, τη δική της δικαιοσύνη και διοίκηση, τη δική τηςαγορά' ο διορισμός ενός δόγη απ' την πόλη δεν άλλαζε τίπο-

τα ως προς την εσωτερική ανεξαρτησία των μονάδων αυτών.Στην Κολωνία, βλέπουμε τους κατοίκους να χωρίζονται σε ,συντεχνίες κατά γειτονιές, που χρονολογούνταν απ' τη Φρα-γκική περίοδο", που καθεμιά τοικ είχε το δικαστή της, τουςενόρκους της και το διοικητή της τοπικής τητ;' πολιτοφυλα-κής Ο Κροπότκιν παραθέτει από τον Τζ.Ρ Γκρην το γεγονόςότι στο Λονδίνο, πριν την Κατάκτηση, η κοινωνική ζωή βασι-

41

ται από διαχωρισμένα άτομα αλλά από συνενώσιμες μονάδεςκαι τις μεταξύ το ς ενώσεις."

-που πηγάζουν απ' τη συνάντηση των οικονομικών ή πνευματικών συμφερόντων - η ισ:ι<υρότερη των οποίων είναι το κόμ-

-μα: ό,ΤΙ απομένει σ' αυτές απ' την ανθρώπινη επικοινωνία δενείναι πια κάτι ζωντανό και σε καμιά απ' αυτέο δεν μπορούμε

να βρούμε το αντιστάθμισμα των χαμένων κοινοτικών μορ

-φών που αναζητάμε Παρά την ύπαρξη όλων αυτών, που νουν την "κοινωνία" όρο αντιφατικό, οι 'Όυτοπικοί" σοσιαλι-

κά-στές αποσκοπούσαν όλο και περισσότερο σε μια αναδόμησητης κοινωνίσο' όχι, όπως νομίζουν οι Μαρξιστές κριτικοί,

διαμέσου κάποιας ρομαντικής απόπειρας αναβίωση ς νεκρών

κ ι ξεπερασμένων σταδίων ανάπτυξης,' αλλά μάλλον συμμα

-χώντας αφ' ενός με τκ αποκεντρωτικές αντίρροπες τάσεις

π υ διακρίνουμε πίσω σε όλη την οικονομική και κοινωνικεξέλιξη και οφ ετέρου με αυτό που αναπτύσσεται σιγά-σιγά

μέσα στην ανθρώπινη ψυχή: την πιο βαθιά απ' όλες τις αντι

-στάσεις - την αντίστασ στη μαζική ή τη συλλογική μονα

-ξιά."! 8Υπάρχουν ορισμένες παρατηρήσεις που έκανα πάνω στα

σχόλια του Μπούμπερ - είτε άμεσα είτε με την επιλεκτικήπαράθεσ τους - που δεν ταυτίζονται με τη δική του αντίλη-

ψη Ο Μπούμπερ δεν απορρίπτει τιτ κ ατικές μορφέο

καθεαυ-τέτ; μια διαφορά που αμαυρώνει το θαυμασμό του για τονΚροπότκιν - αλλά μόνο τις κρατικές μορφές που "προσιδιά-ζουν" στον καπιταλισμό Ούτε απορρίπτει την οικονομία της

ψη, το σημαντικότερο πρόβλημα που αντιμετωπίζουμε

σήμε-ρα δεν είναι απλά η μόλυνση του περιβάλλοντος αλλά η ποίηση του ηεριβάλλοντοτ.? ο Ο καπιταλισμός καταστρέφεικυριολεκτικά το έργο της οργανικής εξέλιξης Δημιουργώ-ντας τεράστια αστεακά συνοθυλεύματα από τσιμέντο, μέταλ-

απλο-λο και γυαλί, μετατρέποντας το χώμα σε άμμο, ντας και υπονομεύοντας τα πολυσύνθετα οικοσυστήματαπου δημιουργούν τις τοπικές διαφορές στο φυσικό κόσμο

καταπατώ κοντολογής, αντικαθιστώντας ένα σύνθετο οργανικό ριβάλλον μ' ένα απλοποιημένο ανόργανο - η κοινωνία τηοαγοράς κυριολεκτικά αποσυνθέτει μια βιόσφαιρα που εδώκαι αμέτρητες χιλιετηρίδα; στηρίζει την ανθρωπότητα Στηνπορεία τητ; αντικατάστασης των πολύπλοκων οικολογικώνσχέσεων, απ' τις οποίες εξαρτώνται όλα τα σύνθετα όντα,από άλλες απλούστερες, ο καπιταλισμός επαναφέρει τηβιόσφαιρα σ' ένα στάδιο όπου αυτή δε θα μπορεί να στη-ρίξει παρά μόνο απλούστερες μορφές ζωής Αν συνεχίσειαυτή τη σημαντική αντιστροφή της εξελικτικής διαδικασίας,

πε-δε θα είναι καθόλου αστείο το να υποθέσουμε ότι θα κστα

-στραφούν ανεπανόρθωτα οι προϋποθέσεις για πιο σύνθετεςμορφές ζωής κι η γη θα γίνει ανίκανη να στηρίξει την ίδια τηνανθ ρωπότητα

Ωστόσο αυτή η διαδικασία απλοποίησης δεν ται διόλου στην οικολογία' είναι επίσης και κοινωνικόφαινό-μενο μ' εξίσου σαρωτικέο επιπτώσεις τόσο για την ανθρώπινηόσο και για τη φυσική ιστορία Αν το ανταγωνιστικό πλέγματης κοινωνίας της αγοράς, βασισμένο στην αρχή "ανάπτυξη

"κυτταρικός ιστός "Κοινωνία?" υποβαθμίζεται στο ατομικό

νωνία γ Ρ α φ ε ι ο κ Ρ α τ ι κ ο π ο ι ε ί τ α ι ακ το μεδούλι ε

-πειδή ακριβώς η αγορά δεν μπορεί ποτέ να εφοδιάσει τηνκοινωνία με μια δική της εσωτερική ζωή

Αυτό το γεγονός εκφράζει τόσο τις δυνατότητες της

γρα-φειοκρατίας σαν κοινωνικής υποδομής όσο και τα ιστορικάτης όρια Η ίδια ακριβ.Qiς η ανωνυμία της γραφειοκρατίας απο-καλύπτει την' εξουσία του συστηματος π νω στην προσωπικό-τητα, του κο lvwmou π αισϊoίTί'TάV'ίίJ'Oτθ-όργανα-OΌ :-H~ευ-

κKολία_~ιια._ με ~ !5.~οποία!.!.!5.Q!ο Σταλινισ.l:P 9.vl!S!i,~Q!ός αυτΟ., Il Q!J9illναπαραγοτL'( e.2.':Pον~εν μέσω"v θδ μι·των αλεπάλληλων εκτελέσεων των γραφειοκραtών: i'Oρτυ-ράει μια I!.M.llJ απΟπQQσωπΟπQ,irlQ.ι:J~Q.U-Κ.Qι.:Υ.tU.ι)s.ούελm.ουσήμει:.~.:_Γ Ψ.~!.r} •.α κ.0 _ ~ , y ~ ~ 2 !.! !.α ΠO~.!!E~ε-

τuχαίνει η αστική κοινωνία διαμέσου της μυθικής της "κοινώ

-~illΊ.ς: Ι.!1ς ανθΒωποιωας

Μαζί με την αποφυσικοποίηση της ανθρωπότητας, ο πιταλισμός δημιουργεί μια συνθετική κοινωνία τόσο ολοκλη-ρωτικά απογυμνωμένη από οργανικές ιδιότητεο, που οι κοι-νωνικές της σχέσεις μετατρέπονται κυριολεκτικά σε αντικεί-μενα Ο γραφειοκράτης είναι στ' αλήθεια απρόσωηοο, γιατίδεν έχει πρωτοπλασματική ύπαρξη' η διαστρεβλωμένη αντί-ληψη πως η διοικητική λήψη αποφάσεων μπορεί ν' αναλη-φθεί απ' τους κομπιούτερ κι η δημόσια έκφραση απ' τα η-λεκτρονικά μέσα επικοινωνίας - μια αντίληψη που θεωρή-θηκε σαν ένα βήμα προς την κατεύθυνση της "άμεσης δημο-κρατίαο" από θεωρητικά πρωτοποριακές ριζοσπαστικές ο-μάδες σαν τοικ Γάλλους Καταστασιακούς κι όχι μόνο σπόηλίθιους "ουτοηιστέο" της επιστημονικής φαντασίας - κάνειόλο και πιο αναχρονιστικούς τους γραφειοκράτες και τουςπολίτες με σάρκα και οστά Όπως και στην Πλατωνική μετα-φυσική, ο άμεσος κόσμος της αντίληψης γίνεται το ατελέο,

-~οποίD.Q.! "συντρίQΟΥΤ••% όλα τα εl,Jπόδ.l< Τ!2 ιL-α'Υ~~π~ουντην ανάπτuξο-l,YJ'!_ !αε Υ~Ύ,ι~~~:,άμ:~,;', τrι~•.επέ'2τα~

!ων ανα-αών, την ολόπλευQ!J •.α"Υάπτuξ~ s παραγ.r>γής και

τ,ην εκμ.ετάλ/ευ.σ.q._.~αι_: ην.~αν,ταλλαγrΊ~φυΡllιiJ.ν.••ΙSΩ_ ~ολικώνδυνάl,Jεων';.23

-Αν είναι αλήθεια, όπως υποστήριξε ο Τζέρεμυ Σαπίρο,πως για τον Μαρξ ο καπιωλισμός δημιουργεί τους όροικγια την απαγκίστρωση των ανθρώπινων όντων απ' την "κ σ-

θήλωσή" τους σε αρχαϊκέτ; παραδόσεις και στη φύση "(1) α ε

-λευθερώνοντας την αφηρημένη εργασία σαν παραγωγικ δύναμη διαμέσου μιας διαδικασίας στην οποία η εργασία δη-μιουργεί τους δικούς της όρους και (2) ελευθερώνοντας ταάτομα απ' την ταύτισή τους με συγκεκριμένους κοινωνικούςρόλους που τους επέβαλε ο κοινωνικός καταμερισμός της ερ-γασίας " δεν είναι λιγότερο αληθινό πως ο καπιταλισμόςτους "αποσπάει" απ' την οργανική φύση μόνο και μόνο για

-να τους "προσδέσει εκ νέου" στην α ν ό Ρ γ α ν η φύση.? 4Τους απαγKισφώνει~~από τη, ::συ_Υκε.κρψένα_Ε:.ργασία" που

γV'W'ρiξεϊ"τη φύση σ' όλο τον πλούτο των μορφών της κ'αιτο ςκαθή,λ'ώνει στη~' αφη qμέν.η ερ~γQQiQ :r 9.~~"~γΥψeί'@δράτην,.2Ψ.nρημένη ύ η' ~το~ _ς_αΠQ.QJ1ό.&LαΠ· LΓ]Υ !Τg,QCLωuικi Ξ:.ϋς

Tα ~ η _μ.:.- ~ ΚΟ.~ tHνικόKατα~e ιΞ.μό T ! J S εe Χ,9.9νυμνώνοντάς τους απ' τον ίδιο τον υποκειμενικό εξοπλισμόπου απαιτεί η nIΙOO.W~P_TQTα.ΜοΛΟνόη ο καπιταλίσμός,φδT~' απελευθερώνει την εργασία σαν μια παραγωγικήδύναμη στην οργανική σφαίρα, την υποδουλώνει στην ανόρ-γανη, μεταφέροντάς την απ' τον κόσμο της ζωντανής υλικό-τητας στον κόσμο της νεκρής υλικότητας, ~απιταλισμόςμπορεί να ελευθ.έ.p-ωσε~IΠY ανθρωπότητα απ' την αρxαϊ~

.!ας.απο-ειδίUλ }ατρεlα της φύσηε" αλλά το έKα'ν'ε~μόνo'._y.ι_α νατην παραδώσει στη σύγxρoνη~ειδωλoΔατ.ρεία.τη,ς-.πoσό-Tητας,Στον ίδιο τον Μαρξισμό, μπορεί βέβαια το παρόν να ελευθε-ρώνεται απ' την αρπάγη του αρχαϊκού παρελθόντος αλλά

το παρόν κρατάει το παρελθόν δέσμιο φανταστικών ψεων της ιστορίας που απογυμνώμουν την ανθρώπινη συν-κοινωνίωση από κάθε ανθρώπινη ιδιότητα έξω απ' το "ουμ-φέρον", την "παραγωγική δύναμη", την κυριαρχία και τις

αντιλή-49

~<ίς - o-' ~ ' S _ 9L! ~ ! JC:Τ4; ,!~οιν_ωνu:<ών J9ξ!,ων.Η αναγωγικήστάση του Μαρξισμού που ορίζει το πολιτικό σώμα με τουςδιφορούμενους όρους της "δημόσιστ; σφαίρας", την κυριαρ-

χία με όροι«; οικονομικής εκμετάλλευσης και την ιεραρχία

με όρους οικονομικών τάξεων, καλύπτει και διαλύει τις δια

-φορές ανάμεσα σ' αυτές τις έννοιεο, Το ότι θα μπορούσαμεεύκολα να πετύχουμε μια "δημόσια σφαίρα" που να πρεσβεύειότι είναι απαλλαγμένη απ' την ταξική κυριαρχία κ ι την οικο-νομική εκμετάλλευση κι ωστόσο να αποσαθρώνεται απ' τηνπατριαρχία, τη γραφειοκρατία κι από ένα σύστημα εξουσια-

ου-ση κι εκτέλεου-ση της κοινωνικής πολιτικής

Ο Ρου σQιL Qk ν_έ.χLΠαρ.ά_απ.ό UΤQ_QΙS.~T.9 q _9,ζει πως ένα.IIρΔJΤΙKό σώl,Jα,•.9.!" ρ.γ !!.lνyJμέν~': "ην ενσάρκω-

ναγνωρί-σiJ., I.QU-.q ν~σu.vέλευ.σηπoλιτ.ών~ ,_ Io τελεί Qι:>νηq.r1.2~ Λ~ού

Koινω-"δη1i.QQ!α σ~\.eα'~ ·~~~δrμόσιο" xι b P o ;;. -Πίσω